384895 Pilot wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen bijlage 4 Eindrapportage Duurzame bedrijventerreinen De Drie Eiken Noordschil
Tekst van het document
TransitionHERO B.V.
Kantooradres Stationsplein 45, 4th floor, 3013 AK Rotterdam Nederland
KvK-nummer: 73926132
Duurzame bedrijventerreinen Baarn
BTW-nummer: NL859712308B01
De Drie Eiken & Noordschil 4 april 2022
Dura Design B.V.
Kantooradres
Opstellers
Nicolaas Beetsstraat 216, 3511 HG Utrecht
Erik Wisse | Energie & gebouw adviseur | +31 634 35 44 80 | erik@duradesign.nl
Nederland
Stef Clevers | Energie & collectieve oplossingen adviseur | +31 614 04 47 39 | stef.clevers@transitionhero.nl
KvK-nummer: 71164855
Yannick Hekman | Energie & warmtepompen engineer | +31 621 43 10 83 | yannick.hekman@transitionhero.nl
Revisie: 1 Document: BAA-1-EHR-0001-0 Duurzame bedrijventerreinen De Drie Eiken & Noordschil
BTW-nummer: NL858605430B01
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022 3.6 Business case ...................................................................... 21
Inhoudsopgave Inhoudsopgave .................................................................................. 1 1.
2.
3.
4.
Concept De Drie Eiken ............................................................. 23
Introductie ................................................................................... 2
4.1 Energieconcept .................................................................... 24
1.1 Achtergrond............................................................................ 3
4.2 Risico’s en kansen ............................................................... 27
1.2 Projectteam ............................................................................ 4
4.3 Investeringsraming ............................................................... 28
1.3 Paspoort Noordschil & De Drie Eiken .................................... 5
4.4 Business case ........................Error! Bookmark not defined.
1.4 Aanpak ................................................................................... 6
4.5 Mogelijke vervolgstappen ......Error! Bookmark not defined.
1.5 Energie-weetjes ..................................................................... 7
Bijlagen............................................................................................. 32
Duurzame opties ......................................................................... 8
A.
Stakeholder-analyse ................................................................. 33
2.1 Duurzame energieconcepten ................................................. 9
A.1 Risico’s en issues bij optie 1: warmtepomp individueel ......... 34
2.2 Selectieproces duurzame warmte-opties ............................ 10
A.2 Risico’s en issues bij optie 2: warmtepomp collectief ............ 35
Concept Noordschil .................................................................. 14
A.3 Risico’s en issues bij optie 3: regionale geothermie .............. 36
3.1 Energieconcept Noordschil .................................................. 15 3.2 Risico’s en kansen ............................................................... 17 3.3 Investeringsraming ............................................................... 18 3.4 Operationele kosten en opbrengsten................................... 19 3.5 Energieprijzen 2021 & 2022 ................................................ 20
1
3.7 Mogelijke vervolgstappen .................................................... 22
B.
Proces Flow Diagram ............................................................... 37
TransitionHERO B.V.
Kantooradres Stationsplein 45, 4th floor, 3013 AK Rotterdam Nederland
KvK-nummer: 73926132 BTW-nummer: NL859712308B01
Dura Design B.V.
1.
Introductie
Kantooradres Nicolaas Beetsstraat 216, 3511 HG Utrecht
▪
Achtergrond
▪
Projectteam
▪
Paspoort Noordschil & De Drie Eiken
▪
Aanpak
▪
Energie-weetjes
Nederland
KvK-nummer: 71164855 BTW-nummer: NL858605430B01
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.1 Achtergrond Gemeente Baarn wil in de komende jaren stappen maken op het thema duurzaamheid. Zowel voor haar bewoners als voor haar bedrijven. Een integraal onderdeel hiervan is de verduurzaming van bedrijventerreinen binnen haar gemeentegrenzen. De Gemeente Baarn is een project gestart om de mogelijkheden te verkennen welke oplossingsrichtingen technisch en financieel mogelijk zijn om duurzame warmte te leveren aan de bedrijventerreinen Noordschil en De Drie Eiken. Een cruciaal onderdeel hiervan is dat de oplosrichting betaalbaar is en op voldoende draagvlak kan rekenen. Ook synergie-mogelijkheden in de omgeving zijn belangrijk; onder andere de woonwijk Eemdal en de toekomstige woonwijk Baarnsche Zoom liggen in de buurt.
De doelstellingen van het project: ▪
Zichtbaar maken welke duurzame warmteleveringsopties mogelijk zijn.
▪
Zichtbaar maken hoe betaalbaar, technisch haalbaar, vervolgstappen en welke risico’s en kansen verbonden zijn aan de verschillende opties.
▪
Draagvlak in de gemeente als bij de bedrijven.
Deze rapportage heeft als doel om zicht te geven welke conclusies getrokken kunnen worden na haalbaarheidsstudie die is uitgevoerd in de periode maart 2021 - februari 2022. De haalbaarheidsstudie geeft richting aan de vervolgstappen genomen kunnen worden voor de daadwerkelijk realiseren van duurzame bedrijventerreinen Noordschil en Drie Eiken.
3
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.2 Projectteam Het project is uitgevoerd in opdracht van de Gemeente Baarn en uitgevoerd door TransitionHERO & Dura Design. De Stichting POB Duurzaam is nauw betrokken geweest bij de ontwikkeling van het project.
Gemeente Baarn (opdrachtgever) ▪
Ellen van Vossen
| Projectleider Energietransitie
▪
Sibren Lochs
| Projectmanager Energietransitie
▪
Benne Holwerda
| Communicatieadviseur duurzaamheid
▪
Nancy Rullens
| Communicatieadviseur duurzaamheid
TransitionHERO & Dura Design (opdrachtnemer) ▪
Erik Wisse
| Energie & gebouw adviseur
▪
Stef Clevers
| Energie & collectieve oplossingen adviseur
▪
Yannick Hekman
| Energie & warmtepompen engineer
Stichting POB Duurzaam ▪
Ragnar Koot
▪
Hans Mackaay
▪
Jan Nijhof
4
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.3 Paspoort Noordschil & De Drie Eiken De energiecijfers die zijn gebruikt voor de analyse zijn in deze fase verzameld op basis van open data. Bron: CBS dataset – kleinverbruikers en grootverbruikers – 2014. De cijfers zijn gevalideerd met een uitvraag bij alle bedrijven naar hun energiecijfers (periode augustus – september 2021).
