859950 Peilnota Inwonerforum duurzaamheid

inlichtingen bij

Floris Eigenhuis

Aan de raadsleden en steunfractieleden van de gemeente Baarn

doorkiesnummer uw kenmerk ons kenmerk

858609 / 859950

datum

26 oktober 2023

portefeuillehouder(s) onderwerp

Wethouder De Vries Peilnota inwonerforum duurzaamheid

Geachte leden van de raad en steunfractieleden, Een peilnota is een instrument in ontwikkeling. Als college willen we dit instrument vaker inzetten om te peilen hoe de gemeenteraad ergens tegenaan kijkt. Deze peilnota gaat over het Inwonerforum Duurzaamheid. We hebben deze peilnota aangekondigd in de raadsinformatiebrief ‘Inzicht in de route naar een klimaatneutraal Baarn’ van 6 september 2023. Tijdens de vergadering Debat in de Raad horen we graag uw standpunten over de 3 vragen die we u in deze peilnota voorleggen. Aanleiding In de gemeente Baarn willen we belangrijke keuzes over de toekomst samen maken met onze inwoners. We zijn overtuigd dat zo meer betrokkenheid ontstaat bij de lokale democratie en meer draagvlak voor ambities en beleid. Daarom willen we een Inwonerforum Duurzaamheid instellen om te onderzoeken of en voor welk aanvullend duurzaamheidsbeleid draagvlak is bij de inwoners van de gemeente Baarn. In de voorbereiding zijn hierover al meerdere informatiesessies georganiseerd. Deze waren ook bedoeld om de gemeenteraad te betrekken en meer inzicht te geven in de werking van deze vorm van participatie. Deze peilnota is ter ondersteuning van een debat in en met de gemeenteraad over het instellen van een Inwonerforum Duurzaamheid.

Zo wil het college vaststellen of er in de gemeenteraad voldoende draagvlak is voor het inwonerforum als participatie-instrument in het algemeen en voor een inwonerforum over het onderwerp ‘duurzaamheid’ in het bijzonder. De concrete vraag aan de gemeenteraad is onder welke voorwaarden zij steun wil geven aan het voornemen van het college om een inwonerforum over duurzaamheid te organiseren. Wanneer het college constateert dat er voldoende draagvlak is voor een Inwonerforum Duurzaamheid, zal het college voor de raadscyclus van maart 2024 een voorstel voorbereiden. Indien de gemeenteraad daarmee instemt, is het de huidige inschatting dat de voorbereiding vervolgens enkele maanden zal duren. Dat betekent dat het Inwonerforum Duurzaamheid eind 2024/ begin

1

2025 zijn werk heeft afgerond. In het raadsvoorstel zal een meer volledige tijdlijn worden opgenomen. Hieronder herhalen we eerst wat een inwonerforum is en onder welke voorwaarden een inwonerforum succesvol kan zijn. Daarna gaan we nader in op het thema ‘duurzaamheid’ en wat een inwonerforum als participatiemiddel daarvoor kan betekenen. Zo werken we met de peilnota toe naar een aantal deelvragen, die kunnen dienen als startpunt voor het debat in de gemeenteraad: 1. Staat u positief tegenover het inwonerforum als participatiemiddel? Steunt u de ambitie van het college om inwonerfora in te zetten om inwoners mee te laten beslissen over onderwerpen die belangrijk zijn in de gemeente Baarn? 2. Onderschrijft u de ambitie, zoals vastgelegd in de begroting, om een inwonerforum over duurzaamheid te organiseren? 3. Welke kaders zou u mee willen geven aan het inwonerforum? Welke kaders zou u juist niet mee willen geven? En wat vindt u van een vraag aan een Inwonerforum Duurzaamheid als: “Baarn wil zoveel als mogelijk klimaatneutraal zijn in 2030.

