384895 Pilot wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen bijlage 2 Adviesnota Energietransitie Kansenverkenning Staatsliedenwijk

Adviesnota – Energietransitie Kansenverkenning Staatsliedenwijk Door

Sibren Lochs & Ellen van Vossen Projectmanager Energietransitie

datum

05 april 2022

Inleiding Baarn heeft de ambitie om zoveel mogelijk klimaatneutraal te worden. Een belangrijk onderdeel hiervan is het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. We gaan onze woningen, bedrijven en andere gebouwen op een andere manier verwarmen. Om onze gebouwen duurzaam te kunnen verwarmen, zullen we goed gaan isoleren en op termijn overstappen naar duurzame alternatieven zonder aardgas. Dit doen we niet van vandaag op morgen, maar stap voor stap. De Transitievisie Warmte (TVW), opgesteld door adviesbureau Overmorgen, is in december 2020 vastgesteld door de Baarnse gemeenteraad en was het vertrekpunt voor het plan van aanpak ‘Baarn op weg naar aardgasvrij’ (RIB, maart 2021). Bureau Boom is ingeschakeld om het proces inhoudelijk te begeleiden. In december 2021 is de raad door middel van een RIB duurzame warmte geïnformeerd over het procesverloop, de samenwerking met de stakeholders en een doorkijkje op basis van voorlopige resultaten. De Staatsliedenwijk is in de TVW naar voren geschoven als kansrijke wijk om de transitie naar aardgasvrije verwarming te starten. Begin 2021 hebben we een QuickScan uitgevoerd (Figuur 1) om de belangen en behoeften van de betrokken partijen scherp te krijgen.

Vervolgens zijn we met betrokken partijen als Eemland Wonen, Sportcentrum de Trits, Stedin en de gemeentelijke afdeling openbare ruimte (OR) in gesprek gegaan en gestart met een haalbaarheidsstudie in de vorm van een Kansenverkenning. De eindrapportage van deze Kansenverkenning vindt u in de bijlage. Het doel van deze adviesnota is om het college van B&W en de gemeenteraad in te lichten over de concrete vervolgstappen op basis van de afwegingen en bevindingen uit de Kansenverkenning. Uit de kansenverkenning is gebleken dat in de Staatsliedenwijk het beste ingezet kan worden op het ‘transitieklaar’ maken van de woningen en dat Eemdal-Noord de beste wijk lijkt om te starten met een pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’. Daarnaast zou een gemeente brede kansenverkenning uitgevoerd moeten worden om een gemeente brede strategie te kunnen kiezen.

1

De Kansenverkenning De doelstelling om de gebouwde omgeving van Baarn op een aardgasvrije manier van warmte te voorzien is helder. Tegelijkertijd realiseren we ons dat de energietransitie vol zit met onzekerheden: technisch, financieel, juridisch, ruimtelijk, maar ook sociaalmaatschappelijk. De ambitie is om alternatieven te bieden voor het gebruik van fossiele brandstoffen voor het verwarmen en koelen van woningen, bedrijfspanden en ander vastgoed. De vraag is alleen: wat is een passend alternatief?

Figuur 1: Quick Scan met verschillende stakeholders van de Staatsliedenwijk.

Bij de betrokken stakeholders bleek een grote behoefte aan informatie te zijn en aan een gedeeld inzicht in de mogelijkheden. Een menukaart met oplossingen die voor de Staatsliedenwijk kansrijk zijn bleek wenselijk. Vanuit de Transitievisie Warmte werd een lokaal kleinschalig warmtenet, met grote warmtevragers als aanjagers van het warmtenet, als eerste oplossing naar voren geschoven. Hierdoor kwam gelijk de vraag op tafel: “Hoe weet je of dit de beste oplossing is, als je de andere opties niet in beeld hebt en geen afweging hebt kunnen maken?”. Het hebben van inzicht in de mogelijkheden en het onderbouwd afscheid kunnen nemen van sommige opties blijkt een belangrijk onderdeel in het gemeenschappelijke bewustwordingsproces. Met deze Kansenverkenning hebben we in die behoefte willen voorzien. Het rapport, met daarbij een keuzematrix, bevat de informatie die nodig is om tot een afweging te komen. Het is een procesinstrument en een informatiebron waaruit geput kan worden om toegankelijke communicatiemiddelen te maken, passend bij de doelgroep en bij de vervolgstappen in deze opgave.

