855750 Startnotitie Kunst- en cultuurvisie bijlage 1 Startnotitie

Startnotitie ontwikkeling Kunst- en Cultuurvisie gemeente Baarn Inleiding

De gemeente Baarn gaat een nieuwe Kunst- en Cultuurvisie op stellen. De gemeenteraad heeft op 22 februari 2023 met de motie “Theater en Bibliotheek” het college verzocht om zo spoedig mogelijk, maar in ieder geval voor het einde van deze raadsperiode, een Kunst- en Cultuurvisie op te stellen en deze aan de raad voor te leggen. Met de Kunst- en Cultuurvisie wordt voor langere tijd richting gegeven aan de culturele ambities voor de gemeente en de inzet van de daarbij behorende faciliteiten. Deze startnotitie beschrijft de huidige situatie van het cultuurbeleid in de gemeente Baarn en schetst een aantal kansen en uitdagingen die van belang zijn voor de nieuwe Kunst- en Cultuurvisie. Ook wordt er een eerste aanzet gegeven voor de centrale thema’s van deze visie. Tijdens het opstellen van de cultuurvisie moet helder worden welke doelen en ambities de gemeente heeft op het gebied van kunst en cultuur en welke kansen en uitdagingen prioriteit krijgen. Input voor deze notitie is verkregen uit interviews met sleutelpersonen uit het culturele veld in de gemeente Baarn en gesprekken met ambtenaren van de gemeente.

1. Kunst en cultuur in Baarn – stand van zaken en recente ontwikkelingen Cultureel klimaat De gemeente Baarn kent een zeer levendig cultureel klimaat. Theater De Speeldoos biedt een professioneel theaterprogramma en een podium aan amateurverenigingen. De Bibliotheek herbergt een schat aan literatuur en organiseert culturele en educatieve activiteiten. Er zijn muziekscholen, dansscholen, een jeugdtheaterschool, koren, kunstateliers en er zijn veel culturele zzp’ers gevestigd in Baarn. Door het jaar heen zijn er verschillende culturele evenementen, zoals het Cultureel Festival, Theaterfestival Vuurol, Alltogetherfestival, Notenkrakerfestival en de Open Atelierroute. In Kasteel Groeneveld vinden activiteiten plaats waarbij kunst, cultuur en natuur aan elkaar worden verbonden. Ook Paleis Soestdijk vormt regelmatig het decor voor culturele evenementen. Er komen enkele beroemde kunstenaars uit Baarn, waaronder graficus Maurits Cornelis Escher en beeldhouwer Frans Stracké. Ook vandaag de dag zijn er veel kunstenaars in Baarn gevestigd. Gemeentelijke subsidies De gemeente Baarn ondersteunt het kunst- en cultuuraanbod met subsidies. Er worden zowel structurele subsidies (vast jaarlijks bedrag) als incidentele subsidies (éénmalig voor een project) toegekend. Soort subsidie Theater De Speeldoos

Begroot bedrag in 2024 € 523.114 (exclusief eenmalige aanvulling, motie 27 september 2023) € 511.208 € 40.786 € 8.217 € 190.440 € 41.144 € 19.054

Bibliotheek Streekomroep Stichting Carillon Overige Structurele subsidies Incidentele cultuursubsidies Feesten en herdenkingen

Alle verstrekte subsidies publiceert de gemeente in het online subsidieregister. In totaal wordt voor kunst en cultuur in de gemeente Baarn per jaar ongeveer € 1.500.000 begroot. Het grootste deel daarvan bestaat uit subsidies. Steun aan de cultuursector tijdens en na de Coronacrisis Corona heeft een zware wissel getrokken op de cultuursector. Makers kwamen zonder werk te zitten en podia werden gesloten of kregen te maken met beperkingen. Tijdens corona hebben verschillende instellingen en 1

