240522 Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij (947162)

inlichtingen bij

Floris Eigenhuis

Aan de raadsleden en steunfractieleden van de gemeente Baarn

doorkiesnummer uw kenmerk ons kenmerk

datum portefeuillehouder(s) onderwerp

926148 / 947162

22 mei 2024 Wethouder De Vries Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij

Geachte leden van de raad en steunfractieleden, Het verduurzamen van onze woningen en gebouwen – de gebouwde omgeving – is een grote opgave. Hierin ligt de meeste potentie om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, maar hier moeten we ook het meest rekening houden met wat er al is: er zijn veranderingen in de wijk en achter de voordeur nodig. Alleen samen kunnen we grote stappen vooruit zetten. Het college heeft daarom gewerkt aan een leidraad voor wijkaanpakken aardgasvrij, waarin veel ruimte is voor maatwerk (zie bijlage 1). De inhoud hanteren wij als basis voor toekomstige wijktrajecten. Via deze raadsinformatiebrief informeren wij u over de ‘blauwdruk’. Wat u binnenkort kunt verwachten Deze raadsinformatiebrief luidt de start van de wijkaanpakken aardgasvrij in. De eerstvolgende stap is het werven van een partij die de wijkaanpak aardgasvrij Eemdal-Noord gaat begeleiden. Samen met deze partij zullen we de blauwdruk wijkaanpakken aardgasvrij, zoals beschreven in bijgevoegde leidraad, uitwerken voor de woonwijk Eemdal-Noord. Na de zomer, eind 3e kwartaal of uiterlijk begin 4e kwartaal, informeren we u hoe dit proces eruit zal zien. Ook zal u na de zomer geïnformeerd worden over de uitkomsten van een haalbaarheidsonderzoek naar een warmtenet met het vastgoed van Omthuis als startmotor.

Zoals afgesproken in de meerjarige prestatieafspraken zijn we dit onderzoek samen met Omthuis gestart, om te verkennen hoe de warmtevraag van het vastgoed van Omthuis als vliegwiel voor de warmtetransitie kan dienen. Impuls Advies voert dit onderzoek uit. Het haalbaarheidsonderzoek wordt begin juli afgerond. Daarnaast wordt binnenkort ook gestart met een quickscan naar de potentie van aardwarmte. Om de gemeente aardgasvrij te verwarmen, zijn duurzame warmtebronnen nodig. De potentie van rivier De Eem hebben we in beeld, maar van de bodem nog niet. Aardwarmte zou een rol kunnen spelen in een klimaatneutraal Baarn. In de gemeente Soest loopt een soortgelijke verkenning al.

1

Tot slot We vinden het van belang om snel met de warmtetransitie te starten, maar het is ook spannend omdat we nog niet alle puzzelstukken hebben. Transparantie, openheid en gelijkwaardigheid zijn daarom belangrijke waarden om samen met onze inwoners de volgende stappen naar een aardgasvrij Baarn te kunnen zetten. Alleen door samen onderzoeken te doen en keuzes te maken, bouwen we vertrouwen op en kunnen we handelingsperspectief bieden. Wij hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Baarn,

A. van Wijk locosecretaris

M.A. Röell burgemeester

Bijlagen: 962148 - Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij - Bijlage 1 - Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij 962148 - Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij - Bijlage 2 - Infographic Baarn Aardgasvrij

2

Leidraad wijkaanpakken aardgasvrij Het verduurzamen van onze woningen en gebouwen – de gebouwde omgeving – is een grote opgave. Hierin ligt de meeste potentie om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, maar hier moeten we ook het meest rekening houden met wat er al is: er zijn veranderingen in de wijk en achter de voordeur nodig. Alleen samen kunnen we grote stappen vooruit zetten. In deze leidraad beschrijven wij de ‘blauwdruk’ voor het proces van de wijkaanpakken aardgasvrij. Deze blauwdruk hanteren wij als leidraad voor toekomstige wijktrajecten, waarvan Eemdal-Noord de eerste zal zijn. De leidraad is als volgt opgebouwd: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Opgave warmtetransitie De inwoner centraal Blauwdruk wijkaanpakken aardgasvrij Planning warmtetransitie Financiële onderbouwing Betaalbaarheid warmtetransitie Aanstaande wetswijzigingen Verantwoording

1. Opgave warmtetransitie De uitstoot van broeikasgassen heeft een ingrijpend effect op het klimaat en daarmee op (de kwaliteit van) onze leefomgeving. De gemeente Baarn wil daarom klimaatverandering tegengaan door zoveel mogelijk klimaatneutraal te zijn in 2030. Een grote stap in die richting kunnen we zetten door onze woningen en gebouwen op een duurzame manier zonder aardgas te verwarmen; de warmtetransitie. Hiervoor hebben we belangrijke kaders gesteld in de Transitievisie Warmte (2020), de aanvullende warmtekaders (2022) en de Lokale Energie Strategie (LES) (2024). Duurzaam verwarmde woningen en (bedrijfs)gebouwen verlagen de broeikasgasuitstoot van de gemeente met 50%. Vrijwel alle woningen en gebouwen in de gemeente Baarn worden nog met aardgas verwarmd. Door het gebruik van aardgas werd in 2022 zo’n 39,5 miljoen kilogram broeikasgassen uitgestoten. Hiervan was 27,5 miljoen kilogram afkomstig van het verwarmen van woningen.