Kansrijke aardgasvrije alternatieven Op basis van de Kansenverkenning en de keuzematrix zijn er kansrijke aardgasvrije alternatieven naar voren gekomen. Door middel van uitvoerige gesprekken met andere partijen en de afdeling OR is er een afweging gemaakt welke oplossingen kansrijk worden geacht en waar we willen starten met een pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’. Voor onze afweging hebben wij de kaders uit de TVW centraal gezet: de aardgasvrije alternatieven moeten betaalbaar zijn en iedereen mag zelf zijn eigen keuze maken. Daarnaast hebben wij ook rekening gehouden met onder andere de technische 2

haalbaarheid, de aanwezigheid van warmtebronnen, investeringskosten, benodigde ruimte en eventuele overlast. Dit heeft geleid tot interessante inzichten en tot drie mogelijke vervolgtrajecten: 1. Wijkuitvoeringsplan voor de Staatsliedenwijk; 2. Pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’; 3. Kansenverkenning aardgasvrij verwarmen gemeente Baarn.

1. Wijkuitvoeringsplan voor de Staatsliedenwijk Voor de Staatsliedenwijk werd vanuit de TVW een lokaal kleinschalig warmtenet, met grote warmtevragers als aanjagers van het warmtenet, als aardgasvrije oplossing aangedragen. Uit de Kansenverkenning blijkt dat er op dit moment nog te weinig (rand)voorwaarden zijn ingevuld om deze oplossing de komende tijd concreet te maken. De belangrijkste uitkomsten en afwegingen daarbij, met twee aandachtspunten die in de TVW zijn opgenomen, worden hier nader toegelicht.

Aandachtspunten TVW 1. De kansen van voor een kleinschalige collectieve oplossing leunen in de Staatsliedenwijk sterk op de ontwikkelingen van De Trits en haar warmtevoorziening en de keuze voor het warmtesysteem van Eemland Wonen bij herstructurering. Op basis van de Kansenverkenning blijkt dat De Trist op korte termijn de WKK (warmtekrachtkoppeling) niet gaat vervangen, alleen de bestaande CV-installatie. Ook is er gekeken of deze grote warmtevragers (De Trits, het Woonzorg complex en Eemland Wonen) op relatief korte termijn een WKO (warmte koude opslag) systeem kunnen realiseren om zo aardgasvrij te verwarmen. Dit blijkt niet het geval. Na 2025 zou een WKO wellicht wel aan de orde kunnen zijn. 2. Bij de keuze voor een bron moet rekening worden gehouden met het grotere plaatje. Welke andere gebieden zijn kansrijk voor het ontwikkelen van warmte? Past de keuze voor een bron op gebiedsniveau bij de strategie op het niveau van de gehele gemeente? Uit de Kansenverkenning blijkt dat aquathermie uit de Eem op relatief korte termijn een kansrijke warmtebron kan zijn. Niet alleen voor de Staatsliedenwijk, maar potentieel zelfs voor heel Baarn. Daarentegen zijn bronnen als geothermie of zonthermie op dit moment of op korte termijn niet beschikbaar of vereisen hoge investeringskosten.

Aquathermie uit de Eem zou kunnen worden benut met een KoWaNet (koude-warmte-net) of LT-net (lage temperatuur). Dit zijn vormen van collectieve warmtenetten waarbij de Eem als bron kan dienen. In combinatie met individuele warmtepompen zou dit een betrouwbaar en relatief goedkoop netwerk voor duurzame warmte kunnen zijn. De Staatsliedenwijk ligt verder van de Eem (dus hogere aanlegkosten voor het warmtenet) en heeft ook nog veel woningen in de wijk die nog niet goed genoeg zijn geïsoleerd voor LT-verwarming. Daarom is naar een wijk dichter bij de Eem en met geschiktere woningen gezocht: Eemdal-Noord lijkt een logischer startpunt.