initiatieven steun ontvangen voor een totaalbedrag van € 290.978. De planvorming over en de verdeling van de subsidiegelden leidde soms wel tot spanningen. Momenteel werkt de gemeente verder aan herstel en vernieuwing. Hiervoor worden middelen uit het coronaherstelfonds van het rijk aangewend. Huisvesting van culturele activiteiten en organisaties Theater De Speeldoos, de Bibliotheek, de Historische Kring Baerne en Streekomroep Eemland1 zijn gehuisvest in of maken gebruik van (verouderde) gemeentelijke accommodaties. Zij betalen hiervoor huur, die zij financieren uit de subsidie. - Theater De Speeldoos is gehuisvest op Rembrandtlaan 35. Het theater is in 1974 gestart in een oud klaslokaal in een semi-permanent gebouw. In 1975 werd het na een verbouwing officieel geopend. In de jaren tachtig werd de grote theaterzaal toegevoegd. Ook in 2003 en 2011 waren er verbouwingen. Het gebouw is intussen zowel technisch als functioneel verouderd en voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd. - De Bibliotheek en de Historische Kring bevinden zich op Hoofdstraat 1. Dit pand dateert uit 1972. Het ligt centraal, grenzend aan de Brink in het centrum van Baarn. Het pand is toe aan renovatie. - Streekomroep Eemland1 huist in het Poorthuis aan de Kerkstraat 28. Dit gebouw is in gebruik als verzamelgebouw voor culturele en maatschappelijke organisaties. Het is technisch afgeschreven.

Ontwikkelingen – huisvesting Theater-Bibliotheek (project De Kroon) Om de huisvestingsproblemen aan te pakken en om een efficiëntere exploitatie mogelijk te maken is enkele jaren geleden door de gemeenteraad besloten dat theater en bibliotheek samen gehuisvest zouden worden in een vernieuwd gebouw (De Kroon) op de huidige plek van het theater. De in 2022 aangetreden gemeenteraad heeft echter een andere keuze gemaakt dan de vorige. Op 22 februari 2023 heeft zij een motie aangenomen waarin zij het college verzoekt om de planvorming voor het gezamenlijk huisvesten van theater en bibliotheek te staken en uit te gaan van gescheiden huisvesting aan de Rembrandtlaan (theater) en Hoofdstraat/centrum (bibliotheek). Achtergrond van deze koerswijziging is dat onder de bevolking een grote behoefte bestaat om de bibliotheek in het centrum houden. Ontwikkelingen – huisvesting maatschappelijke en culturele organisaties (het Brinkhuis) De gemeente zoekt huisvesting en faciliteiten voor ongeveer 20 culturele en maatschappelijke organisaties (waaronder de Historische Kring Baerne en Lokaal-O). In 2022 hebben deze organisaties onder begeleiding van het bureau De Plekkenmakers onderzocht of zij samen een visie op een Brinkhuis in Baarn konden ontwikkelen. Dit Brinkhuis, zo was de gedachte, zou kunnen worden gevestigd in het vrijgekomen pand van de Bibliotheek.

Het onderzoek heeft geleid tot een visie met uitgangspunten voor het realiseren van een zichtbare en gastvrije ‘broedplaats,’ met een breed activiteitenaanbod: multifunctioneel, laagdrempelig, betaalbaar en huiselijk. De op 22 februari 2023 aangenomen motie heeft ertoe geleid dat er opnieuw moet worden nagedacht over de huisvesting van het theater, de bibliotheek en de maatschappelijke en culturele organisaties. De gemeenteraad heeft in deze motie - mede daarom - gevraagd om een actualisatie van het plan Maatschappelijk Vastgoed.

2. Huidig beleid gemeente Baarn Voor de uitvoering van het kunst- en cultuurbeleid leunt de gemeente op een drietal beleidsstukken: De Beleidsnota kunst en cultuur 2017-2020; de nota Baarn Vitaal; en Het Goede Leven. Realisatie levendig centrum Vorstelijk Baarn. Stappenplan 2023 – 2025. We lichten de nota’s graag kort toe: Beleidsnota Kunst en Cultuur 2017 - 2020 De beleidsnota Kunst en Cultuur heeft als uitgangspunt dat kunst en cultuur deel uitmaken van het sociaal domein. De gemeente streeft naar een gezonde samenleving. Goed onderwijs en de mogelijkheid om deel te nemen aan sport, ontspanning en kunst en cultuur vormen hierbij een belangrijke randvoorwaarde. In het kunst- en cultuurbeleid richt de gemeente Baarn zich op vier thema’s: educatie, publieksbereik, innovatie en economie. Samenwerking is belangrijk om de doelstellingen te bereiken. De rol van de gemeente is die van verbinder, regisseur, procesbegeleider en toetser. Baarn Vitaal 2