Noordschil
De Drie Eiken
Aardgas:
Aardgas:
▪
Aantal aardgasaansluitingen
| 32
▪
Aantal aardgasaansluitingen
| 33
▪
Aardgasverbruik
| circa 800.000 Nm³/jaar
▪
Aardgasverbruik
| circa 250.000 – 350.000 Nm³/jaar
▪
Gemiddelde aansluiting capaciteit
| 100 kW
▪
Gemiddelde aansluitingscapaciteit
| 100 kW
▪
Aardgaskosten (2021/2022)
| € 460.000 / €1.000.000 per jaar
▪
Aardgaskosten (2021/2022)
| € 250.000 / €520.000 per jaar
▪
Grootste verbruikers
| Inproba & Nijhof
▪
CO2-uitstoot:
| 500 ton per jaar
▪
CO2-uitstoot:
| 1.500 ton per jaar
Elektriciteit:
5
Elektriciteit:
▪
Aantal elektriciteitsaansluitingen
| 36
▪
Aantal elektriciteitsaansluitingen
| 38
▪
Elektriciteitsverbruik
| circa 4.800.000 kWh/jaar
▪
Elektriciteitsverbruik
| circa 2.700.000 kWh/jaar
▪
Elektrakosten (2021/2022)
| € 480.000 / €1.100.000 per jaar
▪
Elektrakosten (2021/2022)
| € 270.000 / € 620.000 per jaar
▪
CO2-uitstoot:
| 2.400 ton per jaar
▪
CO2-uitstoot:
| 1.350 ton per jaar
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.4 Aanpak Om de doelen te behalen voor duurzame bedrijventerreinen De Drie Eiken en Noordschil zijn fasen 1 en 2 doorlopen. Fase 3 en fase 4 zijn mogelijk fasen voor vervolg van het project
Fase 1: Quickscan
Fase 2: Haalbaarheid
Fase 3: Ontwikkeling
Fase 4: Realisatie
Sprint 1: Get ready
Sprint 3: Haalbaarheid
Op basis van en in samenwerking met
Na het verkrijgen van de vergunning en
▪
Clusters en energieprofielen maken
▪
Informatie opvragen / evalueren
de gemeente en de bedrijven wordt het
subsidies kan fase 4 worden gestart.
▪
Synergievoordelen identificeren
▪
Workshop: data inzichten
collectieve
De belangrijkste activiteiten zijn:
▪
Workshop startpunten
▪
Business case en opties uitwerken
Belangrijke aspecten zijn:
▪
Technische detail-uitwerking;
Sprint 2: Uitgangspunten vastleggen
▪
Workshop: Voorlopige resultaten
▪
Communicatieplan opstellen met
▪
Aanbesteding;
▪
Definiëren van energieconcepten
▪
Rapportage
gemeente en bedrijven
▪
Finale
▪
Energieconcepten dimensioneren
▪
▪
Multi Criteria Analyse opstellen
▪
Workshop: Beren op weg
▪
Opstellen adviesmemo Quickscan
Resultaten
bespreken
+
update
uitgevoerd met het projectteam – Gemeente Baarn, Stichting POB Duurzaam en TransitionHERO en Dura Design. Ook zijn specifieke bedrijfsbezoeken georganiseerd
6
vastgesteld.
e
Consortiumvorming en 1 oriëntatie
investeringsraming
en
business model.
aanbesteding (marktconsultatie)
▪
Finale investeringsbeslissing
•
Ontwerppakket opstellen
▪
Constructie van het duurzame
•
Vergunningspakket
rapport
Naast de bovengenoemde activiteiten zijn ook diverse overleggen en workshops
voor de Firma Nijhof en Inproba.
▪
projectplan
opstellen
en
indienen •
Subsidievoorstel schrijven
•
Finale
investeringsraming
business case
en
energiesysteem
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.5 Energie-weetjes CO2-uitstoot 56% van de CO2-uitstoot van alle bedrijven in Baarn is toe te schrijven aan Noordschil & De Drie Eiken. (Bron CBS 2014). En 9% van de CO2-uitstoot van alle bedrijven en woningen in Baarn is toe te schrijven aan Noordschil & De Drie Eiken (Bron CBS 2014). Hoe veel / hoe groot? 1 middelgrote windmolen van 1.5 MW kan voldoende energie opwekken om de bedrijven op de Noordschil en De Drie Eiken van duurzame warmte te voorzien in combinatie met warmtepompen. Voor een vergelijkbare opgave is een zonneveld van 100 bij 100 m nodig. Energierekening Circa 50 - 60% van de huidige energierekening bestaat uit energiebelasting. Belangrijke business case drivers Lagere energierekening door energiebesparing door inzet van warmtepompen. Veel duurzame systemen worden gesubsidieerd door de overheid. Hierbij kan gedacht worden aan subsidies als ISDE, SDE++ en EIA. Vraag en aanbod Windenergie past veel beter als duurzame energiebron dan zonne-energie. Immers schijnt de zon met name in de zomer en is de warmte met name nodig in de winter. Om vraag en aanbod in balans te brengen is energieopslag een cruciaal aspect in toekomstige energie-infrastructuursystemen.
7
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
2.
