644585 Bestemmingsplan Drakenburgergracht Zorg 2022 Bijlage Toelichting - 05 Cultuurhistorisch onderzoek terrein Sherpa
Tekst van het document
STICHTING IN ARCADIË
Sherpa, locatie Eemeroord Cultuurhistorische verkenning 21 december 2020
Sherpa, locatie Eemeroord Cultuurhistorische verkenning 21 december 2020
Opdrachtgever Sherpa Contactpersoon de heer C. van den Brink
STICHTING IN ARCADIË Daam Fockemalaan 22 3818 KG Amersfoort 033 4480035 www.stichtinginarcadie.nl
21 december 2020 Projectmedewerkers Stichting In Arcadië Ir P. Verhoeff landschapsarchitect BNT Drs R.H.M. van Immerseel, historicus Ir J.D. Tump, landschapsarchitect M. Haverman, MA historicus M. Bos, BASc beheerspecialist groen erfgoed Alle foto’s zijn gemaakt door Stichting In Arcadië, tenzij anders vermeld. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke manier dan ook, zonder schriftelijke toestemming van Stichting In Arcadië.
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
IN HOUD Deel 1. Cultuurhistorische verkenning 1.
Inleiding
7
2.
Ontwikkelingsgeschiedenis 2.1 Middeleeuwse ontginning 2.2 De 15e en 16e eeuw 2.3 De 17e eeuw 2.4 De 18e eeuw 2.5 De 19e eeuw 2.6 De 20e eeuw
11 13 15 17 21
3.
Actuele situatie, analyse en waardeverwachting 3.1 Werkmethode 3.2 Actuele situatie 3.3 Analyse en interpretatie 3.4 Waardeverwachting
4. Literatuur en noten
25 31 43 45 47 69 69
70
Deel 2. Analyse van de oude bosgroeiplaatsen en oude boskernen 1.
Ontwikkelingsgeschiedenis
73
2.
Actuele situatie
77
3.
Historisch overzicht
80
4. Analyse en conclusie 4.1 Analyse 4.2 Conclusie
101 102 102
5
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
Deel 1 Cultuurhistorische verkenning
6
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
1 Inleiding
7
STICHTING IN ARCADIË
8
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
Inleiding en methodologie Sherpa is een zorginstelling in de regio Gooi & Vechtstreek, Eemland en UtrechtWest die mensen met een beperking op het gebied van wonen, werken, leren en vrije tijd ondersteunt. De locatie Eemeroord is sinds 1969 in gebruik. Sherpa wil het aantal wooneenheden op Eemeroord vergroten en een deel van het hoofdkantoor van Hilversum naar Baarn verplaatsen. Ter voorbereiding op deze uitbreiding, ten behoeve van een bestemmingsplanwijziging en ten behoeve van een onderbouwing voor een eventuele ontheffing van de herplantplicht in het kader van de Beleidsregels natuur en landschap (Provincie Utrecht 2017) is historisch onderzoek naar de cultuurhistorische (groene) waarden van het terrein van Eemeroord noodzakelijk. Het plangebied voor dit onderzoek betreft grosso modo het terrein tussen de Gouwelaan (noord), bos- en weidegebied de Zandheuvel (oost), Zandheuvelweg (zuid) en doctor Albert Schweitzerweg (west). Het doel van het voorliggende project is om te duiden: 1. Welke terreindelen / groenstructuren (cultuur)historische waarde vertegenwoordigen zoals oudere lanen en wegen, houtwallen etc?; 2.
Welke door de Provincie Utrecht aangewezen oude bosgroeiplaatsen ( “Oude bosgroeiplaatsen zijn locaties die sinds het midden van de negentiende eeuw onafgebroken een boslocatie zijn geweest”) sinds 1850 daadwerkelijk onafgebroken bebost zijn geweest? In deel I van deze rapportage wordt deelvraag 1 beantwoord. In deel 2 van de rapportage wordt deelvraag 2 beantwoord.
21 DECEMBER 2020
Werkwijze Het historisch onderzoek is uitgevoerd conform de methodiek Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2012) en bestaat uit: Historische verkenning In een historische verkenning of quick scan wordt op hoofdlijnen een overzicht gegeven van de historische ontwikkeling van het studiegebied. De historische verkenning omvat kaart- en literatuuronderzoek. Er wordt geen (nieuw) archiefonderzoek verricht. Het onderzoek zal zich met name richten op de terreininrichting en ruimtelijke structuur van het terrein met zijn aanleg en de daarin voorkomende gebouwen. Beschrijving en inventarisatie actuele situatie Deze onderzoeksfase richt zicht op de actuele situatie. De huidige situatie wordt op hoofdlijnen geïnventariseerd en vastgelegd door middel van kartering en beschrijving. De inventarisatie omvat een overzicht van de bestaande bouwwerken, waterpartijen, wegen en paden en de beplantingsstructuur. Voor deze inventarisatie wordt veldonderzoek gedaan en gebruik gemaakt van de door de opdrachtgever beschikbaar gestelde opmeting van het terrein en een recente luchtfoto (winterbeeld) van de actuele situatie. Analyse en waardeverwachting Deze onderzoeksfase omvat de synthese van de historische verkenning en de inventarisatie van de actuele situatie en resulteert in een analyse en een waardeverwachting van de actuele situatie.
Specifiek zal worden aangeduid: • Welke terreindelen / groenstructuren (cultuur)historische waarde vertegenwoordigen zoals oudere lanen en wegen, houtwallen etc.; • Welke door de Provincie Utrecht aangewezen oude bosgroeiplaatsen ( “Oude bosgroeiplaatsen zijn locaties die sinds het midden van de negentiende eeuw onafgebroken een boslocatie zijn geweest” sinds 1850 daadwerkelijk onafgebroken bebost zijn geweest.
9
STICHTING IN ARCADIË
10
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
2 Ontwikkelingsgeschiedenis
11
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Actueel Hoogtebestand Nederland met rechts de laaggelegen veenweidegebeiden (blauw) en links de stuwwal bij Hilversum (rood). Het plangebied ligt op de overgang van de veenweideverkaveling naar de hoger gelegen heidegronden. Het plangebied is met een zwart kader aangegeven. Algemene Hoogtekaart Nederland
12
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
2.1 Middeleeuwse ontginning Het plangebied ligt in het overgangsgebied tussen een laatmiddeleeuwse veenweideontginning in de Eemvallei en de hoger gelegen Hilversumse stuwwal. Omstreeks 1340 bouwde de Utrechtse schepen Werner van Drakenburg hier het huis Drakenburg vermoedelijk ter bescherming van zijn veenontginningen. Rond 1330 was Van Drakenburg hier gestart met de ontginning van de Baarnse Venen. De ontginning gebeurde in opstrekkende langgerekte stroken vanaf de Amsterdamsestraagweg richting het Gooi. De westelijke achtergrens van de ontginningen is de huidige dr. Albert Schweitzerweg / Oud-Eemnesserweg. Omstreeks 1390 werd de Drakenburgergracht graven, ter ontwatering van het veen en tevens als vaart om turf te transporteren naar de Eem. Het meest westelijke deel van deze ontginning, een overgangsgebied met dekzandwelvingen, heide, en moeras, werd tot laat in de 17 e eeuw grotendeels extensief gebruikt.
13
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
Kopie uit 1917 van de schematische kaart van Cornelisz Domisz. en/of Evert van Schaick uit ca. 1539. Het zuiden is boven. het plangebied is aangegeven met een rode lijn. Het Utrechts Archief, TA 1323). Het origineel bevindt zich in het Nationaal Archief (VTH 2579 14
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
2.2
21 DECEMBER 2020
De 15e en 16e eeuw
De eerste weergave van het plangebied stamt uit ca. 1539 en betreft de kaart van Cornelis Domisz en Evert van Schaick. Op de kaart is de “limietscheidinge”, de grens tussen Utrecht en Holland, weergegeven zoals deze in 1535 was vastgelegd. Het plangebied is weergegeven met op de kaart getekende stuifduinen en betreft dan nog woeste grond en behoorde tot de uitgestrekte heide tussen Hilversum en Baarn.