In 2020 heeft het college besloten geen aparte cultuurvisie te maken, maar dit beleidsterrein onderdeel te laten zijn van in de bredere beleidsnota Baarn Vitaal. Baarn Vitaal is de beleidsnota voor het Sociaal Domein, waartoe in de gemeente Baarn ook kunst en cultuur behoren. In deze nota voor de periode 2021-2024 staat het begrip “Positieve gezondheid” centraal. De gemeente wil inwoners ondersteunen om goed met de fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te kunnen gaan. Binnen het sociaal domein wordt gewerkt vanuit drie pijlers: Vitaliteit, Basisvoorzieningen en Toegang tot zorg. Kunst en Cultuur valt net als sport en recreatie onder de pijler Vitaliteit. Daarnaast hanteert de gemeente Baarn in haar beleid de zes eigenschappen van positieve gezondheid: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, sociaal participeren en dagelijks functioneren. Kunst en Cultuur draagt bij aan kwaliteit van leven en sociaal participeren. In de nota wordt benadrukt dat deelname aan culturele activiteiten en de beleving ervan, bijdraagt aan de vitaliteit en ontwikkeling van inwoners. Cultuur en een sterk verenigingsleven dragen bij aan het welzijn van de mens. Het Goede Leven. Realisatie levendig centrum Vorstelijk Baarn. Stappenplan 2023 - 2025 Baarn wil een levendig centrum.

Initiatiefnemer, ontwikkelaar én uitvoerder is de Gouden Driehoek (GD), het samenwerkingsverband van de Coöperatie Ondernemers Centrum Baarn, vooralsnog de gemeente Baarn en de Vereniging van vastgoedeigenaars Centrum Baarn (VVCB). Het scenario ‘levendig’, afkomstig uit de Toekomst en Structuurvisie Baarn in 2030, werd in 2016 door de gemeenteraad bekrachtigd als dé ontwikkelrichting voor het centrum. Dit stappenplan is de synthese van alle uitwerkingen die sindsdien zijn gedaan, vertaald naar concreet op te starten acties in 2023-2024. Wezenlijk in het levendig centrum is de verbreding van het functieaanbod, oftewel de invulling van ‘mixed use’. Denk aan: ontmoeten, beleven, kopen, werken, recreëren, wonen, etc. Dit vraagt om deelname en invulling van nieuwe partijen in de Gouden Driehoek die hierdoor ‘evolueert’ van een driehoek naar een cirkel. Structureel aanhaken van de cultuursector is een vereiste voor de realisatie van het levendig centrum. Baarnse cultuurinstellingen, culturele organisaties en organisatoren spelen sinds jaar en dag rollen bij (culturele) evenementen in het centrum. Om hun bijdragen in de toekomst nog beter op de gewenste identiteit van het centrum af te stemmen én jaarrond te kunnen plannen, is structureel overleg nodig. De Gouden Cirkel is hiervoor het aangewezen platform.

3. De cultuurvisie: Kansen en uitdagingen Het huidige beleid is aan vernieuwing en aanvulling toe. De nota Baarn Vitaal gaat, zoals hierboven aangegeven op basis van een bewuste keuze voor een integrale nota, slechts kort in op kunst en cultuur en de Beleidsnota Kunst en Cultuur 2017-2020 dateert uit december 2016. De gemeente wil graag in samenspraak met het culturele en maatschappelijke veld en de inwoners van Baarn het culturele profiel van Baarn omschrijven en de ambities, doelen en sturingsinstrumenten van het gemeentelijke Kunst- en Cultuurbeleid bepalen. Helder uitvoeringsprogramma en subsidiekaders De gemeente streeft naar een doelgericht, evenwichtig en beheersbaar uitvoeringsprogramma met een helder subsidiestelsel voor structurele en incidentele subsidies. De subsidies moeten bijdragen aan het behalen van de beleidsdoelen. Op dit moment ontbreken objectieve criteria voor het toekennen van de structurele subsidies. Welke organisaties een structurele subsidie ontvangen is grotendeels historisch bepaald. Voor de incidentele subsidies zijn wel heldere criteria opgesteld, maar deze zijn verouderd. Bovendien zijn de drie culturele codes (Code Diversiteit en Inclusie, Fair Practice Code en Governance Code Cultuur) bedoeld om te komen tot een inclusieve, eerlijke en transparante cultuursector, tot nu toe nog niet verwerkt in het gemeentelijke beleid en de subsidieregels.

Input voor uitvoering van huisvestingsbeleid De Kunst- en cultuurvisie biedt input voor de uitvoering van het huisvestingsbeleid van de gemeente. Het is van belang om helder te hebben welke culturele organisaties de gemeente huisvesting wil bieden; welke vormen van huisvesting gewenst zijn; en wat de gewenste verhouding is tussen culturele, maatschappelijke en commerciële activiteiten.