Kansen Staatsliedenwijk De Kansenverkenning laat zien dat een kleinschalig warmtenet met grote warmtevragers als aanjagers nu niet kansrijk is voor de Staatsliedenwijk. Ook voor individuele oplossingen, zoals een lucht-warmtepomp, moeten de meeste woningen eerst nog beter worden geïsoleerd. De investeringen die bij de grote warmtevragers benodigd zijn voor een collectief warmtenet, worden op de korte termijn niet gedaan en veel woningen zijn nog niet goed genoeg geïsoleerd. Door de 3

hoge woningdichtheid en de aanwezigheid van de grote warmtevragers blijft een collectief warmtenet, al dan niet als onderdeel van een groter geheel, een interessante mogelijkheid in een later stadium. De gemeente sorteert al voor op een eventuele collectieve warmteoplossing, door bij de planvorming voor de vervanging van de riolering alvast een (kosteloze) ruimtereservering te maken. De keuze voor een individuele of een collectieve oplossing kan later met de betrokken partijen en inwoners worden gemaakt. Voor de Staatsliedenwijk gaat Stedin al in 2024 aan de slag met het vervangen van de ‘brosse aardgasleidingen’ en komt daarmee de concrete aanleg van een warmtenet niet in beeld als koppelkans. Het meenemen van de ruimtereservering is op dit moment ook al een hele mooie stap. Op korte termijn worden desinvesteringen (investeringen die nu worden gedaan, maar die niet aansluiten bij toekomstige ontwikkelingen) op deze manier voorkomen en vergroten we de kans op draagvlak voor de energietransitie.

Vervolgtraject Staatsliedenwijk Met de Staatsliedenwijk gaan we daarom stap voor stap toewerken naar een aardgasvrije wijk. De focus zal in de Staatsliedenwijk in eerste instantie liggen op het verduurzamen (o.a. isoleren), en daarmee het geschikt maken, van de woningen voor een aardgasvrije toekomst. Hiermee kiezen we een tempo dat bewoners en andere belanghebbenden, zoals het zwembad en de woningcorporatie, de kans geeft om natuurlijke investeringsmomenten aan te wenden om de woningen en ander vastgoed te verduurzamen. Er ligt een interessante koppelkans met de ‘gevel tot gevel’ aanpak die gekoppeld is aan de vervanging van de riolering. Inwoners krijgen advies over het afkoppelen van de regenpijp, operatie ‘Steenbreek’ en over het isoleren van de woning en andere energiebesparende maatregelen. Voor wijken die na de Staatsliedenwijk op de agenda staan voor de vervanging van de riolering zou het geweldig zijn als een eventuele keuze voor een bepaald type warmtenet al gemaakt is, zodat de straat voor de aanleg van een warmtenet niet opnieuw open hoeft. Betaalbaarheid is van begin af aan een belangrijk uitgangspunt geweest. De ‘no regret’-maatregelen, zoals isoleren, kunnen nu al genomen worden, ongeacht of er uiteindelijk definitief voor individuele oplossingen of voor een collectief warmtenet gekozen wordt.

Deze keuze komt voor de Staatsliedenwijk net wat vroeg, aangezien meerdere bronnen, als geothermie en zonthermie, nog niet zijn uitgesloten en eventueel ook kansrijk worden geacht in de toekomst. Het is dus belangrijk om niet wijk per wijk een keuze te maken voor een aardgasvrije warmteoplossing, maar om die keuze te maken als er een beeld is van het grotere plaatje. Voor welke delen van Baarn is een collectief warmtenet mogelijk interessant en met welke bron, en voor welke wijk passen individuele oplossingen beter? Woningen en andere bebouwing in de Staatsliedenwijk verduurzamen (o.a. isoleren). Samenwerking Energiecoaches Doelen no regret aanpak: ▪

Terugdringen verbruik, voor dat wat je niet gebruikt heb je ook geen duurzame alternatieven nodig. Minder gebruik van aardgas is al een stap in de goede richting voor het klimaat.

▪

Besparing op de maandlasten en klaarstomen voor individuele en een laagtemperatuurwarmtenet. Hier is een schillabel kwaliteit B (of C) nodig. (Door verbetering van de warmtepomp techniek kan C al voldoende zijn).

4

2. Pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’ Een kansrijke aardgasvrije warmteoplossing voor de gebouwde omgeving in Baarn lijkt een LTbronnet i.c.m. WKO opslag en de Eem als warmtebron. Deze oplossing lijkt betaalbaar, biedt inwoners de mogelijkheid om zelf te kiezen om over te stappen en heeft de potentie om het overgrote gedeelte van de gemeente stabiel van aardgasvrije warmte te voorzien. De Staatsliedenwijk is echter niet de meest geschikte wijk gebleken om met deze oplossing te starten. Eemdal-Noord lijkt daarentegen geschikter om deze oplossing eventueel te verkennen: • •

•

Eemdal-Noord grenst aan de Eem, daardoor zullen de investeringen in het net lager zijn dan voor de Staatsliedenwijk; De meeste woningen in Eemdal-Noord zijn al geschikt voor LT-verwarming of hebben minder aanpassingen/isolatiestappen nodig ten opzichte van de Staatsliedenwijk. De woningen zijn recenter opgeleverd dan de woningen in de Staatsliedenwijk; Voor de verbreding van de scope van het bronnet liggen ook in Eemdal-Zuid veel woningen die al geschikt zijn voor LT-verwarming of waar beperkte aanpassingen/isolatiestappen nodig zijn. Bij succes is er daardoor de ruimte om de scope van de pilot te verbreden.