15
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
De kaart van LucJansz. Sinck, 1619. De rode lijn is het plangebied, de stippellijn geeft de langgerekte kavels weer. Collectie Nationaal Archief, toegang VTH, inv.nr. 2582.
16
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
2.3
21 DECEMBER 2020
De 17e eeuw
Op de kaart van Lucas Jansz. Sinck uit 1619 is de “limietscheidinge”, de grens tussen Utrecht en Holland wederom weergegeven. Ten noorden van de ridderhofstad Drakenburg liggen twee langgerekte kavels met ieder een boerderij aan de Amsterdamsestraatweg. Dit zijn een naamloze hofstede (later Steevlied) en de “Jan Swarten hofste” / hofstede De Catoenbaal. Het plangebied ligt aan de westzijde van beide langgerekte kavels. Het plangebied ligt in het Utrechtse deel en vormt de noord- en westelijke grens tegen de limietscheidinge. Aan de noordzijde ligt deze langs de Jan Swarten Steech” (de huidige noordgrens van het plangebied). Haaks op de Jan Swarten Steech ligt de westelijke limietscheidinge die ook als westgrens van de terreinen van Steevlied en De Catoenbaal vormde. Omstreeks 1620 is hier de Roeterswal als grenswal opgeworpen .1 Het plangebied was destijds nog grotendeels extensief in gebruik, wat goed te zien is aan de ingetekende stuifduinen genaamd “de Moncke bergen” aan de Hollandse zijde van de grens. Dat het plangebied destijds nog steeds uit woeste grond bestond, wordt bevestigd door een vermelding uit 1626. Het terrein is dan in eigendom van Dirk van Zuylen van Drakenburg, eigenaar van de ridderhofstad Drakenburg.
In 1626 draagt Van Zuylen een deel van zijn grond, vermeld als “wilde veen” in erfpacht over.2 De gronden zullen hierna vermoedelijk gevoegd zijn bij Steevlied en De Catoenbaal. In 1642 blijkt het zuidelijk deel van het plangebied in ieder geval al onderdeel te zijn van de buitenplaats en landgoed Steevlied.3 Het noordelijk deel behoort dan al tot de hofstede De Catoenbaal. De grens tussen beide delen wordt gevormd door de Catoenbaalsteeg (ter hoogte van de huidige IJssellaan).
Schweitzerweg aan de westzijde en de weg naar Hilversum genoemd aan de noordzijde.5 Op de kaart van Steevlied is de bebouwing van de boerderij en buitenplaats Steevlied en de bijbehorende boerderij ten noorden hiervan (later Klein Steevlied) aan de Amsterdamsestraatweg (oostzijde) goed zichtbaar. Aan de zuidzijde is de voorloper van de Zandheuvelweg al herkenbaar als laan. Het plangebied ligt in het gebied met de letter A , ten westen van het bouwland (letter B). In de legenda wordt het terrein omschreven als: “A zijnde huevelkens, plaglant, utgegravene veen ende vullingh tsaeme groot 34 morgen 299 roeden”. De omschrijving van heuvels, plagland (heide) en (uitgegraven) veen geeft aan dat dit gedeelte bestond uit natte heide, veenmoeras en duinen bestond. De heide werd gebruikt om heide af te plaggen voor de potstal en schapen te weiden, het moerassige deel om veen te steken. Op een kaart 1662 door landmeter R. Ruysch is de eigendomsverdeling in de lange kenmerkende oost-west gerichte strokenverkaveling goed zichtbaar met de ridderhofstad Drakenburg aan de zuidzijde, ten noorden daarvan de gronden van de heer De Lange (boerderij Langenhoef) en ten noorden daarvan de gronden van Johan van Wickevoort (Steevlied). Op de kaart van Ruysch is aan de zuidzijde de Zandheuvelweg herkenbaar.
Ten noorden van Steevlied ligt de hofstede De Catoenbaal met als grens de “wegh nae Hilfersom”, in 1647 nog genoemd als de “Wickevoorsteeg”. Tussen Steevlied en De Catoenbaal ligt de Catoenbaalsteeg als grens tussen beide.
Van de hofstede De Catoenbaal is geen kaart uit deze periode bekend, van Steevlied wel. Landmeter Cornelis van Noort vervaardigde in 1642 een opmeting van Steevlied. Steevlied is dan in bezit van de Anmsterdammer Johan van Wickevoort (1593-1678 .4 Van Wickevoort stichtte vóór 1642 de buitenplaats. Het aaneengesloten bezit van Van Wickevoort bedroeg ruim 63 morgen en omvatte het langgerekte opstrekkende verkaveling tussen de (oude) Amsterdamsestraatweg aan de oostzijde, de Zandheuvelweg aan de zuidzijde, de (huidige) dr. Albert Schweitzerweg aan de westzijde en de grens met De Catoenbaal aan de noordzijde. De hofstede De Catoenbaal omvatte het langgerekte gebied tussen de (oude) Amsterdamsestraatweg aan de oostzijde, de Catoenbaalsteeg als grens met Steevlied aan de zuidzijde, de (huidige) dr. Albert 17
STICHTING IN ARCADIË
'Caart van Steevlied', kaart door landmeter Cornelis van Noort van een stuk land in het gerecht van Eemnes Binnendijks, toebehorende aan Johan van Wickevoort, groot ruim 63 morgen, 1642. Het Utrechts Archief, toegang 1855(familiearchief Taets van Aerongen), inv.nr. 1146
18
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Kaart van het gebied tussen Pijnenburg en de Zuiderzee, vervaardigd ten behoeve van een ontworpen vaart tussen Utrecht en de Eemmonding door R. Ruysch, landmeter van de Staten van Utrecht, noorden rechts, 1662. De rode lijn is het plangebied, de stippellijn geeft de langgerekte kavels weer. Archief Eemland, toegang 0001-01 (Stadsbestuur Amersfoort 1300-1801, inv.nr. K19-5
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
19
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Kaart met de boerderij de Zandheuvel en het plangebied links daarvan De boerderij de Zandheuvel wordt op de kaart “Pisheuvel” genoemd. Het plangebied wordt aan de zuidzijde begrensd (ter hoogte van de tekst “Drakenburger anders”) door de voorloper van de huidige Zandheuvelweg. Noordelijk hiervan ligt de Catoenbaalsteeg. Op het terrein van De Catoenbaal bevindt zich een schaapskooi vermeld als “Schaaps hok”. De schapen werden geweid op de westelijk hiervan gelegen heidevelden. Kaarte van een gedeelte van de Provintie van Holland door P.A. Ketelaar,1769
20
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
2.4 De 18e eeuw Onder de familie Van Wickevoort moeten na 1662 en vóór 1725 de woeste gronden in het westelijk deel van Steevlied zijn ontgonnen tot akker, weiland en deels beplant met bos en hakhout. Op de nieuwe ontginning werd een boerderij gebouwd, genaamd “den Sandheuvel”. De eerste vermelding van de boerderij stamt uit 1725. De Leydse Courant van 17 december 1725 kondigt de verkoop aan van de “zeer plaisante Buytenplaats, genaemt Steevliet (….) bestaande in een zeer wel doortimmerde Heeren Huyzing, voorzien met verscheide resolute beneden en boven Kamers, zeer bekwame Keuken, Zolders, Kelders, Tuynmans Wooning, Stal, Koets en Duyfhuys, Boomgaerd, Tuynen, Cingels, Alles en andere Plantagie; met 2 Boere Hofstede daer annex, mitsgaders eenig Bosland of Vakken met Hakhout beplant, in ’t geheel groot omtrent 60 a 70 morgen”. Op 15 mei 1727 wordt Steevlied met beide boerderijen door de erfgenamen van Pieter van Wickevoort verkocht aan de Muidense schout Pieter van Lingen. In 1736 verkoopt Johanna Becquer, weduwe van Pieter van Lingen, Steevlied met beide boerderijen voor fl. 10.000 aan jonkvrouw Magdalena du Bois de ChaillouVan Alendorp. In 1762 wordt Steevlied met de twee hofsteden wederom te koop aangeboden in een advertentie in de Amsterdamse Courant van 20 november. In 1764 wordt Steevliet uiteindelijk verkocht.