3

Keuzes, doelen en ambities Het vaststellen van een cultuurvisie biedt een kans om een heldere koers te bepalen voor kunst en cultuur in Baarn. Bij het bepalen van deze koers spelen het culturele karakter van Baarn, de omvang van de gemeente, de financiële mogelijkheden, de wensen en behoeften van de bevolking en het culturele aanbod in omliggende gemeenten een belangrijke rol. In deze notitie wordt een aantal actuele en urgente thema’s, dilemma’s en vraagstukken geformuleerd die wat het college betreft een plaats krijgen in de cultuurvisie. - Cultuurparticipatie vergroten Het streven van de gemeente Baarn is om de drempel voor cultuurdeelname te verlagen: cultuur is van en voor iedereen. In lijn met het rijksbeleid en provinciaal beleid voor cultuurparticipatie kan breder gekeken worden naar de behoeften en initiatieven van verschillende doelgroepen, en naar het verlagen van drempels (inhoudelijk, financieel of praktisch). Ook het betrekken en aanspreken van jongeren is hierbij een belangrijk aandachtspunt. - Via kunst en cultuur ontwikkelingskansen bieden aan jongeren Het actief deelnemen aan kunstzinnige en culturele activiteiten is van groot belang voor de ontwikkeling van jongeren en jongvolwassenen. Actieve cultuurparticipatie draagt bij aan de ontwikkeling van culturele bagage, identiteit, vitaliteit en aan sociale en praktische vaardigheden.

Ook draagt actieve cultuurparticipatie bij aan talentontwikkeling. De gemeente wil in overleg met jongeren uit Baarn en met sociale en culturele organisaties verkennen welke behoeften en ideeën zij hebben op het gebied van kunst en cultuur voor en door jongeren. - Vrijwilligersorganisaties versterken Veel vrijwilligersorganisaties melden zich bij de gemeente met vraagstukken op het gebied van bestuur, financiën en aansprakelijkheid. Er liggen nog kansen om deze organisaties te faciliteren via gezamenlijke inkoop van (juridisch) advies en praktische ondersteuning. Daarnaast liggen er nog veel kansen voor fondswerving en sponsoring. Hoe kunnen deze kansen het best benut worden? - Vertegenwoordiging en ontmoeting van Kunst- en Cultuursector stimuleren De Kunst- en Cultuursector heeft momenteel geen vertegenwoordiging. Er is vanuit het culturele veld enkele jaren geleden een start gemaakt met een Cultuurplatform, maar dat proces is gestrand. Hoe kunnen we het overleg tussen cultuursector, gemeente en andere organisaties vormgeven? En hoe organiseren en stimuleren we onderlinge verbindingen en samenwerking binnen de cultuursector? In het verleden werd het Cultuurcafé elk kwartaal georganiseerd. Momenteel ligt het stil, terwijl er wel behoefte aan is.

- Stroomlijnen communicatie over culturele activiteiten Alle culturele activiteiten vinden plaats onder de vlag van Vorstelijk Baarn en vullen het merk Vorstelijk Baarn. Via verschillende wegen vindt communicatie plaats over culturele activiteiten in Baarn. Op het digitale kunst- en cultuurplatform Cultuur in Baarn wordt het actuele aanbod aan activiteiten op het gebied van kunst en cultuur weergegeven (www.cultuurinbaarn.nl). Een deel van het kunst- en cultuuraanbod staat ook op de website ‘Op de Heuvelrug’ (www.opdeheuvelrug.nl/gemeenten/baarn). Ook de vereniging van winkeliers en ondernemers in het centrum heeft een website waar culturele activiteiten in het centrum op staan (www.centrumbaarn.nl). Daarnaast communiceren culturele organisaties en de gemeente via sociale media over culturele activiteiten. Het is belangrijk om inzicht te krijgen in de mate waarin verschillende doelgroepen bereikt worden met de huidige communicatie en of hierin al dan niet aanpassingen nodig zijn. - Verbindingen met andere (sociale) domeinen De samenwerking tussen verschillende culturele sectoren en tussen cultuur en welzijn kan verder worden versterkt. Nu is er nog teveel sprake van “eilanden.” Ook zijn er verbanden met positieve gezondheid, diversiteit en inclusie, jeugd, economie, recreatie, centrumbeleid en citymarketing in Baarn.