Welk percentage emissiereductie past daarbij? Welke aanvullende maatregelen kan de gemeente Baarn nemen om in 2030 minder broeikasgassen uit te stoten dan met het huidige beleid? Welk lokaal klimaatbeleid zou moeten worden herzien en hoe adviseert u daarover?” Wat is een inwonerforum? Een inwonerforum, ook wel burgerberaad of burgerforum genoemd, is een participatiemiddel waarbij samen in gesprek zijn centraal staat. Het doel is niet om mensen te overtuigen van een bepaald standpunt of oplossing, maar om samen een vraagstuk te analyseren en antwoorden of oplossingen te formuleren. Dat kan gaan over allerlei onderwerpen. Vaak zijn het ingewikkelde onderwerpen waar politiek verschillend over wordt gedacht en/of waarbij draagvlak heel belangrijk is. In veel gevallen bestaat een inwonerforum uit een willekeurig gelote groep mensen die met elkaar in gesprek gaan. Daarbij krijgen ze ook de mogelijkheid krijgen om meer informatie in te winnen. Het doel is te komen tot haalbare, uitvoerbare en effectieve oplossingen. Het is belangrijk om van tevoren duidelijke afspraken te maken over het resultaat, de vraagstelling, de kaders van het inwonerforum en wat er met de uitkomst wordt gedaan. De gemeenteraad is namelijk verantwoordelijk voor het nemen van de uiteindelijke besluiten.

Voorbeelden van inwonerfora die eerder zijn ingezet bij andere gemeenten zijn: het inwonerforum in de gemeente Houten (over klimaatbeleid); gemeente Vijfheerenlanden (over sociale ontmoetingsvoorzieningen); en gemeente Zeist (over de viering van de jaarwisseling). Ook in de gemeente Eemnes is een initiatief genomen voor een burgerberaad (over windturbines). Een inwonerforum wordt vooral ingezet bij grotere, complexe onderwerpen waarbij: • de nodige dilemma’s leven en waar meningen en belangen kunnen botsen; • de kennis en ervaring van zoveel mogelijk (invalshoeken van) inwoners belangrijk zijn om mee te nemen; • het belangrijk is dat er voldoende kennis over het onderwerp en bewustzijn over de noodzaak voor maatregelen onder de inwoners is;

2

•

een bespiegelend (deliberatief) democratisch proces moet worden gevolgd met voldoende tijd om in te gaan op bezwaren en een goed evenwicht tussen alle belangen. In een bespiegelend democratisch proces gaat het niet om elkaar te overtuigen, maar om elkaar te begrijpen door het uitwisselen van argumenten.

Belangrijke criteria Een inwonerforum vraagt veel inzet van deelnemers. Het is een intensief proces dat veel stappen kent. Daardoor is er ook een grotere kans dat het proces niet gaat zoals gewenst wanneer zaken vooraf niet goed geregeld worden. Er zijn een aantal criteria van het proces bepalend voor het succes van een inwonerforum. • Loting: Een inwonerforum is een vorm van sterke representatieve (vertegenwoordigende) democratie. De deelnemers worden zo geloot dat zij een afspiegeling vormen van de inwoners van de gemeente. Daartoe wordt eerst een groot aantal brieven verstuurd aan willekeurige inwoners met de vraag aan te geven of men deel zou willen uitmaken van een inwonerforum. Uit degenen die dit bevestigen, wordt vervolgens geloot. Daarvoor wordt bijna altijd geloot op leeftijd, gender, theoretisch of praktisch opgeleid en postcodegebieden. Daarnaast kan per onderwerp op nog één of twee kenmerken worden geselecteerd. Zoveel mogelijk mensen in de gemeenschap moeten zich vertegenwoordigd voelen in een inwonerforum. • Bespiegelend (deliberatief) proces: Het inwonerforum komt tot voorstellen via een proces van leren, gelijkwaardig overleggen en concluderen. Hierbij worden ook belanghebbenden zoals professionals, organisaties en het grotere publiek betrokken.

Onderdeel van dit proces is dat het inwonerforum tot voorstellen komt die haalbaar (juridisch, financieel), effectief (doelbereik) en acceptabel zijn voor (een ruime meerderheid van) de inwoners. • Onderwerp, probleemanalyse en vraagstelling: De gemeente vraagt een inwonerforum om hulp. Het inwonerforum zal in het begin van haar proces eerst een analyse doen van het achterliggende probleem en dan de mogelijke richtingen voor oplossingen bespreken. Vaak wordt door het inwonerforum een keuze gemaakt in deelonderwerpen waarmee het belangrijkste resultaat kan worden behaald. Het inwonerforum bepaalt dan zelf waar ze zich op gaan richten. • Inwonerforum is eigenaar van het proces, maar wordt professioneel begeleid: Om te zorgen dat het inwonerforum goed werkt, resultaatgericht is en binnen de afspraken over de tijdsduur en de kosten blijft, worden ze begeleid door professionele onafhankelijke procesbegeleiders. • Aantal deelnemers en contacturen: De OESO is een organisatie die tientallen burgerberaden wereldwijd heeft onderzocht en concludeert dat er verschillende succesfactoren zijn voor een goed burgerforum, namelijk: 1) voldoende omvang in het aantal deelnemers; 2) voldoende brede/diverse vertegenwoordiging (bijvoorbeeld leeftijd, gender, wijken, scholing, etc.); en 3) intensief contact.