De verkoper is Johan Adolf baron du Bois de Chaillou van Alendorp. Koper van de buitenplaats met de twee hofsteden waarvan er een genoemd wordt als “den Sandheuvel” voor 14.000 gulden is Jan Lucas van der Dussen, eigenaar van de naastgelegen buitenplaats Groeneveld.6 In 1768 blijkt koopman Jan Rudolph Meijer eigenaar te zijn.7 De familie van Meijers echtgenote Susanna Roeters was in bezit van ridderhofstad Drakenburg. Susanna’s grootmoeder overleed in 1768 op Drakenburg.8 Meijer trad in 1768 als mede-executeur-testamentair op bij de verkoop van Drakenburg en De Langenhoef.9 In dezelfde periode kocht hij Steevlied van Van der Dussen. Op 9 november 1768 verhuurt Jan Rudolph Meijer “eijgenaar van de Heereplaets genaemt Steevliet met sijne aangehorigheden, boerenwooningen, bouw en weijlanden” aan Anthonij Teunisse “de heeren verhuurders huijzinge, hof en hofsteede genaemt de Zandheuvel met zijn daer toe behorende bouw en weijlanden groot omtrend drie en twintig mergen mitsgaders nog omtrent tien 21
STICHTING IN ARCADIË
22
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
Kaart door J.L. van der Meer, 17898-1794. Nationaal Archief, toegang 4.OSK (Ministerie van Oorlog, inv. nr. 4,.OSK_U5.1245
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
mergen zoo bouw als weijland behorende bij de plaats Steevliet” voor 375 gulden per jaar en als toepacht jaarlijks 80 pond goede grasboter en zes roeden “koeijmest’ moest leveren en tevens zijn wagen en paarden een dag per jaar ter beschikking van de verhuurder moeten stellen.10 Op 24 september 1782 schenkt Jan Rudolph Meijer de buitenplaats Steevlied aan zijn enige dochter Sibilla Maria Meijer(1751-1821) gehuwd met het Utrechtse oudvroedschapslid en oud-secretaris van de Staten van Utrecht mr. Hendrik Arnout Laan (1735-1809). De buitenplaats wordt dan omschreven als “Steevliet bestaande in een heere huysinge, tuynmans huysinge, stallinge en aangehorige tuijnen, bossen en landen gelegen onder de hoge heerlijkheid Baren bij de Drakenburgergrift, item zekere huysinge en hofstede genaamd de Zandheuvel met sijne daar toe behoorende bouw, weij en hoijlanden”.11 De genoemde hooilanden lagen in Eemnes. De boerderij De Catoenbaal blijkt tot 1738 in bezit te zijn van de familie Roeters die ook de ridderhofstad Drakenburg in bezit had. In 1738 verkoopt George Roeters de hofstede en landerijen genaamd De Catoenbaal onder Baarn en het Jan Swarten Erff aan de Utrechtse burgemeester Willem Verweij.12 Via Willems dochter Elisabeth Verweij (1716-1787) gehuwd met predikant Martinus van Doelen (1706-1794) komt De Catoenbaal in bezit van Martinus van Doelen.
De Catoenbaal wordt, vermoedelijk na het overlijden van Martinus van Doelen in 1794, aangekocht door Hendrik Arnoud Laan, de eigenaar van Steevlied. Zijn weduwe Sibilla Meijer breidde Steevlied in 1813 nog uit met de buitenplaats en boerderij De Langenhoef aan de zuidzijde.13 De situatie eind 18e eeuw is goed zichtbaar op de kaart van J.L. van der Meer uit de periode 1789-1794. Het zuidelijke deel van het plangebied, behorend bij Steevlied, bestaat grotendeels uit bos met daarbinnen een akker aan de noordwestzijde. Het plangebied is aan de zuidzijde begrensd door de Zandheuvelweg en aan de noordzijde door de Katoenbaalsteeg. Het noordelijk deel van het plangebied, behorend bij De Catoenbaal, kent alleen aan de noordwestzijde een rechthoekige kavel bos. De rest is in gebruik als weide en bouwland. Langs de zuidgrens staat aan de Catoenbaalsteeg een gebouwtje ingetekend. Dit is vermoedelijk de in 1769 op de kaart van Ketelaar genoemde schaapskooi. De noordgrens van De Catoenbaal wordt nog steeds gevormd door een laan (eerder als “wegh nae Hilfersom” en “Wickevoortsteeg”).
23
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Het noordelijke deel betreft De Catoenbaal in bezit van Gijsbert Nicolaas Laan. Het zuidelijke deel betreft Steevlied in bezit van de broers Hendrik Arnoud en Jacob Cornelis Laan. Op de rechterpagina is er een uitsnede gemaakt van de kadastrale kaart. Kadastraal Minuut Plan Baarn sectie C 1e blad door landmeter der eerste klasse A. Slits, 1824.
24
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
2.5 De 19e eeuw Na het overlijden van Hendrik Arnoud Laan in 1809 blijft de boedel ongedeeld tussen weduwe Sibilla Marian Meijer en de zeven kinderen. Uiteindelijk werd de nalatenschap in 1821, na het overlijden van Sibilla, verdeeld. 14 De zonen Hendrik Arnoud Laan jr. (1780-1863) en Jacob Cornelis Laan (1781-1845) kregen ieder de helft van Steevlied, bestaande uit de “heere huizinge, stallinge, schuren en verder getimmerten, alsmede tuinen, bosschen, bouw- en weilanden, benevens heidevelden waarbij ook behoord de daarin gelegen boerenhofste genaamd de Zandheuvel, alles tezamen groot vijfenzestig morgen”.15 Gijsbert Nicolaas Laan (1785-1855) erfde de boerderij De Catoenbaal. Albert Willem Laan (1791-1847) erfde De Langenhoef. Een eerste kaart, waarop eigendom en percelering van het plangebied nauwkeurig is weergegeven, betreft het Kadastraal Minuut Plan Baarn sectie C 1e en 2e blad waarvoor de inmeting in 1821 plaatsvond. Aan de hand van de bijbehorende Oorspronkelijk Aanwijzende Tafel (de oudste kadastrale legger uit 1832) is ook het grondgebruik bekend. Perceel nr. 39 “laan als weiland” is de Catoenbaalsteeg. Deze laan en alle gronden ten noorden hiervan behoren tot De Catoenbaal en zijn eigendom van Gijsbert Nicolaas Laan. Het terrein van Gijsbert bestaan dan aan de westzijde uit een strook heide tegen de limietscheiding met Holland aan.