8
Duurzame opties
▪
Duurzame energieconcepten
▪
Selectie duurzame warmte-opties
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
2.1 Duurzame energieconcepten De gemeente Baarn streeft naar een duurzamere leefomgeving. Het op een groene manier verwarmen van bedrijven op de bedrijventerreinen Noordschil en De Drie Eiken is hier onderdeel van. Er zijn drie hoofdvarianten (A, B, C) gedefinieerd om de bedrijven duurzaam te verwarmen: A. Duurzaam gas: in dit energieconcept blijft de bestaande infrastructuur voor gas behouden. Aardgas wordt hierbij vervangen voor een groen alternatief zoals groene waterstof. B. Duurzame elektriciteit (Power to Heat): in dit energieconcept wordt er alleen nog gebruik
gemaakt van het elektriciteitsnet, met bijvoorbeeld individuele
warmtepompen per gebouw wordt de duurzame warmte opgewekt. C. Duurzame warmte: in dit energieconcept wordt een nieuw collectief lokaal warmtenet aangelegd voor de levering van duurzame warmte. De warmte kan komen uit bijvoorbeeld grondwarmte, warmte uit oppervlaktewater, warmte uit de lucht of warmte van de zon. Naast het duurzaam verwarmen is energiebesparing in alle varianten een belangrijk aspect om integraal mee te nemen in de transitie naar volledige duurzame verwarming.
9
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
2.2 Selectieproces duurzame warmte-opties 2.2.1 Opties Allereerst is naar een breed spectrum van duurzame warmte-opties gekeken. Hierbij zijn systemen gedefinieerd in de varianten duurzaam gas, duurzame elektriciteit en duurzame warmte. De volgende duurzame warmte-opties zijn onderzocht: 1. Groene waterstoflevering 2. Groene waterstoflevering en hybride warmtepomp 3. Restwarmtelevering vanuit asfaltcentrale Eemnes 4. Elektrische ketel en infrarood-panelen
Knock-out criteria
Selectiecriteria
5. Lokale energiecentrale gestookt op biomassa
Past niet in bestemmingsplan
Jaarlijkse kosten
6. Lokaal geothermie
Geen leveringszekerheid
Toekomstbestendigheid
7. Regionaal geothermie
Geen positieve business case
CO2-emissie
8. Warmtepompen individueel
Schaalgrootte past niet
Leveringszekerheid
9. Warmtepompen collectief
Keuzevrijheid Draagvlak
De bovengenoemd opties zijn in twee stappen geëvalueerd: ▪
Stap 1: Knock-out-evaluatie
▪
Stap 2: Selectie-evaluatie
In het overzicht aan de rechterkant zijn de knock-out- en selectiecriteria gegeven.
10
Ruimtelijke inpassing
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
2.2.2 Knock-out-criteria In de tabel aan de rechterzijde zijn de opties weergegeven die volgens de knock-outevaluatie zijn afgevallen. Groene waterstof en waterstof met hybride warmtepompen zijn afgevallen omdat het niet past in het bestemmingsplan. Voor groene waterstofproductie is een industriële bestemming (cat 4.2) vereist. Verder is de schaalgrootte te klein om een positieve business case te maken. Restwarmtelevering van afvalcentrale Eemnes (Dura Vermeer) is afgevallen om dat afvalcentrale niet het hele jaar draait, en daardoor geen leveringszekerheid kan bieden. Verwarmen met infraroodpanelen en elektrische ketels zal zorgen voor een hogere energierekening. Investering kan hierdoor nooit worden terugverdiend. Lokale energiecentrale op biomassa is niet rendabel op de kleine schaal. Ook is er weinig draagvlak en zal het verkrijgen van vergunning uiterst onzeker zijn. Een lokale geothermie past ook qua schaal niet bij de bedrijventerreinen. Een minimale warmtevraag moet 5x hoger zijn dan nu op Noordschil en De Drie Eiken.
2.2.3 Selectiecriteria De selectiecriteria zijn met relevante stakeholders van de Gemeente Baarn en vertegenwoordigers van de bedrijven opgesteld. Via een online platform zijn twee vragenlijsten ingevuld door 10 personen om te komen tot de belangrijkste selectiecriteria en wegingsfactoren.
11
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022 De volgende selectiecriteria zijn als belangrijkste bevonden: 1. Toekomstbestendigheid 2. Leveringszekerheid 3. Draagvlak 4. Jaarlijkse kosten 5. CO2-emissie 6. Keuzevrijheid 7. Ruimtelijke inpassing De volgorde geeft aan welke criteria als de belangrijkste bevonden worden. Het belangrijkst is toekomstbestendigheid en het minst belangrijk ruimtelijke inpassing.
2.2.4 Stakeholder analyse Voor de overgebleven kansrijke duurzame warmteconcepten, namelijk: ▪
Regionale geothermie
▪
Warmtepompen individueel
▪
Warmtepompen collectief
is een stakeholderanalyse opgesteld. Details zijn gepresenteerd in bijlage A.
12
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
2.2.5 Selectie energieconcept voor Noordschil Op basis van een eerste financiële haalbaarheid blijkt dat voor Noordschil een collectief warmtenet een interessante optie is. De reden is dat er voor een collectief systeem voldoende schaalgrootte is. Dit leidt tot een lagere investering per bedrijf. Verder kan een hogere graad van efficiëntie worden gehaald, mogelijk door de investering in een grote installatie, en tot slot kan de noodzakelijke investering door het collectief worden gedaan in plaats van individuele bedrijven
2.2.6 Selectie energieconcept voor De Drie Eiken Op basis van een eerste financiële haalbaarheid blijkt dat voor De Drie Eiken een individuele aanpak de meest rendabele aanpak is. In tegenstelling tot de Noordschil is het aardgasgebruik factor 3 lager. Hierdoor is een collectief systeem te duur. Daarom wordt een individuele aanpak geadviseerd. Wel kan gedacht worden aan een individuele aanpak met een collectief tintje. Hierbij denken wij aan collectieve inkoop van warmtepompen, energiebesparende maatregelen en kennisdelen.