• Mandaat en kaders: De uiteindelijke besluitvorming over voorstellen van een inwonerforum ligt bij de gemeenteraad. In de opdracht aan het inwonerforum wordt gesteld dat de voorstellen minstens de status van een zwaarwegend advies hebben. Idealiter worden ze, mits binnen de gestelde kaders, door de raad overgenomen. De kaders worden door het college in een raadsvoorstel aan de raad voorgelegd, waarbij uitvoerbaarheid en haalbaarheid centraal staan. Bestaande (beleids)kaders worden ook aan het begin van het proces aangegeven. Het inwonerforum wordt wel uitgedaagd om kritisch naar voorgestelde beleidskeuzes te kijken en daarop te reflecteren.

3

• Consent en stemming: Een inwonerforum beslist niet bij meerderheid of compromis, maar door gezamenlijke instemming (consent). Dat wil zeggen dat er zoveel mogelijk tegemoet wordt gekomen aan bezwaren en afwijkende meningen en dat dan geprobeerd wordt zoveel mogelijk mensen achter een voorstel te krijgen. Uit de praktijk blijkt vaak dat op deze manier politieke tegenstellingen overstegen kunnen worden. • Opvolging voorstellen: Tevoren wordt afgesproken hoe en binnen welke termijn de gemeenteraad procedureel omgaat met de uitkomst van een inwonerforum. Het is gebruikelijk om de uitkomst binnen twee maanden te agenderen voor een debat. Het is belangrijk om bij de opvolging van de voorstellen (een vertegenwoordiging van) het inwonerforum te betrekken als woordvoerders. Over de opvolging is de gemeente helder richting alle inwoners. Belangrijke randvoorwaarden Ook een aantal randvoorwaarden zijn van invloed op het succes van het inwonerforum. Deze randvoorwaarden bepalen niet direct het functioneren van het inwonerforum, maar wel de omgeving waarbinnen deze vorm krijgt. • Publiciteit en enthousiasme: Het is nuttig om een communicatiestrategie te hebben die zorgt dat zoveel mogelijk mensen enthousiast zijn dat er een inwonerforum wordt georganiseerd. Daarbij helpt ook dat college en raad uitstralen dat een inwonerforum een leuke en zinvolle democratische toevoeging is.

Het is natuurlijk ideaal als dit na afloop ook door deelnemers wordt bevestigd. • Bewustzijn en vertrouwen: Met een inwonerforum wordt een maatschappelijk resultaat geboekt. Dat gaat enerzijds over bekendheid van het onderwerp en bewustwording over de wenselijkheid van maatregelen. Anderzijds gaat het over het versterken van het vertrouwen tussen bestuur, politiek en inwoners. Een inwonerforum biedt kansen om polarisatie tegen te gaan. Vaak krijgen deelnemers ook meer begrip voor het politieke proces en de te maken afwegingen. Dat maatschappelijke effect moet ook onderdeel zijn van een communicatiestrategie en het plan om belanghebbenden te betrekken. • Wegnemen belemmeringen: Deelnemen aan een inwonerforum kost tijd. Het gaat vaak om een aantal avonden en/of dagen in het weekend. Vijf zaterdagen over 4 maanden is gebruikelijk. Voor sommige mensen is dat praktisch lastig, bijvoorbeeld door werk of zorg voor een kind, waardoor zij zich niet aanmelden. Het is belangrijk om die drempels zoveel mogelijk weg te nemen. Dat kan bijvoorbeeld met een vrijwilligersvergoeding, kinderopvang of met begeleiding van mensen met beperkingen. • Doorlooptijd: Het proces rond een succesvol inwonersforum kost tijd. Het is belangrijk dat die tijd er ook is. Neem de tijd om het inwonerforum goed te organiseren.