De Catoenbaalsteeg loopt over de heide door richting Hilversum. Ten noorden van de Catoenbaalsteeg liggen 3 langgerekte percelen bouwland (nrs. 221-223). Om het bouwland liggen percelen bos (nr. 7, nr. 224 en nr. 225) en een perceel dennenbos (nr. 8). De laan langs de noordgrens op de grens met Eemnes is in 1821 al opgeheven en niet meer in de percelering herkenbaar. Gijsbert Nicolaas Laan liet in 1823 een buitenhuis op De Catoenbaal bouwen.16 In 1836 werd dit huis verkocht. In 1845 wordt De Catoenbaal vermeld als buitenplaats met een oppervlakte van iets meer dan 1 hectare “en wordt thans in eigendom bezeten door den Heer Josue Teissedri ‘l’Ange”.17 J. Teissedre l’Ange (1771-1853) was Waals dominee in Amsterdam. Alle percelen ten zuiden van de Catoenbaalsteeg tot en met de Zandheuvelweg (nr. 60 “beplante laan als bosch”) behoren tot Steevlied en zijn gezamenlijk eigendom van de broers Hendrik Arnoud en Jacob Cornelis Laan. Het terrein bestaan dan aan de westzijde uit een strook dennenbos (nr. 219) tegen de 25
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Veldminuut Topografisch Militaire Kaart, ca. 1850
26
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
limietscheiding met Holland aan. Het overige terrein bestaat uit percelen bos (nr. 38bis, nr. 216, nr. 217 en nr. 220), hakhout (nr. 59) en dennenbos (nr. 218). Aan de oostzijde bevindt zich een perceel bouwland (nr. 56) omgeven door een hakhoutssingel (nr. 57 en nr. 58).18 Het bosrijke uiterlijk van Steevlied en De Catoenbaal wordt bevestigd door J.B. Christemeijer in Landelijk schoon in het Sticht van Utrecht. Na het beschrijven van het bosrijke Groeneveld en Drakenburg wandelt Christermijer verder langs “de lommerrijke plaatsen Langerhoef en Steevliet van de Heeren Laan en het huis de Katoenbaal”. De veldminuut van de Topografisch Militaire Kaart uit ca. 1850 laat geen grote veranderingen zien. Na de dood van Hendrik Arnoud Laan worden door de nazaten de buitenplaatsen Steevlied en Klein Steevlied te koop aangeboden. Korte tijd later worden zij gesloopt. De boerderij de Zandheuvel “met de kapitale boeren hofstede (…) met hechte en sterke Huizing, Schuren, Hooibergen en verder getimmerte, uitmuntende Tuin, Boomgaard, Bouw- en Wei- en Boschlanden, tezamen groot met de Drakenburgergracht ongeveer 54 bunders” wordt in 1868 apart te koop aangeboden.19 Op 7 juli 1868 wordt deze in een veiling aangekocht door mr.
Hendrik Frédéric François Groen van Waarder (1814-1882) voor 31.775 gulden.20 Na zijn dood in 1882 wordt de Zandheuvel wederom te koop aangeboden.21 De Zandheuvel inclusief het plangebied wordt dan gekocht door Henriette Maria Laan (1824-1902), een kleindochter van Hendrik Arnoud Laan.
21 DECEMBER 2020
Op De Catoenbaal werd in december 1868 “Eiken en Berken Hakhout, Iepen, Beuken en Eiken alsmeede een Dennen- of Sparrenbosch” te koop aangeboden. De kap moet een grote kaalslag hebben betekend van het westelijk deel van De Catoenbaal. De kopers kregen twee jaar de tijd “tot hakken en vervoeren van den boomen”.22 Na het overlijden van Gijsbert Nicolaas Laan in 1855 vererft De Catoenbaal op zijn zoon mr. Jacob Cornelis Gijsbert Carel Laan (1826-1873). Na zijn dood vererft De Catoenbaal ongedeeld op zijn vier nog levende kinderen. In de uiteindelijke erfdeling komt De Catoenbaal toe aan Henriette Marie Laan. In 1879 schreef dominee Craandijk in het 4e deel van zijn Wandelingen door Nederland met pen en potlood “De landstreek heeft sedert eenige jaren verloren door de slooping van de aloude ridderhofstad Draakenburg en de daaraan grenzende buitenplaats Steevliet. Van het eerste is alleen een der stalgebouwen van het voorplein, thans een boerenwoning, over. Het tweede is geheel verdwenen en in plaats van de plantsoenen dier eenmaal aanzienlijke lusthoven, vinden wij thans vlakke weilanden. Groeneveld is daardoor de laatste buitenplaats geworden. Het schoone geheel is verbroken.” De kap van de bossen ging in de jaren daarna nog onverminderd door.
27
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Chromotopografische kaart 1873. www.topotijdreis.nl
28
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Chromotopografische kaart 1890. www.topotijdreis.nl
29
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Kaart eerste bosstatistiek 1936-1942.
30
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
2.6 De 20e eeuw Na het overlijden van Henriette Marie Laan in 1902 raakt het plangebied weer opgesplitst. Haar nazaten verkopen in 1903 de gronden van De Catoenbaal in het plangebied aan de ondernemer Willem Jiskoot en de Zandheuvel met de bijhorende gronden in het plangbeied aan Johannes Adrianus Leonard van den Bosch (1861-1943). Zijn echtgenote was jonkvrouwe Louise Charlotte Rutgers van Rozenburg (1854 - 1908) die eigenaresse was van de gronden van Hoge Vuursche. Na haar overlijden trouwde Van den Bosch met baronesse Ernestine Louise van Hardenbroek van Lockhorst en liet hij in de periode 1910-1912 het huidige kasteel Hoge Vuursche bouwen. In 1921 komen beide delen wederom in een hand. Nieuwe eigenaar is Hermanus Fredericus Joseph ten Kroode en consorten. Nog in hetzelfde jaar worden de gronden doorgeleverd aan Jean Marie Telders (1880-1937), directeur van de Twenstche Bank, zijn echtgenote Irma Christina Roelvink (1890-1973) en hun kinderen. De topografische kaart uit 1933 toont dat het plangebied grotendeels uit bos, heide en landbouwgrond bestaat. De kaart van de eerste bosstatistiek uit 19361942 bevestigt dit beeld. In de Tweede Wereldoorlog wordt vrijwel het plangebied ontbost en grotendeels tot weiland gemaakt. Dit is goed zichtbaar op een door de Royal Air Force gemaakte luchtfoto op 15 maart 1945.
Op deze luchtfoto is De Catoenbaalsteeg nog goed herkenbaar maar zonder laanbeplanting. Ook de Zandheuvelweg heeft zijn laanbeplanting verloren. Aan de westzijde is goed zichtbaar dat het terrein hier nog steeds bestaat uit heide met enkele verspreid staande bomen (vermoedelijk grove dennen). De topografische kaart uit 1952, gebaseerd op luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, bevestigt het vrijwel volledig verdwijnen van de opgaande beplanting in het plangebied. In de zuidoosthoek van het plangebied aan de Zandheuvelweg (ten zuiden van de huidige Zuwestraat) is op een aparte kavel een schuur of (vakantie)woning geplaatst, zo blijkt uit de luchtfoto. Onder mevrouw Telders-Roelvink heeft na de Tweede Wereldoorlog gedeeltelijke bebossing plaatsgevonden. Een luchtfoto uit 1962 van de Rijkskwekerij Drakenburg toont in de rechterbovenhoek het plangebied. Het noordelijke deel (vml. onderdeel van De Catoenbaal) is in zijn geheel als weiland in gebruik. De voormalige Catoenbaalsteeg is nog herkenbaar. Op het zuidelijke deel (vml. onderdeel van Steevlied) is het voormalige heideterrein aan westzijde
als bos ingeplant. Het terrein ten oosten hiervan is in gebruik als weiland. De beplanting langs de Zandheuvelweg oogt jong en zal tegelijk met het bosvak zijn aangeplant. Het is uiteindelijk mevrouw Telders-Roelvink die in 1960 het plangebied verkoopt aan de in Soest gevestigde Stichting Nederlandse Hervormde Inrichtingen voor Geestelijk Hulpbehoevenden. De planvorming en onderhandelingen over de aankoop starten al enkele jaren eerder. In 1958 vonden de voorbereidende overleggen met de geneeskundige inspectie voor de geestelijke gezondheid en de colleges van gedeputeerde staten van Utrecht en Zuid-Holland plaats. Op 9 juli 1959 deelde college B%W van de gemeente Baarn mee dat de raad had besloten om aan de plannen tot het oprichten van de inrichting medewerking te verlenen.23 Op 10 mei 1961 verleende de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid goedkeuring voor de bouw. De keuze voor Baarn was mede ingegeven door de ligging tegen over de R.K. zusterinrichting Nieuweroord. Tevens gold dat vanwege de “nabijgelegen grote verkeerswegen mag de situering, hoewel buiten de bebouwde kom van de gemeente Baarn, gunstig genoemd worden”. Tot slot en zeker niet onbelangrijk was dat het 24.2 hectare grote terrein “tegen een zeer billijke prijs kon worden gekocht”. In 1965 worden alle percelen in het plangebied samengevoegd tot een nieuw kadastraal perceel.