Het is wel essentieel dat de wijk zelf de keuze maakt voor een LT-bronnet i.c.m. WKO opslag en de Eem als warmtebron. Ongeacht voor welke warmteoplossing wordt gekozen, inwoners zullen altijd direct te maken hebben met werkzaamheden en kosten en zullen altijd zelf moeten willen meewerken. Er kunnen geen aanpassingen in de woning worden gedaan als de bewoner(s) niet wil meewerken. Draagvlak voor de gekozen aardgasvrije warmteoplossing is dus cruciaal voor de uitvoering. daarom moet er goed worden nagedacht over een communicatie en participatie aanpak. Concluderend willen wij met inwoners, ondernemers en het maatschappelijke middenveld in Eemdal-Noord (en eventueel de aangrenzende wijken) onderzoeken of zij deze oplossing ook zo hoog waarderen of dat een ander warmteoplossing beter past. Een raadsvoorstel voor een pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’ zal volgen.

5

Figuur 2: Illustratieve weergave van alle onderdelen van een wijkuitvoeringsplan.

3. Kansenverkenning aardgasvrij verwarmen gemeente Baarn De Kansenverkenning laat zien dat de Staatsliedenwijk en andere delen van Baarn zouden kunnen profiteren van duurzame warmte (aquathermie) uit de Eem. Gezien de gunstige ligging langs de Eem, ligt het voor Baarn voor de hand om dit scenario verder uit te werken. Daarnaast kunnen ook andere duurzame bronnen, zoals zonthermie (verwarming van water door zonnecollectoren), restwarmte en riothermie (restwarmte uit het riool) worden gebruikt als voeding voor een collectief warmtenet. Geothermie zou na 2030 ook als optie naar voren kunnen komen. Het is daarom belangrijk om, zoals nu voor de Staatsliedenwijk is gedaan, het palet aan mogelijkheden voor heel Baarn verder uit te werken. Op dit moment wordt er gewerkt aan het opstellen van de Lokale Energie Strategie (LES). Hierin willen we voor heel Baarn meer concreet aangeven wat de strategie voor de warmtetransitie is. In de TVW is hier slecht voor enkele wijken naar gekeken. De LES biedt hiermee een handelingsperspectief voor bewoners, ondernemers en het maatschappelijk middenveld, doordat duidelijk is wat zij in de toekomst per wijk kunnen verwachten.

Vraagstukken (rand)voorwaarden Ter informatie, voor de pilotwijk, maar ook gemeente breed, zijn er nog enkele vraagstukken rondom de warmtetransitie. In de loop van de trajecten zal hier meer onderzoek naar worden gedaan en zal de raad verder worden geïnformeerd, zodat de raad weloverwogen keuzes kan maken. •

6

Haalbaarheid en betaalbaarheid van oplossingen (vooral collectief). Voor een collectieve oplossing, zoals een warmtenet, is de scope en omvang erg belangrijk. De haalbaarheid van een collectief warmtenet hangt namelijk nauw samen met de schaal waarop deze wordt toegepast. Het gaat hierbij om het aantal woningen/gebouwen en ook om de

bebouwingsdichtheid van het gebied waarin een collectief net wordt toegepast. Voor slechts één wijk zal een collectief systeem qua businesscase waarschijnlijk lastig te realiseren zijn. Er zijn voor aan nadelen voor een individuele oplossing, zeker voor minder goed geïsoleerde woningen is een hoge investering vereist. Daarnaast kan er met een collectief systeem een grote slag worden gemaakt in de verduurzaming in Baarn. •

Financiering en organisatiestructuur voor vooral een collectief systeem, maar in zekere mate ook voor individuele oplossingen, vereist een keuze van de gemeente. Er zijn verschillende organisatievormen denkbaar. Zo zal voor de uitrol en het beheer van collectieve oplossingen waarschijnlijk een warmtebedrijf nodig zijn. Dit zou een bewonersinitiatief kunnen zijn of een commerciële partij. Ook zou de overheid hier een rol in kunnen spelen, zoals nu onderzocht wordt bij de provincie Utrecht. Er wordt nu onderzoek gedaan naar een provinciaal dan wel regionaal warmtebedrijf (met daarin een voortrekkersrol voor de provincie en in een latere fase het aanhaken van pensioenfondsen). Welke rol spelen de inwoners, de markt en de overheid bij het warmtesysteem van toekomst?