Welke kansen en mogelijkheden liggen er om domeinen met elkaar te verbinden en de impact van kunst en cultuur te vergroten. -

Interregionale samenwerking 4

Steeds meer culturele organisaties werken (samen) in regionaal verband. Dit vergroot de nodige slagkracht en professionaliteit van de organisaties. Dit geldt bijvoorbeeld voor de omroep, de bibliotheek en de muziekscholen. Regionale samenwerking biedt belangrijke inhoudelijke ontwikkelkansen en schaalvoordelen. Wel is het van belang dat de gemeente Baarn sturingsmogelijkheden houdt om ervoor te zorgen dat het culturele aanbod in Baarn blijft passen bij het karakter van de gemeente en de behoeften van de inwoners. - Kader voor ondersteuning evenementen opstellen Evenementen worden steeds duurder door de strengere veiligheidseisen en hoge inflatie. Ook de veiligheid en aansprakelijkheid zijn belangrijke thema’s. Het is wenselijk dat er een kader wordt opgesteld voor de facilitering en ondersteuning van evenementen in de gemeente Baarn. De cultuurvisie biedt input aan het evenementenbeleid voor zover dat culturele evenementen betreft. - Waardering en stimulering cultuurmakers In de gemeente Baarn werd tien jaar lang (tot en met 2022) bij de nieuwjaarsreceptie van de gemeente de jaarlijkse Cultuurprijs uitgereikt. Op deze manier werd een organisatie of persoon die zich actief inzet voor cultuur in Baarn in het zonnetje gezet. Bovendien was het een belangrijk moment voor verenigingen om zich te presenteren met een optreden.

Het is de vraag hoe de gemeente deze vorm van waarderen en stimuleren nieuw leven in kan blazen. Er moet een vorm worden gevonden die recht doet aan ieders inzet voor de cultuur in de gemeente. - Kunst- en cultuurbeleid en erfgoedbeleid verbinden De gemeente Baarn is rijk aan erfgoed dat een grote culturele en maatschappelijke waarde heeft en sterk bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van de gemeente. Een belangrijk deel van de culturele activiteiten vindt plaats op erfgoedlocaties, zoals de festivals en andere culturele evenementen in Kasteel Groeneveld, Paleis Soestdijk, de Pekingtuin en het Cantonspark. Er is een beleidsnota Erfgoed, die vooral beschrijvend van aard is. De ontwikkelkansen van het erfgoed blijven nog onderbelicht. Momenteel wordt in de gemeente Baarn ook een Kerkenvisie opgesteld. Het is zinvol om het kunst- en cultuurbeleid en erfgoedbeleid in samenhang te bekijken. Op provinciaal en landelijk niveau gebeurt dat ook. - Duurzaamheid Binnen de culturele sector is duurzaamheid een steeds belangrijker thema. Het gaat hier onder andere om gebruik van duurzame materialen, hergebruik van materialen, duurzaam gebruik van vastgoed, etc. Hoe kunnen culturele organisaties, culturele festivals e.d.

de komende jaren verduurzamen? - Professionele infrastructuur De professionele culturele infrastructuur wordt momenteel gevormd door onder andere Theater De Speeldoos, de Bibliotheek en culturele zzp’ers die in een aantal gevallen verenigd zijn in collectieven. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van provinciale voorzieningen zoals Kunst Centraal. De vraag is welke voorzieningen Baarn wil hebben en nodig heeft en hoe de gemeente hierin kan sturen. Welk publieksbereik wordt nagestreefd, zowel qua gebied, aantallen als doelgroepen? Welke combinatie met andere organisaties/functies is mogelijk en wenselijk? Kaders (financieel, organisatorisch, etc) Het is de opdracht aan het bureau om te onderzoeken welke van deze ambities prioriteit dienen te krijgen, uitgaande van de bestaande financiële kaders. In hoeverre is het behalen van deze ambities realistisch is en welk tijdspad voor de implementatie van het beleid hoort daarbij?

4. Traject

De gemeente zal een deskundig bureau de opdracht geven de cultuurvisie op te stellen. Deze startnotitie en de huidige beleidsstukken vormen de input voor de visie. Het bureau krijgt de opdracht om voor het ontwikkelen van de cultuurvisie een participatief traject vorm te geven waarbij verschillende relevante stakeholders (culturele organisaties, cultuurmakers, gemeenteraad, etc) betrokken worden. We zien een traject voor ons waarbij we de volgende fases onderscheiden: 5

-

Betrekken bureau Onderzoek/participatie en terugkoppeling naar raad en stakeholders; Maken en vaststellen cultuurvisie; Maken en vaststellen uitvoeringsprogramma en subsidiekaders. Implementatie

6