In 1968 werd Eemeroord, een instelling voor zwakzinnige kinderen te Baarn, opgericht door de Nederlandse Hervormde Inrichtingen voor Geestelijk Hulpbehoevenden. Nog in 1968 gaat de eerste paal de grond in. Op 26 november 1969 worden de eerste zes bewoners opgenomen. In het Staatsblad van 23 juli 1970 wordt bij Koninklijk Besluit de stichting van “de inrichting voor zwakzinnigen ,,Eemeroord” te Baarn” goedgekeurd.24 Een kleine anderhalf jaar later, op 2 oktober 1971 schreef het Reformatorisch Dagblad: “Temidden van een bosrijke omgeving is aan de Zandheuvelweg het goed geoutilleerde gebouwencomplex „Eemeroord" verrezen. Het is gebouwd in opdracht van de in 1951 opgerichte „Stichting Nederlandse Hervormde Inrichtingen voor Geestelijk Hulpbehoevenden". Behalve „Eemeroord" gaan van 31
STICHTING IN ARCADIË
Luchtfoto R.A.F, 15 maart 1945. www. dotkadata.nl
32
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
deze stichting tevens uit de inrichtingen voor zwakzinnigen: „Hendrik van Boeijen-Oord" te Assen (plm. 650 patiënten); „Borneroord" te Beetsterzwaag (in aanbouw: 270 patiënten); een inrichting te Middelharnis (bouw net begonnen voor 350 patiënten in de eerste fase).”
21 DECEMBER 2020
In 2001 is na een fusie tussen Stichting Nederlandse Hervormde Inrichtingen voor Geestelijk Hulpbehoevenden en de stichting NaarMate gekozen voor de huidige naam Sherpa.
In 1972 wordt een strook langs de gehele westzijde verkocht aan de Staat der Nederlanden voor de aanleg van de A1 traject Baarn-Eembrugge. Na 1970 en voor 1982 is het terrein van Eemeroord aan de oostzijde uitgebreid met ca. twee hectare bestaand uit weiland en het perceel met de schuur of (vakantie)woning aan de Zandheuvelweg.
Topografische kaart 1952 www.topotijdreis.nl 33
STICHTING IN ARCADIË
Luchtfoto Aviodrome 1962. www. dotkadata.nl
34
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Kadastrale hulpkaart 1965 HK_BAA01_C_207. Kadaster Nederland
35
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Foto’s Eemeroord in 1969. Op de kaart staat met pijlen het standpunt van de fotograaf en in welke richting de foto’s zijn gemaakt. Goed zichtbaar is dat de beplanting vrijwel geheel nieuw is aangeplant.
36
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
1.
3. 2.
.
4.
5.
37
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
6.
8.
9.
7. 38
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
12. 10.
11.
13. 39
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Luchtfoto 1971 met de net klaargekomen aanleg van Eemeroord.
40
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Kadastrale hulpkaart 1972 VW_BAA01_C_247_0
41
STICHTING IN ARCADIË
42
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
3 Actuele situatie, analyse en waardeverwachting
43
STICHTING IN ARCADIË
44
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
3.1 Werkmethode In het voorliggende hoofdstuk wordt het plangebied omschreven aan de hand van de ontwikkelingsgeschiedenis, de actuele situatie op hoofdlijnen, de analyse en interpretatie van de actuele situatie en een waardeverwachting. In de voorgaande hoofdstukken is inzicht ontstaan in de ruimtelijke structuur, opbouw en gelaagdheid van de actuele situatie. De tuinhistorische verkenning bestaat uit een presentatie van de feitelijke gegevens. Een belangrijk deel van deze gegevens zijn waarnemingen binnen het object van onderzoek zelf. Andere gegevens bestaan uit kaartmateriaal, oude foto’s, beschrijvingen, luchtfoto’s en relevante archivalia. Door gegevens uit verschillende bronnen met elkaar te vergelijken zijn conclusies getrokken over de aanleg- en gebruiksgeschiedenis en wordt hiervan een interpretatie gegeven. Uit het historisch onderzoek naar de tuingeschiedenis en de wijzigingen per periode valt af te leiden welke onderdelen en aspecten uit verschillende fasen in het object van onderzoek bewaard zijn gebleven. Hieruit is in principe ook de relatieve betekenis van deze onderdelen voor het historisch karakter van de totale aanleg vast te stellen. Dit werkt door in de waardeverwachting. Bewaarde onderdelen en aspecten uit aanlegfasen in het verleden kunnen een hoge, een positieve en een indifferente monumentwaarde hebben.
De onderdelen en aspecten zijn getoetst aan de hand van de criteria gaafheid (authenticiteit) en zeldzaamheid. NB oudere parkonderdelen hebben niet per definitie een hogere cultuurhistorische waarde.
De waardeverwachting is onafhankelijk en objectief en dus toetsbaar, verifieerbaar en reproduceerbaar. ‘Onafhankelijk’ wil in dit verband zeggen dat de waardeverwachting alleen op de tuin- en cultuurhistorische waarden is gebaseerd, los van de staat van onderhoud, gebruikersbelangen, eventuele ontwerpoverwegingen en financiële aspecten. De waardeverwachting heeft een beperkte geldigheidsduur. Waarden zijn niet statisch en kunnen in de loop van de tijd veranderen als gevolg van nieuwe inzichten en gewijzigde omstandigheden. Immers, vergelijkingen met referentieobjecten, vergelijkingen met resultaten uit eerder onderzoek, en maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden de waardeverwachting. De waardeverwachting is zuiver gebaseerd op de bestaande situatie. De waarde van verdwenen onderdelen of verdwenen gebouwen kan immers op geen enkele wijze getoetst of geverifieerd worden. De tuinhistorische waardeverwachting voor het studiegebied betreft een interne waardeverwachting. Een contextuele waardeverwachting waarbij de vergelijking gemaakt wordt met andere soortgelijke objecten behoort niet tot het voorliggende project.
Belangrijke elementen van een interne waardeverwachting zijn: • De stedenbouwkundige of landschappelijke situering; • De vorm, onderliggende structuren; • Het idee achter het ontwerp; • De samenhang tussen aanleg en gebouwde elementen; • De gebruikte materialen en beplanting en de afwerking; • De bouwkundige elementen (gebouwen, bruggen, tuinsieraden etc.); • Andere historische aspecten.
Het hoofdgebouw van Eemeroord gezien vanaf de Zandheuvelweg. 45
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Uitsnede plankaart bestemmingsplan Drakenburgergracht met ‘waarde archeologie’ (27-01-’10). Kaart overgenomen uit ‘Plangebied Drakenburgergracht in de gemeente Baarn’, rapportage van Vestigia (14-08-’10), pagina 74. 46
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
3.2 Actuele situatie Monumentenstatus In het plangebied bevinden zich geen rijks- en/of gemeentelijke monumenten. Het plangebied is op de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden 3.0. weergegeven als middelhoog (westelijk deel), laag (centrale deel) en hoog (oostelijk deel). In het plangebied zijn geen archeologische vondstmeldingen bekend. Nader veldonderzoek door Vestigia in 2010 heeft tot een gedetailleerdere archeologische waardeverwachting geleid waarbij het grootste deel van het plangebied een hoge verwachting heeft::“Dekzandwelving op de rand van de stuwwal. Hoge verwachting uit het paleolithicum t/m nieuwe steentijd. Verstoord door bebouwing’” met als conclusie dat de bestemmingsplanwaarde archeologie dient te worden gehandhaafd in combinatie met een aanlegvergunning waarin andere onderzoekseisen zijn vastgelegd in het gevolg van bodemroerende werkzaamheden dieper dan 50 cm en groter dan 100m2 in oppervlak.