•

Welke grootschalige warmtebron zal in de toekomst de grootste rol gaan vervullen voor duurzame verwarming binnen de gebouwde omgeving in Baarn? Is de Eem op lange termijn de enige grootschalige bron? Of zullen zonthermie en geothermie in de toekomst een grotere rol gaan spelen? Hoe verhouden die warmtebronnen zicht tot elkaar?

Samenvatting actiepunten Opstarten wijkuitvoeringsplan Staatsliedenwijk Uit de Kansenverkenning van de Staatsliedenwijk is naar voren gekomen dat de focus in eerste instantie komt te liggen op het verduurzamen, en het daarmee ‘transitieklaar’ maken, van de woningen. Dit gaan we door beter te isoleren. Er ligt een interessante koppelkans met de ‘gevel tot gevel’ aanpak die gekoppeld is aan de vervanging van de riolering. Dit staat volgend jaar al op de planning. •

•

Het doel van deze aanpak is het terugdringen van aardgasgebruik (en daarmee ook de energierekening) in de wijk. Daarnaast worden de woningen klaargestoomd voor een aardgasvrije toekomst door te gaan isoleren. Actie: Er zal een communicatie en participatie aanpak worden gevormd, in samenhang met het ‘gevel tot gevel’-project en de vervangingsopgave openbare ruimte. Hierbij wordt voor de verschillende woningtypes in de wijk concreet gecommuniceerd over de beste isolatie strategie en eventueel ook collectieve inkoopacties. Er wordt door de afdeling OR al rekening gehouden met een ruimtereservering in de ondergrond voor een eventueel toekomstig warmtenet (deze reservering brengt geen extra kosten met zich mee).

Pilot ‘wijkuitvoeringsplan aardgasvrij verwarmen’ Het advies is om samen met bewoners en andere stakeholders in Eemdal-Noord te gaan verkennen of aquathermie (met als bron de Eem) door middel van een LT-warmtenet (bronnet) i.c.m. WKO opslag een kansrijke oplossing is voor duurzame verwarming. Daarbij blijft het belangrijk om te benoemen dat bewoners uiteindelijk zelf de keuze maken om zich aan te sluiten en de benodigde investeringen te doen. Ook moet het om een haalbare en betaalbare oplossing gaan.

7

•

•

Het doel van deze pilot is om toe te werken naar de doelstelling van een zoveel mogelijk klimaat neutraal Baarn. Er wordt verder onderzocht of en bronnet gevoed door aquathermie uit de Eem concreet kan worden gemaakt en wat daarbij de potentie is voor andere wijken in Baarn. Actie: Voor deze pilot wijkaanpak aardgasvrij verwarmen willen we een plan van aanpak maken waarin communicatie en participatie verder worden uitgewerkt. Daarnaast zullen verschillende randvoorwaarden verder moeten worden onderzocht die naar voren komen in dit plan van aanpak. Daarin spelen een rol: Haalbaarheid & betaalbaarheid, de omvang voor de scope van de pilotwijk, bodemgeschiktheid voor WKO, organisatiestructuur en de vergelijking van individuele systemen met verschillende type laagtemperatuur (bronnet) systemen.

Kansenverkenning aardgasvrij verwarmen gemeente Baarn Als onderdeel van de LES zal er gekeken worden naar een handelingsperspectief en communicatie & participatie strategie voor de gehele gemeente Baarn. Bij het uitwerken van deze LES, zal er per wijk concreter worden gekeken welke oplossingen er nog op tafel liggen voor aardgasvrij verwarmen. In de Transitievisie Warmte is er slecht voor enkele wijken naar gekeken. De LES biedt hiermee een handelingsperspectief voor bewoners wat ze in de toekomst kunnen verwachten voor aardgasvrij verwarmen en op wat voor tijdschaal.

8