13
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3. Concept Noordschil
14
▪
Energieconcept
▪
Risico’s en kansen
▪
Investeringsraming
▪
Business case
▪
Mogelijke vervolgstappen
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.1 Energieconcept Noordschil Het energieconcept voor de Noordschil is een collectief warmtenet gevoed met restwarmte en zonnewarmte. De juiste temperatuur wordt behaald middels een hoog temperatuur (HT) warmtepomp. Warmteproductie ▪ Restwarmtebenutting vanuit Inproba ▪
Zonnewarmteproductie door zonnecollectoren met vacuümbuizen. Dit type zonnecollector kan temperatuur tot 95 C bereiken.
▪
De rest- en zonnewarmte wordt opgeslagen in een ondergrondse warm water buffer (bijv. Hocosto-systeem).
Warmtedistributie ▪
De warmtedistributie naar de gebruikers op de Noordschil wordt gedaan via een warmtenet (ondergrondse leidingen 1.800 meter). De temperatuur van het warmtenet zal circa 80-90 C zijn. De temperatuur voor de processen van Inproba zal hoger zijn.
▪
Om de temperatuur te garanderen zal een hoog temperatuur warmtepomp (1.000 kW) worden geïntegreerd. Een elektrische heater (1.000 kW) is als back-up voorzien.
Warmtelevering ▪
De warmtelevering aan 32 bedrijven / gebouwen zal met warmtewisselaar per gebouw geschieden. Deze warmtewisselaar wordt ook wel warmte-afleverset genoemd.
15
Zie bijlage B voor groot formaat
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
Zonnecollector – type vacuüm Hoge temperatuur 45 x 45 meter 1.050 kW
warmtepomp 700 kW
Warmteleidingen & Koudeleidingen 1.800 meter warmteleidingen 1.400 meter koudeleidingen
Ondergrondse buffer 500 m³ l x b x h : 10 m x 10 m x 5 m 32 warmte-afleversets & 5 koude-afleversets Gemiddeld 80 kW warmte & 200 kW koude per set
16
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.2 Risico’s en kansen Categorie
Risico / kans
Mitigatie
Wet- en regelgeving
Risico: Een leveringsplicht voor aardgas is wettelijke verankerd op dit moment. Bedrijven zijn dus niet verplicht om over te schakelen op een warmtenet.
Bedrijven enthousiasmeren en overtuigen voor omschakeling naar een duurzaam warmtenet. Langs drie pijlers wordt dit uitgedragen, namelijk prijsstabiliteit, duurzaamheid, toekomstbestendig.
Wet- en regelgeving
Risico: Vergunningen.
Een solide vergunningentraject zal worden opgestart in nauw overleg met de Gemeente Baarn.
Wet- en regelgeving
Kans: Warmtewet 2.0.
Met de nieuwe warmtewet (2023) wordt de Gemeente meer mogelijkheden gegeven om collectieve energieproject op te zetten.
Draagvlak
Risico: Inproba en Nijhof vragen een significant deel van de warmtevraag. Het meedoen van deze twee bedrijven is een must.
Meenemen in de ontwikkeling van het project. Het constant blijven realiseren wie de belanghebbenden zijn en dat borgen in een draagvlakproces.
Draagvlak
Kans: Laten aanhaken van betrouwbare beheer- en operatiepartijen.
Start gesprekken met bijvoorbeeld Eneco en Ennatuurlijk.
Business case
Risico: Inflatie 2022.
Hogere inflatie leidt tot hogere investeringen. Dit risico wordt afgeprijsd in huidige business case.
Business case
Kans: Energieprijzen 2022.
Hogere aardgasprijzen leidt tot betere business case.
Business case
Subsidies: VEKI / TSE / DEI+ / EIA / Provincie Utrecht.
Subsidies kunnen de business case verbeteren.
Planning
Risico: Stedin.
Een nieuwe netwerkconnectie van Stedin kan langer duren.
17
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.3 Investeringsraming Voor dit project is een klasse 4 schatting (-15% / +25%) volgens AACE-definitie opgesteld. De nauwkeurigheid is bepaald met behulp van de AACE Estimate-classificatie.
De geraamde totale geïnstalleerde kosten van het project zijn geraamd tussen de 4.070.000 Euro (prijspijl februari 2022) (-15% / +25%)
De CAPEX-schatting is ontwikkeld aan de hand van de volgende uitgangspunten ▪
Dimensionering van apparatuur en lijnen op basis van energiecijfer Noordschil
▪
Lengtes van leidingen gebaseerd op Google Earth-metingen
▪
DACE prijzenboek gebruikt voor leidingen / technische ruimte / afleverset / elektrische systemen / instrumentatie en procescontrole.
▪
Budget-offerte historische projecten voor buffer, warmtepomp, zonnecollectoren
▪
Referentiecheck met Cost Engineering Consultancy
▪
Installatiekosten 20%
▪
Engineering en projectontwikkelkosten 15%
▪
Inflatie – 6% ten opzichte van Q1 2022
▪
Onvoorzien op basis van FEL-index 20%
18
Directe kosten - WP systeem - Noordschil Buffer Warmtepomp (hybride) Booster warmtepomp (200 kW) E-boiler (hybride) Zonnecollectoren Pompen Afleversets warmte (inclusief grootverbruikers) Afleversetjes koeling Technische ruimte Leidingwerk -warmteleidingen Sleuven / openbreken / reparen Leidingwerk - koudeleidingen Aansluiting Enexis (1.000 kVA) Elektrische systemen Instrumentatie & signaalkabels Process control and Instrumentatie Totaal Directe Kosten Indirecte kosten Installatie (20%) Project management, Engineering, Vergunningen (15%) Totaal Indirecte kosten Totaal Directe en Indirecte kosten Inflatie (6%) Onvoorzien (20%) Totaal exclusief subsidie TSE VEKI EIA Totaal inclusief subsidie
100,000 547,000 200,000 228,738 816,000 63,000 861,767 32,000 75,000 546,000 224,000 150,000 117,000 44,000 55,000 4,100,000 820,000 615,000 1,400,000 5,500,000 330,000 1,100,000 6,900,000 -350,000 -1,725,000 -759,000 4,070,000
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.4 Operationele kosten en opbrengsten De volgende operationele kosten zijn opgenomen in het business case model: 1. Elektriciteitswarmtepomp (gemiddelde COP 4-6) 2. Onderhoud (4% van investering) 3. Elektriciteitsaansluiting (1.000 kVA aansluiting - Stedin)
De volgende operationele besparingen zijn opgenomen in het business case model: 4. Aardgasbesparingen (32 bedrijven) 5. Koelingslevering NoordSchil (5 bedrijven) 6. Waterbesparing (voor één van de bedrijven) 7. SDE++ zon (volgens SDE++ 2021) 8. SDE++ warmtepomp (volgens SDE++ 2021) 9. Vastrecht aardgas (volgens Stedin 2022) 10. Vermeden onderhoud CV-ketels / Koude machines Noordschil (250 euro per ketel en 2.000 per koelinstallatie.