Oude bosgroeiplaatsen en oude boskernen Door de provincie zijn binnen net plangebied terreindelen aangewezen als oude bosgroeiplaatsen en oude boskernen.
Uitsnede verwachtingenkaart bureauonderzoek Oranjewoud./Het gehele gebied heeft een hoge verwachting (blauw).. Kaart overgenomen uit ‘Plangebied Drakenburgergracht in de gemeente Baarn’, rapportage van Vestigia (1408-’10), pagina 72. 47
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Weergave van de provinciale natuurbeleid voor oude bosgroeiplaatsen op een recente luchtfoto.
48
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Weergave van de provinciale natuurbeleid voor oude boskernen op een recente luchtfoto.
49
STICHTING IN ARCADIË
50
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
De hoogtekaart van Nederland met daarop weergegeven de inmeting van het terrein. De rode lijn geeft het plangebied aan. Algemene Hoogtekaart Nederland.
Typering Het plangebied betreft de woonwijk Eemeroord van Sherpa ter grootte van ongeveer 23 hectare. De woonwijk bestaat uit diverse straten met dienstgebouwen, dagbestedingsgebouwen en woningen voor cliënten. De woonwijk ligt ten westen van Baarn tegen de A27 aan. Het terrein wordt omsloten door de Zandheuvelweg (zuid), Dr. Albert Schweitzerweg (west), een boerderij met weilanden (noord) en een bosvak en weilanden (oost).
Reliëf en terreinhoogten Het terrein is nagenoeg vlak op enkele gebieden na. De volgende gebieden laten hoogte verschillend zien op de Algemene Hoogtekaart Nederland (AHN): • Een sloot/geul langs de noord-, west- en een groot deel van de zuidzijde; • Het terrein ter hoogte van de park tussen de Eemeroordelaan / IJssellaan / Spaarnestraat en Zwinstraat; • De omgeving van het gebouw aan de Diezelaan 1 / Geinstraat 2; • Het bosgebied bij het Vogeltjespad aan de zuidwestzijde; • Ten zuiden van de woningen aan de Zwinstraat 15-27.
21 DECEMBER 2020
Het bosgebied aan de zuidwestzijde van het terrein is heuvelachtig met daarin twee fenomenen: een geluidswal en parallelle geulen. De heuvel ter hoogte van het gebouw Berkelstraat 2-4 heeft aan de westzijde een geluidswal met aan de noordzijde een hoogte van 5,4m NAP en aan de zuidzijde van 6,2m NAP. Ten oosten van deze geluidswal is het terrein door bouwwerkzaamheden en de parkeerplaats geëgaliseerd. Aan de noord- en oostzijde van dit platte terrein liggen twee parallelle geulen. Het terrein is aan beide zijde 4,2m NAP, de geul ligt op zijn diepst op 3,4m NAP. Deze geul is tevens zichtbaar in het landschap aan de zuidzijde van het terrein.
Aan de zuidzijde van de woningen aan de Zwinstraat 15-27 ligt tevens een geluidswal. Het terrein ligt hier op ca. 3.3m NAP, de wal verschilt van breedte maar is tussen de 4,6 en 5,3m NAP.
Langs de gehele noord-, west- en een groot deel van de zuid- en oostzijde ligt een sloot. In de zuidwestelijke hoek verbreed de sloot zich in een rechthoekige vorm. De oever is vrij schuin ingezet waarbij de spiegel ca. 1,3-1,5m lager ligt dan het omliggende terrein. Het park ligt verhoogd ten opzichte van het omliggende terrein en is in het midden relatief vlak met 4 tot 4,5m NAP. Aan de noord- , west- en zuidzijde is het hoogteverschil opgevangen door een heuvelachtig landschap met als hoogte punt van 5m NAP. Aan de zuidzijde ligt door het landschap een geul, deze ligt een ongeveer een meter lager. De omgeving van het gebouw aan de Diezelaan 1 / Geinstraat 2 vormt een heuvel in het landschap met aan de achterzijde een glooiend park. Het omliggende terrein ligt op ca. 3m NAP. De ingang van het gebouw op de heuvel ligt op 5,2m NAP. Het park aan de oostzijde loopt af tot ca. 3,4m NAP. Aan de noordzijde loopt het terrein ligt op. Aan de zuidoostzijde ligt een heuvel met als hoogtepunt 5,9m NAP.
51
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
Nabij de Zwinstraat liggen enkele heuvels langs de rand van het park. Langs de straat loopt een geul waar deze brug over is geplaatst.
Langs de IJssellaan zijn enkele heuvels aangebracht langs de rand van het park. 52
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Tussen de Zandheuvelweg en de woningen Zwinstraat 15-27 ligt een heuvel als geluidswal. Het gebouw Diezelaan 1 / Geinstraat 2 ligt verhoogd in het terrein. Aan de westzijde van het gebouw lopen enkele wegen en paden richting de hoofdingang van het gebouw, zie foto rechts. Aan de oostzijde wordt het opgevangen door een park, zie boven.
53
STICHTING IN ARCADIË
54
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
Een recente luchtfoto met daarop weergegeven de inmeting van het terrein. De rode lijn geeft het plangebied aan.
21 DECEMBER 2020
Bouwwerken Het terrein bestaat uit diverse gebouwen en woningen die vanaf eind jaren ’60 zijn gebouwd. Enkele gebouwen die in de jaren ’60 zijn gebouwd zijn recent voorzien van een nieuwe buitenmuren en dak. Daarnaast zijn er diverse bijgebouwen zoals fietsstallingen, schuren, prieeltjes, pergola’s en elektriciteitgebouwtjes. Ook zijn er diverse inrichtingselementen zoals banken, speeltuintoestellen, kunstvoorwerpen, bewegwijzering, en paaltjes, lantaarnpalen en hekwerken in diverse vormen.
Water Langs de gehele noord-, west- en een groot deel van de zuid- en oostzijde ligt een sloot. In de zuidwestelijke hoek verbreed de sloot zich in een rechthoekige vorm. De sloot was bij het veldbezoek niet volledig watervoerend, de droge delen lagen vermoedelijk al voor geruime tijd droog. De sloot aan de noord- en oostzijde zijn watervoerend. Het verbrede gedeelte in de zuidwestelijk hoek hield een klein beetje water vast. De sloten hebben een natuurlijke oever.
Wegen en paden Het terrein kent verschillende verhardingstype in het terrein. Voor de wegen is bij de aanleg van het terrein gekozen voor een asfaltverharding die in de recente ontwikkelingen van Sherpa vervangen is voor een keiformaat klinkers. Het grootste gedeelte van de wegen is reeds vervangen. Dit type verharding is ook gebruik voor de grote parkeerplaatsen in de noordoosthoek en die bij de hoofdingang aan de zuidzijde. De diverse wandel- en verbindingspaden zijn gelegd in asfalt, stoeptegels, dikformaat klinkers, keiformaat klinkers en onverharde paden.
Zicht over de weilanden vanaf de Gouwelaan aan de noordoostzijde van het plangebied.
55
STICHTING IN ARCADIË
Het nog originele deel van de Catoenbaalsteeg, een historische weg die een scheiding vormde tussen landgoed Steevlied en hofstede De Catoenbaal. Bij de bouw van de wijk Eemeroord is geen rekening gehouden met deze structuur. Rechts boven: zicht vanaf de Catoenbaalsteeg richting het westen. Links van het grasveld ligt de IJssellaan. Rechts onder: zicht vanaf de IJssellaan met rechts van het grasveld de Catoenbaalsteeg.
56
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
De Diezelaan richting het oosten. Links een plantvak met bomen, struiken en hagen tussen de parkeerplaatsen. Rechts een heestervak als begrenzing tussen de achtertuinen van de woningen en de weg.
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
De Amstelstraat met rechts de woningen aan de IJssellaan en de Vechtstraat. Op de rechter foto de Zuwestraat richting het westen.
21 DECEMBER 2020
De Zwinstraat met aan de linkerzijde de woningen aan deze straat. Rechts een heestervak en enkele solitaire bomen in het gazon.