Dat gaat zowel over het politiek-bestuurlijke gesprek en de afspraken die gemaakt moeten worden, als over praktische zaken locaties en beschikbaarheid van de juiste mensen. • Kosten: Bij de organisatie van een succesvol inwonersforum komt veel kijken en de investering kost behalve inzet ook geld. Hoewel er verschillende manieren zijn om kosten te drukken, moet voor een inwonerforum in optima forma rekening worden gehouden met een investering tussen de 100.000 euro en de 200.000 euro. Voor een inwonerforum duurzaamheid zijn geen aanvullende middelen nodig. Er is €25.000,- begroot voor een inwonerforum in de reguliere begroting en de resterende benodigde middelen kunnen worden gefinancierd vanuit de CDOKEregeling.

4

Duurzaamheid als onderwerp Het onderwerp ‘duurzaamheid’ is vaak een thema van burgerberaden/inwonerfora. Alleen al in Duitsland zijn er nu meer dan honderd burgerberaden geweest over duurzaamheid en/of klimaat. Dit wijst erop dat het een onderwerp is dat zich goed leent voor een inwonerforum en dat bij steeds meer mensen de aandacht voor het thema groeit. Nut en noodzaak van adequaat klimaatbeleid voor een leefbare en duurzame toekomst leeft onder meer en meer mensen, maar het blijkt lastig om voor maatregelen breed draagvlak te vinden. Het blijkt dat de burgerberaden sneller tot ambitieus en gedragen beleid komen, dan wat de politiek dacht dat mogelijk was. Specifiek voor het onderwerp ‘duurzaamheid’ geldt nog het volgende: • Het is een onderwerp waarbij belangen op korte termijn en soms ook electorale belangen vaak leiden tot impasses, die een inwonerforum kan doorbreken. • Het inwonerforum zal zich eerst goed bezinnen op de vraag: waarom moeten we het over het onderwerp duurzaamheid hebben en wat waren de overwegingen hierover tot nu? Het wordt aangeraden om het inwonerforum een concrete vraag mee te geven. • Het onderwerp leeft al bij veel inwoners en belangengroepen. Die moeten ook de mogelijkheid krijgen om hun perspectief kenbaar te maken.

• De ervaring uit eerdere inwonerfora/burgerberaden over duurzaamheid/klimaat leert dat de opbrengst altijd een mix is tussen hele concrete maatregelen, snel te realiseren maatregelen en maatregelen die zich richtten op de langere termijn. Voorliggende vragen Het college ziet in een Inwonerforum Duurzaamheid een kans om de duurzaamheidstransitie te versnellen. Met het huidige beleid komen we in 2030 tot een emissiereductie van 34% tot 38%. Dat is aanzienlijk lager dan het landelijke streefdoel van 60% reductie van broeikasgassen (een emissiereductie van 55% in 2030 wordt in de Klimaatwet vastgelegd). Dit doet in de ogen van het college ook tekort aan de lokale Baarnse ambitie om in 2030 ‘zoveel mogelijk klimaatneutraal’ te zijn. Met het inwonerforum kan onderzocht worden waar inwoners ruimte zien om de overgang naar een duurzamer toekomst te versnellen en welk beleid de gemeente zou kunnen herzien. Er zijn verschillende sessies georganiseerd om raadsleden te informeren en mee te laten denken. Op basis van deze sessies wil het college de positie van de gemeenteraad ten opzichte van het instrument inwonerforum en het draagvlak voor een inwonerforum over duurzaamheid peilen. Het gaat om een intensief en kostbaar traject waarvoor het college graag op brede steun van de gemeenteraad rekent. Het college legt daarom de volgende vragen voor aan de leden van de gemeenteraad: 1.

Staat u positief tegenover het inwonerforum als participatiemiddel? Steunt u de ambitie van het college om inwonerfora in te zetten om inwoners mee te laten beslissen over onderwerpen die belangrijk zijn in de gemeente Baarn? 2. Onderschrijft u de ambitie, zoals vastgelegd in de begroting, om een inwonerforum over duurzaamheid te organiseren?

5

3. Welke kaders zou u mee willen geven aan het inwonerforum? Welke kaders zou u juist niet mee willen geven? En wat vindt u van een vraag aan een Inwonerforum Duurzaamheid als: “Baarn wil zoveel als mogelijk klimaatneutraal zijn in 2030. Welk percentage emissiereductie past daarbij? Welke aanvullende maatregelen kan de gemeente Baarn nemen om in 2030 minder broeikasgassen uit te stoten dan met het huidige beleid? Welk lokaal klimaatbeleid zou moeten worden herzien en hoe adviseert u daarover?” Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Baarn,

drs. C.E. Creveld gemeentesecretaris

M.A. Röell burgemeester

6