19
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.5 Energieprijzen 2021 & 2022 In 2021 zijn de energieprijzen sterk gaan stijgen. Aan het einde van het jaar was de leveringsprijs van aardgas ongeveer vijf keer zo hoog als aan het begin van het jaar. Het effect op de elektriciteitsprijs was ook zichtbaar: de leveringsprijs van elektriciteit verviervoudigde in een jaar. De verwachting voor het komende jaar is dat de energieprijzen hoog zullen blijven. Er wordt rekening gehouden met gas- en elektriciteitsprijzen die ongeveer twee tot vier
Start 2021
Gemiddeld 2021
Verwachting 2022
Verwachting 2023
Verwachting 2024
keer zo hoog zijn als aan het begin van 2021. Zie tabel hieronder.
Leveringsprijs aardgas (€/MWh)
20
46
80
60
50
Leveringsprijs elektriciteit (€/MWh)
50
103
200
150
112
In 2021 vormden de belastingen en transportkosten ongeveer 50% van de totaalprijs voor energie. De regering heeft voor het jaar 2022 een belastingverlaging toegezegd op elektriciteit van 7 cent per kWh. Voor aardgas stijgt de energiebelasting met 2 cent per kWh. Dit heeft het volgende tot gevolg op de totaalprijs van energie:
20
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.6 Business case
Baten Warmtesysteem Koudelevering Nijhof Warmtelevering Koudelevering SDE++ WP SDE++ Solar Vastrecht aardgas Vermeden onderhoud CV-ketels / Koude machines Noordschil Totale baten Lasten Warmtesysteem Onderhoud Elektra kosten warmtepomp Elektranetwerkkost Totale lasten Baten minus lasten Simpele terugverdientijd
De terugverdientijd is berekend met een gemiddelde energieprijs voor de komende 15 jaar. Dit is gebaseerd op CAL 2023-2025 en KEV 2021 van het PBL Aardgas
:
46 €/MWh
Elektriciteit
:
103 €/MWh
Met de bovengenoemde energieprijzen is de terugverdientijd circa 8 jaar
De gevoeligheid van de business case is voor enkele belangrijke inputs onderzocht met behulp van het business case model. Een samenvatting is in de onderstaande tabel weergegeven.
No. Parameter 1 2 3 4 5
21
Investeringssubsidies (10% / 18% / 30%) Investeringsraming (-15% / 0% / 25%) Aardgasverbruik (600.000 / 800.000 / 1.000.000) Nm³ Onvoorzien (10% / 20% / 30%) COP warmtepomp (3 / 6 / 9)
Base Case Terugverdientijd 9 8 6 8 9 8 7 8 9 8 laag
hoog 6 10 7 9 7
[€/jaar]
49,000 416,459 79,530 85,958 45,297 13,000 15,000 1,151,000
59,000 134,310 14,640 €
208,000 943,000 8.0
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
3.7 Mogelijke vervolgstappen Vervolgstappen zijn weergegeven in het figuur hieronder. Er worden 4 fasen voorgesteld om het idee ver te ontwikkelen met eventueel subsidie van de Provincie Utrecht en RVO. Belangrijke eerste stappen zijn het uit detailleren van het technische ontwerp en governance structuur van ontwikkelingen en beheer en onderhoud.
22
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.
23
Concept De Drie Eiken
▪
Energieconcept
▪
Risico’s en kansen
▪
Investeringsraming
▪
Business case
▪
Mogelijke vervolgstappen
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.1 Energieconcept Het energieconcept voor de De Drie Eiken is een individuele warmtepompoplossing per bedrijf gevoed met groene stroom en zonnewarmte. De juiste temperatuur wordt behaald met een hybride warmtepomp i.c.m. bestaande ketel “plug & play” of een laagtemperatuur (LT) all-electric warmtepomp “all the way” ter vervanging van de CV. Warmteproductie ▪
Zonnewarmte en buitenluchtwarmteproductie met PVT-panelen (photovoltaische en thermische panelen) of buitenluchtwarmteproductie met buiten-units. Deze 2 typen hebben een temperatuurbereik tot 65 C.
▪
De warmte wordt opgeslagen in één of meerdere buffervaten of een (warmte tapwater) boiler. Het systeem is ook aan te sluiten op een WKO of een (te klein gedimensioneerde) bodembron.
Warmtedistributie ▪
De warmtedistributie in het bedrijf wordt gedaan via leidingwerk tussen de (PVT) panelen en de water/water warmtepomp of buiten-units en een lucht/water warmtepomp. Het bestaande leidingwerk van de CV naar het afgiftesysteem (bijv. radiatoren of combinatie met luchtbehandeling) kan bij de “plug & play” optie worden gebruikt. Bij de optie “all the way” zal dit moeten worden aangepast, afhankelijk van het type afgifte, het leidingwerk en de gekozen aanvoertemperatuur. o
Plug & Play: De temperatuur van een hybride-systeem zal circa 55-90 C zijn.
o
All the way: De temperatuur voor een LT-systeem zal circa 35-55 C zijn.