57
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
1.
2. 4. 3.
5.
58
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
De groene lijnen geven de bosvakken weer, de nummers corresponderen met de tekst.
Beplantingen Het terrein kenmerkt zich door verschillende type beplantingen zoals parkbos, solitaire bomen / boomgroepen, laanbomen, hagen, heestervakken en gras. Deze verschillende onderdelen worden hieronder omschreven. Parkbos Het terrein heeft globaal vijf (park)bossen: 1. Ten noorden van de Diezelaan bestaat het bosvak voornamelijk uit eik met berk en robinia, en een onderbegroeiing van diverse inheemse loofheesters; 2. Het bosvak langs de westzijde van het terrein bestaat voornamelijk grove dennen met berken, en een onderbegroeiing van braam en inheemse loofheesters zoals het krentenboompje en hazelaar; 3. Het bosvak In de hoek van de Berkelstraat en de Eemeroordlaan bestaat voornamelijk uit grove den en berk met en onderbegroeiing van varens. Langs de randen aan de westzijde staan inheemse loofheesters zoals hazelaar. 4. Het park tussen de IJssellaan, Eemeroordlaan en de Zwinstraat bestaat uit twee delen: 5. De noord- en westzijde bestaat grotendeels uit grove denen en berken in gazon met een wisselende onderbegroeiing van onder andere hazelaar, kornoelje, rhododendron en varen; 6. De zuid- en oostzijde bestaat voornamelijk uit berken met een onderbegroeiing van varens. 7. Het zuidelijke bosvak bestaat uit grove den, eik en berk met een wisselende onderbegroeiing van inheemse loofheesters of varens. Deze bomen zijn vanaf eind jaren ’60 aageplant.
In bosvak 3 en 5 bevinden zich enkele grove dennen die mogelijk iets ouder zijn.
21 DECEMBER 2020
Laanbomen Langs enkele wegen zijn laanbomen toegepast zoals bij de Eemeroordlaan een zuilvorige beuk, in de Diezelaan eiken en in de Reggelaan aan de oostzijde de amberboom. Deze bomen zijn vanaf eind jaren ’60 aangeplant. Hagen Langs wegen en tussen woningen zijn diverse vormen en hoogtes van hagen zichtbaar. Toegepaste soorten zijn onder andere beuk, haagbeuk, laurier, Portugese laurier, spaanse aak en coniferen. Deze hagen zijn vanaf eind jaren ’60 aangeplant. Heestervakken Lagen wegen, in de parken en nabij de woningen zijn op diverse punten heestervakken of solitaire heesters in gazon toegepast. Deze heestervakken zijn ingeplant met grotere heesters zoals sneeuwbal, rhododendron, hazelaar en kardinaalsmuts. En lagere heesters zoals spiraea, kornoelje, mahonia, sneeuwbes en hortensia.
Vaste planten In privé tuinen van de woningen zijn vaste planten toegepast. Gras Op diverse punten zijn er gazons toegepast langs paden en / of wegen en in de parkgedeeltes.
Solitaire bomen / boomgroepen Het terrein kent een grote diversiteit aan solitaire bomen en boomgroepen. Deze bomen staan in het gazon op de open terrein delen, langs de wegen of in de terrein rondom de woningen. Er staat onder andere eik, berk, grove den, beuk, esdoorn, els en robinia. Snelgroeiende soorten, zoals de esdoorn, hebben op sommige punten reeds een monumentale omvang bereikt. Deze bomen zijn vanaf eind jaren ’60 aangeplant.
59
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
Bosvak 1, de Gouwelaan met aan de noordzijde het bosvak.
Bosvak 3, het bosvak gezien van de Berkelstraat. 60
Bosvak 2 vanaf het Vogeltjespad.
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
Bosvak 4 aan de zuidzijde met voornamelijk berken en varens.
Bosvak 5 langs de Zandheuvelweg ter hoogte van het hoofdgebouw.
Bosvak 4 aan de west– en noordzijde met naaldbomen en berken.
Bosvak 5 aan de oostzijde van het plangebied.
21 DECEMBER 2020
61
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
De Reggelaan ten noorden van de IJssellaan 30. Langs het pad en de weg staan enkele eiken op rij.
De noordzijde van de Eemeroordlaan met aan weerszijde zuilbomen in een laanverband.
De Reggelaan gezien vanaf het kruispunt met de Emeroordlaan. 62
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
De zuidzijde van de Eemeroordlaan met aan weerszijde bomen in een laanverband.
Langs de zuidzijde van de parkeerplaats bij het hoofdgebouw staat een bomenrij.
63
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Zicht op de Amstelstraat vanaf het gebouw 1 / Geinstraat 2. Langs de weg en bij de parkeerplaatsen staan diverse hagen.
De IJssellaan met aan weerszijde enkele bomen in het de plantvakken.
Tussen de gebouwen zijn diverse wandelpaden aangelegd om de wegen en de woningen met elkaar te verbinden. Aan weerszijde zijn de wintergroene hagen te zien rond de achtertuinen van de woningen. Dit wandelpad ligt tussen de Waverstraat en de Reggelaan.
64
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Het park tussen de Eemeroordlaan, IJssellaan, Spaarnestraat en de Zwinstraat.
65
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
De Berkelweg met zicht richting het oosten.
Langs de westzijde van het plangebied ligt een parkstrook. Het wandelpad heet het ‘Vogeltjespad’ en is aangekleed met creaties van de bewoners van Eemeroord.
De weg parallel aan de Berkelweg. 66
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
De nieuwe parkeerplaats ten oosten van het hoofdgebouw aan de Zwinstraat.
Ten zuiden van het hoofdgebouw ligt een plantvak dat ingericht is met heesters en enkele vaste planten.
67
STICHTING IN ARCADIË
68
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
21 DECEMBER 2020
3.3 Analyse en interpretatie Het plangebied maakt onderdeel uit van een opstrekkende verkaveling van het veenweidegebied. Deze ontginning vond in de 14e eeuw plaats. De aanleg van Eemeroord vanaf 1968 is dermate ingrijpend geweest dat deze verkavelingsstructuur in het plangebied geheel is verdwenen.
Tot de bewaard gebleven onderdelen uit de ontwikkelingsgeschiedenis met cultuurhistorische waarde zijn alleen te noemen: • De noordelijke grens van het plangebied waar tot in de 18e eeuw de Jan Swarten Steech lag.
De originele westgrens als 16e-eeuwse limietscheidinge tussen Holland en Utrecht is aan de noordwestelijke met de aanleg van de A27 in de tweede helft 20e eeuw onder het snelwegtracé verdwenen. De verkaveling is alleen nog herkenbaar aan de noordgrens, waar tot in de 18e eeuw de “Jan Swarten Steech” lag en de zuidgrens gevormd door de Zandheuvelweg.
Net buiten het plangebied maar wel samenhangend hiermee: • De Zandheuvelweg als oorspronkelijke middeleeuwse daterende grenslaan tussen Drakenburg en Steevlied. De Zandheuvelweg kent in de actuele situatie alleen langs de noordzijde een laanbeplanting; • In een deel van het tracé van de dr. Albert Schweizerweg is de 16 e-eeuwse limietscheiding herkenbaar.
Beide terreindelen (De Catoenbaal en Steevlied / de Zandheuvel hebben tot in de 20e eeuw een eigen separate ontwikkeling met de Catoenbaalsteeg als grenslaan tussen beide delen.Het meest westelijke deel van plangebied behoorde tot in de 19e eeuw tot de minder intensief gebruikte heidegronden van de tot de buitenplaatsen De Catoenbaal en Steevlied behorende boerderijen. Het oostelijke deel is rond 1700 ontgonnen vanuit de dan nieuwgebouwde boerderij de Zandheuvel. Het lijkt hiermee onwaarschijnlijk dat de akkers bij boerderij de Zandheuvel een middeleeuwse escomplex vormen.
3.4 Waardeverwachting De verwachte cultuurhistorische waarde van het plangebied is indifferent.
In de 19e eeuw was het grootste gedeelte van het plangebied bebost met dennenbos, percelen hakhout en loofbos. Alleen op het terrein van De Catoenbaal lagen enkele percelen bouwland.
Het parkje tussen de Eemeroordlaan, IJssellaan, Spaarnestraat en de Zwinstraat. Ook de bomen op dit terrein zijn met de inrichting vanaf 1968 aangeplant.
In de periode 1940-1945 is vrijwel het gehele plangebied ontbost en ingericht als weiland. Na de Tweede Wereldoorlog is een deel van de heidegronden bebost. Met de stichting van Eemeroord vanaf 1968 is geen rekening gehouden met onderliggende oudere structuren, kavelvormen en beplantingen. De planvorming behelsde een geheel nieuwe ontwikkeling voor de inrichting van het terrein. Hierbij is: • De Catoenbaalsteeg als historische grenslaan tussen De Catoenbaal en Steevlied binnen het plangebied met de inrichting vanaf 1968 verloren gegaan. De huidige IJssellaan ligt niet op de locatie van De Catoenbaalsteeg. • Vrijwel alle beplanting gerooid. De gehandhaafde beplanting dateert van kort na 1945. • De oudere middeleeuwse kavelstructuur verloren gegaan. 69
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
4 Literatuur en noten
70
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
Literatuur Aa, A.J. van der, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden, 6e deel (Gorinchem 1845) Blijdenstijn, R., Tastbare Tijd. Cultuurhistorische Atlas Provincie Utrecht 2.0 (Utrecht 2005) Christemeijer, J.B., Landelijk schoon in het Sticht van Utrecht (Utrecht 1836) Hees, H. van, ‘Korte historie van de familie Laan’ in Historische Kring Eemnes, 16e jg. (1994), nr. 2, pp. 83-102 Hessing, W.A.M., E. Louwe en R.J.J. Quak, Plangebied Drakenburgergracht in de gemeente Baarn. Ruimtelijk advies op basis van een inventariserend veldonderzoek (Vestigia rapport V798, 2010) Maal, R.J. van der, ‘Het huis Steevlied in Baarn. Geschiedenis van een verdwenen buitenplaats’ in Tussen Vecht en Eem. Tijdschrift voor regionale geschiedenis, 30e jg. (21012), nr. 4, pp. 274-287 Marinelle, M.G. en A. Spoelstra, Bureauonderzoek betreffende de instellingen De Amerpoort en Sherpa te Baarn (Archeologische rapporten Oranjewoud 2007/40) IJken, Wiebe van, ‘De familie van Wickevoort (deel 2)’ in Historische Kring Eemnes, 29e jg. (2011), nr. 3, pp. 117-134
21 DECEMBER 2020
Noten 1. Blijdenstijn, 2005,390 2. Van der Maal, 275 3. Van der Maal, 275. 4. Van IJken, 118. 5. Van IJken, zie kaart op p. 123. 6. HUA, toegang 34.4, invnr. U230a005 7. HUA, toegang 34.4, invnr. U230a006 8. Van der Maal, 283. 9. Van der Maal, 283. 10. HUA, toegang 34.4, invnr. U230a007 en TVE 30e jg. 2012, 282. 11. HUA, toegang 34.4, invnr. U259a002 12. Archief Eemland, toegang 1007 (Families Verwey en Van Doelen te Eemnes, 1684-1839), inv.nr. 1596. 13. Utrechtsche Courant, 28 februari 1814 14. Van Hees, 93. 15. Geciteerd bij Van der Maal, 275. 16. Opregte Haerlemsche Courant, 3 december 1835. 17. Van der Aa, 333. 18. Christemeijer, 31. 19. Algemeen Handelsblad, 6 juli 1868. 20. Van der Maal, 286. 21. Algemeen handelsblad, 18 augustus 1882. 22. Utrechtsch Provinciaal en Stedelijk Dagblad, 21 december 1868. 23. Archief Eemland, toegang 0446 (gemeentebestuur Baarn 1951-1985), inv.nr. 3679 “plan inrichting van terrein Eemeroord aan de Zandheuvelweg tot inrichting voor verpleging van zwakzinnigen 1958-1964”. Zie ook “Toelichting op de plannen voor de bouw van de inrichting voor zwakzinnigen te Baarn”, archief Sherpa, Baarn. 24. Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden, nr. 382 (1970), p. 897.
71
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
Deel 2 Analyse van de oude bosgroeiplaatsen en oude boskernen
72
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
1 Ontwikkelingsgeschiedenis
73
STICHTING IN ARCADIË
74
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
STICHTING IN ARCADIË
Kaart provincie oude bosgroeiplaatsen en oude boskernen.
21 DECEMBER 2020
Inleiding Sherpa is een zorginstelling in de regio Gooi & Vechtstreek, Eemland en UtrechtWest die mensen met een beperking op het gebied van wonen, werken, leren en vrije tijd ondersteunt. De locatie Eemeroord is sinds 1969 in gebruik. Sherpa wil het aantal wooneenheden op Eemeroord vergroten en een deel van het hoofdkantoor van Hilversum naar Baarn verplaatsen. Ter voorbereiding op deze uitbreiding, ten behoeve van een bestemmingsplanwijziging en ten behoeve van een onderbouwing voor een eventuele ontheffing van de herplantplicht in het kader van de Beleidsregels natuur en landschap (Provincie Utrecht 2017) is historisch onderzoek naar de cultuurhistorische (groene) waarden van het terrein van Eemeroord noodzakelijk. Het plangebied voor dit onderzoek betreft grosso modo het terrein tussen de Gouwelaan (noord), bos- en weidegebied de Zandheuvel (oost), Zandheuvelweg (zuid) en doctor Albert Schweitzerweg (west). Het doel van deel 2 van deze rapportage is om te duiden welke door de Provincie Utrecht aangewezen oude bosgroeiplaatsen sinds 1850 daadwerkelijk onafgebroken bebost zijn geweest en welke aangewezen oude boskernen daadwerkelijk actuele groeiplaats van autochtone bomen/struiken die afstammen van de oorspronkelijke inheemse flora zijn op Eemeroord.
Sherpa is van mening dat de provinciale oude bosgroeiplaatsen en oude boskernenkaart voor wat betreft Eemeroord niet accuraat is en fouten bevat. Delen van de weergegeven oude bosgroeiplaatsen zijn zeker niet sinds het midden van de 19e eeuw onafgebroken boslocatie geweest. Sterker nog er zijn delen die ook in de actuele situatie niet bebost zijn zoals hierna zal worden aangetoond / onderbouwd. Voor wat betreft de oude boskernen geldt dat ook hier dat beplanting afwezig is geweest en deels herplant in de 29 e eeuw heeft plaatsgevonden. Deze rapportage bevat: • Een korte weergave van de actuele situatie; • De ontwikkelingsgeschiedenis van het terrein aan de hand van de topografische kaarten en (lucht)foto’s uit de periode 1850-heden met daaroverheen de oude bosgroeiplaatskaart geprojecteerd; • Analyse van en conclusie met betrekking tot de accuraatheid van de provinciale oude bosgroeiplaatsen en boskernenkaart.
De definities van de Provincie Utrecht (https://geo-point.provincie-utrecht.nl/ pages/natuur--landschap) luidt: • Oude bosgroeiplaatsen zijn locaties die sinds het midden van de negentiende eeuw onafgebroken een boslocatie zijn geweest. Voor deze als oude bosgroeiplaats aangeduide delen geldt een herplantplicht. • Oude boskernen zijn actuele groeiplaatsen van autochtone bomen/struiken die afstammen van de oorspronkelijke inheemse flora.
75
STICHTING IN ARCADIË
76
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING
21 DECEMBER 2020
STICHTING IN ARCADIË
SHERPA, LOCATIE EEMEROORD TE BAARN - CULTUURHISTORISCHE VERKENNING