Warmtelevering ▪
De warmtelevering aan ieder bedrijf zal met een water/water of lucht/water warmtepomp geschieden. Deze warmtepomp komt in combinatie met (hybride) of ter vervanging van de bestaande gasgestookte CV-ketel.
24
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
“Plug & Play”
✅ 60% - 100% minder gas ✅ Beperkte technische aanpassingen nodig ✅ Beperkte investering nodig ✅ Eenvoudig voldoen aan energielabel C verplichting ✅ Subsidies VAMIL/EIA/MIA beschikbaar
Optie A: zon- en buitenlucht als bron Photovoltaische en thermische panelen (PVT) Efficient gebruik maken van dakoppervlak Geen LT afgifte noodzakelijk door combinatie
warmtepomp
bestaande CV-ketel.
Optie B: buitenlucht als bron Buiten-unit noodzakelijk indien er geen
Hybride of hoge temperatuur
ruimte
warmtepomp met buffervat in
is
voor
PVT
panelen
dakconstructie dit niet toe laat.
25
of
bestaande technische ruimte
met
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
“All the way”
✅ 100% van het gas voor toekomstbestendig pand ✅ Lage energiekosten ✅ Combineren met renovatie en/of MJOP ✅ Energielabel A++ mogelijk ✅ Subsidies VAMIL/EIA/MIA beschikbaar
Optie A: zon- en buitenlucht als bron
Aanpassingen aan leidingwerk
Photovoltaische en thermische panelen (PVT)
en aan afgifte zijn noodzakelijk
Efficient gebruik maken van dakoppervlak
door verwarming op lagere temperatuur.
Optie B: buitenlucht als bron Buiten-unit noodzakelijk indien er
Lage
temperatuur
geen ruimte is voor PVT panelen
warmtepomp i.c.m. buffervat
of dakconstructie dit niet toe laat.
en/of boilers. Past niet altijd in bestaande technische ruimte.
26
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.2 Risico’s en kansen Categorie
Risico / kans
Mitigatie
Wet- en regelgeving
Kans: Per 1 januari 2023 moet een kantoorgebouw minimaal energielabel C hebben. Dit betekent een primair fossiel energiegebruik van maximaal 225 kWh per m2 per jaar. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het per 1 januari 2023 niet meer als kantoor gebruikt worden. Deze verplichting staat in het Bouwbesluit 2012.
Bedrijven informeren, enthousiasmeren en overtuigen voor omschakeling naar een duurzaam pand. Langs drie pijlers wordt dit uitgedragen, namelijk prijsstabiliteit, duurzaamheid, toekomstbestendig. MKBondernemers kunnen hierin ondersteund worden met bijvoorbeeld een (gesubsidieerd) advies- en uitvoeringstraject via de SVM-subsidie.
Wet- en regelgeving
Kans: Activiteitenbesluit milieubeheer verplicht bedrijven en instellingen (inrichtingen) om energiebesparende maatregelen te treffen met een terugverdientijd van 5 jaar of minder.De energiebesparingsplicht geldt voor bedrijven en instellingen die meer dan 50.000 kWh elektriciteit of 25.000 m³ aardgas(equivalent) per jaar verbruiken.
Met de nieuwe verplichting is er een Erkende Maatregelenlijst energiebesparing (EML) opgesteld die per bedrijfstak beschrijft welke energiebesparende maatregelen je kan (én in sommige gevallen moet) treffen. Ondernemers kunnen verder in het ontwikkelingstraject geïnformeerd worden over de verplichting hoe invulling te gaan aan de energiebesparingsplicht.
Draagvlak
Risico: Er zijn ruim 35 bedrijven op de Drie Eiken die nog een gasaansluiting hebben. Om deze bedrijven mee te krijgen is een helder plan van aanpak nodig en ambassadeurs.
Meenemen in de ontwikkeling van het project. Het constant blijven realiseren wie de belanghebbenden zijn en dat borgen in een draagvlakproces. Bedrijven die al bezig zijn meenemen ter inspiratie/ambassadeur zoals Van Wijnen.
Draagvlak
Kans: Laten aanhaken van betrouwbare beheer- en operatiepartijen.
Start gesprekken met leveranciers en installateurs van warmtepompen en PVT panelen (o.a. Wolff Klimaat, Van Wijnen, Triple Solar)
Business case
Risico: Inflatie 2022.
Hogere inflatie leidt tot hogere investeringen. Dit risico wordt afgeprijsd in huidige business case.
Business case
Kans: Energieprijzen 2022.
Hogere aardgasprijzen leidt tot betere business case.
Business case
Subsidies: VEKI / TSE / DEI+ / EIA / Provincie Utrecht.
Subsidies kunnen de business case verbeteren.
Planning
Risico: Levertijden warmtepomp groothandel
Door een chiptekort zijn er aanzienlijk langere levertijden ontstaan voor de levering van (hybride) warmtepompen. De verwachting is dat dit zeker 6-12 maanden aanhoudt, maar mogelijk langer.
27
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.3 Investeringsraming Plug & Play De geraamde totale geïnstalleerde kosten van de individuele “plug & play” warmteoplossing voor een gemiddeld kantoor op de Drie Eiken van 1000m2 en energielabel C zijn geraamd tussen de 104.000 Euro en 130.000 Euro
De CAPEX-schatting is ontwikkeld aan de hand van de volgende uitgangspunten ▪ ▪
Warmtepomp & buffervat
€30,000
Warmtepomp & buiten-units
€30,000
Leidingwerk
€10,000
Leidingwerk
€7,500
Elektrische aanpassingen
€5,000
Elektrische aanpassingen
€7,500
PVT panelen 48 stuks (450Wp)
€46,080
PV panelen 48 stuks (450wp)
€30,960
Totaal direct kosten
€91,080
Totaal direct kosten
€75,960
Indirecte kosten €18,216
Installatie (15%)
€11,394
Advies / ontwerp / begeleiding
€5,000
Advies / ontwerp / begeleiding
€5,000
energiecijfers de Drie Eiken
Totaal indirect kosten
€23,216
Totaal indirect kosten
€16,394
Lengtes van leidingen gebaseerd op een standaard kantoor
Totaal directe en indirect kosten
€114,296
Totaal directe en indirect kosten
€92,354
Budget-offerte historische projecten voor directe- en indirecte Inflatie – 3% ten opzichte van Q1 2022
Inflatie (3%)
€3,429
Inflatie (3%)
€2,771
Onvoorzien (5%)
€21,716
Onvoorzien (5%)
€17,547
Totaal
€139,441
Totaal
€112,672
ISDE
-€9,450
ISDE
-€9,450
Totale investering Voor de gasloze ‘all the way’ warmteoplossing is maatwerk per bedrijf vereist. Een aanvullend maatwerkadvies per bedrijf zal inzicht moeten verschaffen welke investering hiermee gemoeid is. Dit valt buiten de scope van deze haalbaarheidstudie.
28
Indirecte kosten
Installatie (20%)
kosten warmtepomp ▪
Directe kosten - WP systeem 'Plug & Play' Buiten-unit - de Drie Eiken
Dimensionering van apparatuur en lijnen op basis van
van 1000 m2 en één technische ruimte ▪
Directe kosten - WP systeem 'Plug & Play' PVT - de Drie Eiken
€129,991
Totale investering
€103,222
Optie A) Plug & Play met zonthermische panelen
Optie B) Plug & Play met PV panelen i.c.m.
(PVT) zonder buiten-unit
buiten-units
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.4 Besparingen en total cost of ownership (TCO) In het figuur hiernaast is de besparing van de Plug & Plug warmteoplossing voor zowel de PVT (water/water warmtepomp) als de buiten-unit (lucht/water warmtepomp) weergeven. Beide warmteoplossingen zijn rendabel binnen 10 jaar voor kantoren vanaf een aardgasverbruik van 10.000 m3.
Om een volledig beeld te schetsen van de totale kosten van de voorgestelde
Aardgasverbruik huidig m3/jaar
Besparing na 10 jaar
Aardgasverbruik huidig m3/jaar
Besparing na 10 jaar
2021
2022
10000
€58,755
€126,107
10000 €50,361 €108,092
15000
€88,132
€189,161
15000 €75,542 €162,138
20000 €117,509 €252,215
20000 €100,722 €216,184
warmteoplossingen (Optie A & B) t.o.v. de referentiesituatie (CV ketel op gas) is een
2021
2022
total cost of ownership (TCO) berekening uitgevoerd voor 2021 en 2022.
De volgende operationele kosten zijn opgenomen in de TCO berekening 1. Aardgasverbruik (resterend verbruik van 30-50%) 2. Elektriciteitswarmtepomp (gemiddelde COP 5,0 voor PVT en 4,0 voor lucht/water) 3. Onderhoud & vervanging ketel, buiten-unit, omvormers 4. Vastrecht aardgas (volgens Stedin 2022)
25000 €146,887 €315,269 Optie B) Besparing 25000 €125,903 binnen 10 €270,230 jaar met Optie A) Besparing binnen 10 jaar met PVT- warmtepomp i.c.m. buiten-unit o.b.v. gasprijs oplossing o.b.v. gasprijs 2021 & 2022 bij 2021 & 2022 bij verschillend aardgasverbruik verschillend aardgasverbruik per kantoor.
per kantoor.
De volgende operationele besparingen zijn opgenomen in de TCO berekening 1. Aardgasbesparingen 70% (optie A) en 50% (optie B) 2. Stroomopbrengst PVT panelen (optie A) & PV panelen (optie B)
“Plug & play warmtepompen opties A & B zijn met de huidige
3. Vermeden kosten vervanging CV-ketels (optie A & B) en buiten-unit (optie A)
gasprijzen al rendabel binnen 10 jaar voor kantoren vanaf 10.000 m3 aardgasverbruik.”
29
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.5 Energieprijzen 2021 & 2022 Zie hoofdstuk 3.5 voor een uitgebreide toelichting van de energieprijzen.
4.6 Business case De terugverdientijd is berekend voor energieprijzen 2021 en 2022. 1. Terugverdientijd
voor
de
PVT-warmteoplossing
(water/water
warmtepomp) is circa 7,4 jaar op basis van energieprijzen 2021 2. Terugverdientijd voor de buiten-unit (lucht/water warmtepomp) is circa 9,9 jaar op basis van energieprijzen 2021
1. Terugverdientijd
voor
de
PVT-warmteoplossing
(water/water
warmtepomp) is circa 4,1 jaar op basis van energieprijzen 2022 2. Terugverdientijd voor de buiten-unit (lucht/water warmtepomp) is circa 5,8 jaar op basis van energieprijzen 2022
30
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
4.7 Mogelijke vervolgstappen Op basis van de financiële haalbaarheid van een collectief systeem is gebleken dat voor De Drie Eiken een individuele aanpak de meest rendabele aanpak is. Daarom is het voor De Drie Eiken van belang dat deze individuele aanpak verder wordt gestructureerd en dat de juiste partijen aan elkaar verbonden gaan worden. Hierbij stellen wij de volgende aanpak voor:
Stap 1:
Stap 2:
Selecteren pakket
Realisatie
Doel
Doel
Ontzorgen van bedrijven met
Samen met bedrijven uitrollen van
maatwerkpakket passend bij specifieke
implementatie energiebesparende
situatie
maatregelen
Structureren van aanbod - ontzorgen •
Aanbieden
van
maatwerkadvies
aan
ondernemers
met
eenvoudige oplossingen en een persoonlijke aanpak met de focus op een rendabele business case o
Plug & play warmte-oplossing om de drempel zo laag mogelijk te maken om te investeren
o
All-the-way warmte-oplossing voor koplopers op het bedrijventerrein
•
Ontwikkelen van menukaart met kant-en-klare energiebesparende ❑ Inventarisatie
oplossingen •
Organiseren van collectieve inkoop zodat ondernemers kunnen
kan
een
projectteam
opzetten
met
diverse
stakeholders om de continuïteit te waarborgen. Belangrijk is dat er vooraf duidelijkheid wordt gecreëerd over de rol van de Gemeente en de mogelijkheden van marktpartijen om te investeren.
31
&
maatwerkadvies
the way
Verbinden van ondernemers – samen Gemeente
locatie
❑ Selecteren pakket plug & play of All
profiteren van schaalvoordelen
•
op
❑ Collectieve inkoop maatregelen ❑ Aanvraag subsidies
❑ Werkvoorbereiding & planning met leveranciers ❑ Begeleiden
van
bedrijven
bij
implementeren energiebesparende maatregelen
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
1.
Bijlagen
32
▪
Stakeholder-analyse
▪
Proces Flow Diagram
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
A. Stakeholder-analyse Stakeholder (cluster)
Invloed
Ondernemers (zowel groot als klein) Aangrenzende bewoners
Kiezen ervoor om al dan niet mee te doen of te investeren Kunnen bij weerstand het proces frustreren of mogelijk met hun woning meeliften op warmteoplossing (koppelkans) a) Bezitten de grond waar ingrepen moeten plaatsvinden (bijv. ondernemers zelf) b) Hebben mogelijk andere bestemmingen voor grondgebruik (bijv. RWS met een snelweg of RES voor energieopwekking) c) Scheppen randvoorwaarden voor ingrepen in de grond (bijv. waterschap, RUD of netbeheerder) Dragen al dan niet financieel bij aan een bepaalde duurzame warmteoplossing Stappen alleen in bij een positieve business case Dragen bij aan bekendheid / acceptatie van een duurzame warmteoplossing en brengen netwerk mee met kennis en financiering Keuze voor een oplossing moet passen binnen ambities, kaders en eisen Maken van duurzame warmteoplossing mogelijk een politiek issue, afhankelijk van de keuze (bijv. windmolens liggen gevoelig)
Grondpartijen
Subsidieverstrekkers Exploitanten warmtenet Ambassadeurs Gemeente Baarn en buurgemeenten (ambtelijk) Lokale politiek
Stakeholder = iedereen die direct invloed kan uitoefenen op de keuze voor een duurzame warmteoplossing
33
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
A.1 Risico’s en issues bij optie 1: warmtepomp individueel Financiële haalbaarheid: deze optie vraagt een relatief grote investering van pandeigenaren zelf, vooral als er geen subsidiemogelijkheden blijken te zijn. Belangrijkste stakeholders: ondernemers en subsidieverstrekkers.
Leveringszekerheid: het is onduidelijk of deze optie voldoende leveringszekerheid biedt voor alle ondernemers in het gebied (die soms ook in hun behoefte verschillen). Belangrijkste stakeholders: ondernemers en de netbeheerder.
Overlast werkzaamheden: Deze optie vraagt om relatief veel ingrepen die kunnen leiden tot overlast in de omgeving en voor de ondernemers zelf. Belangrijkste stakeholders: ondernemers en aangrenzende bewoners.
Grondinpassing: Individuele warmtepompen vragen om veel ingrepen in de ondergrond op verschillende plekken. Belangrijkste stakeholders: grondpartijen en specifiek Waterschap.
34
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
A.2 Risico’s en issues bij optie 2: warmtepomp collectief Geen kritische massa: deze optie is alleen haalbaar wanneer een kritische massa van deelnemers instapt. Het is de vraag of dit lukt. Belangrijkste stakeholders: ondernemers. Initiatief tot vereniging: Bij deze optie is een collectief nodig. Een of meerdere ondernemer(s) moeten het voortouw nemen, zodat anderen zich daarbij kunnen aansluiten. Belangrijkste stakeholders: ondernemers. Geen exploitant: bij deze optie is een exploitant van het warmtenet nodig, die alleen instapt bij een positieve business case. Belangrijkste stakeholders: exploitanten warmtenet. Leveringszekerheid: het is onduidelijk of deze optie voldoende leveringszekerheid biedt voor alle ondernemers in het gebied (die soms ook een verschillende behoefte hebben). Belangrijkste stakeholders: ondernemers, netbeheerder. Timing van investering: deze optie vraagt erom dat alle ondernemers tegelijkertijd investeren en overschakelen. Dat kan bepaalde ondernemers net wel of niet goed uitkomen en in het slechtste geval leiden tot desinvestering. Belangrijkste stakeholders: ondernemers. Proces (te) ingewikkeld: deze optie vraagt om relatief grote ingrepen in het gebied zelf. Daarvoor moet veel geregeld en afgestemd worden met diverse stakeholders. Belangrijkste stakeholders: Gemeente Baarn (ambtelijk), alle typen grondpartijen, ondernemers en aangrenzende bewoners.
35
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
A.3 Risico’s en issues bij optie 3: regionale geothermie Geen invloed: of deze optie überhaupt beschikbaar komt, ligt buiten de invloedssfeer van het project. De besluitvorming ligt bij andere partijen. Het heeft nog een experimentele status en kan dus ook mislukken. Belangrijkste stakeholders: Gemeente Baarn en buurgemeenten (ambtelijk). Realisatie te ver weg: als deze optie gerealiseerd wordt, is dat waarschijnlijk niet op tijd om aan de wettelijke eisen te voldoen. Naast het niet voldoen aan de wet, is dit een lastig verhaal richting ondernemers, de eigen organisatie en lokale politiek. Belangrijkste stakeholders: ondernemers, Gemeente Baarn (ambtelijk) en lokale politiek. Geen kritische massa: deze optie is alleen haalbaar wanneer een kritische massa van deelnemers instapt. Het is de vraag of dit lukt, gezien de relatief hoge aansluitkosten. Belangrijkste stakeholders: ondernemers.
36
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
B. Proces Flow Diagram
37
Duurzame bedrijventerreinen Baarn De Drie Eiken & Noordschil Datum: 04 april 2022
38