Bron: Regionale Klimaatmonitor en Klimaatdashboard Baarn.

1

In de Lokale Energie Strategie (LES) hebben we doelen opgenomen voor de warmtetransitie. Wijk voor wijk en stap voor stap faseren we het aardgasgebruik uit. Met warmtenetten denken we een groot gedeelte van de Baarnaars aan duurzame warmte te kunnen helpen. Samen met de wijkbewoners onderzoeken we hoe we dat het beste kunnen doen. Uiterlijk in 2050 willen we een aardgasvrije gemeente zijn.

Figuur 2: Routekaart aardgasvrij, zoals in de LES.

2. De inwoner centraal De overstap naar schonere energie is niet alleen een kwestie van techniek en geld; het is vooral een sociaalmaatschappelijke uitdaging. Veel van de veranderingen moeten namelijk plaatsvinden achter de voordeur. Daarom is samenwerking tussen inwoners en de gemeente van groot belang. Zonder de actieve betrokkenheid en medewerking van de Baarnaar kunnen we geen energie besparen, stappen we niet af van aardgas en wekken we geen duurzame energie op. Samen bouwen we aan een duurzame toekomst voor Baarn. Een goede betrokkenheid van inwoners is bepalend voor het succes van een wijkaanpak. In Nederland lopen verschillende trajecten om met inwoners de overstap naar een duurzame warmtebron te maken. Uit al deze praktijkvoorbeelden blijkt dat wijkbewoners behoefte hebben aan gerichte informatie en aan adviezen die rekening houden met de persoonlijke woon- en leefsituatie. Ook blijkt dat informatie van de overheid niet per se wordt vertrouwd. Veel beter werkt het als inwoners zelf ruimte krijgen om onderzoek te doen en om elkaar te informeren. Wij kiezen er daarom voor om een externe, onafhankelijke partij het participatieproces te laten begeleiden. De rol van ons, de gemeente, hangt af van de behoefte van de wijkbewoners.

Als wijkbewoners aangeven dat zij ontzorgd willen worden, dan nemen wij een regisserende rol aan en zullen we een aanbod uitwerken en aan ze voorleggen. Wanneer inwoners zelf het initiatief willen nemen, dan zullen we ze daarin zo goed mogelijk ondersteunen en faciliteren. Onder het kopje ‘Blauwdruk wijkaanpakken aardgasvrij’ is meer te lezen over de rol van de gemeente.

2

3. Blauwdruk wijkaanpakken aardgasvrij De komende jaren gaan we wijk voor wijk aan de slag. Eerst met de isolatieaanpak (zie raadsinformatiebrief van maart 2024), daarna met de wijkaanpak aardgasvrij. Isoleren is een voorwaarde voor duurzaam verwarmen. We volgen de routekaart in de LES en beginnen in Eemdal-Noord. In elke wijk ziet het proces er op hoofdlijnen hetzelfde uit (zie figuur 3 hieronder), maar kan de invulling verschillen. Immers, elke wijk is anders qua woningvoorraad, aanwezig (maatschappelijk) vastgoed, inwonersamenstelling en vraagstukken die er spelen. Daarom kiezen we voor een wijkgerichte aanpak, waarin ruimte is voor deze verschillen.

Figuur 3: De stappen die in elke wijkaanpak worden gezet met een indicatie van de tijd die voor die stappen nodig is.

Stap 1: Wijkanalyse De wijkanalyse is een technische analyse van de wijk, waarmee we belangrijke kenmerken van de wijk in kaart brengen. In de wijkanalyse gaan we onder andere in op de mogelijke warmtebronnen, de typen gebouwen die zich in de wijk bevinden en de schillabels die zij hebben. Ook heeft de wijkanalyse een sociaaleconomisch onderdeel, zodat we een goed beeld hebben van wie er in de wijk wonen en welke netwerken al actief zijn. De wijkanalyse geeft handvatten om de communicatie richting de wijkbewoners goed op te zetten, zodat de communicatie per wijk op maat kan worden gemaakt. De communicatiestrategie kan daarom per wijk verschillen. Deze stap is de basis voor het participatietraject. Eindproduct: Rol gemeente: Kaders:

Wijkanalyse Regievoerend Grenzen van desbetreffende wijk

Stap 2: Wijkgesprekken Het gesprek met de wijk wordt gestart. Een derde partij, gespecialiseerd in het opzetten en ondersteunen van inwonerinitiatieven, start een traject met de inwoners en lokale netwerken. Tijdens dit traject worden inwoners geïnformeerd over de warmtetransitie en wordt geïnventariseerd wat in de wijk speelt, hoe men aankijkt tegen de warmtetransitie en welke ideeën er leven. Er wordt ook opgehaald of er bewoners zijn die een actieve rol willen nemen en hoe zij mee willen denken hoe hun wijk aardgasvrij kan worden. Als gemeente ondersteunen en faciliteren wij de derde partij. Eindproduct:

- Los georganiseerde kerngroepen rond een idee voor een alternatief duurzame warmtescenario - Inzicht hoe wijkbewoners betrokken willen worden Kritische succesfactoren: - Informatie beschikbaar over warmtetransitie en duurzame aardgasvrije warmteoplossingen - Verschillende soorten activiteiten gericht op het betrekken van verschillende doelgroepen binnen de wijk

3

Rol gemeente: Kaders:

Ondersteunend en faciliterend De Transitievisie Warmte (TvW); de aanvullende warmtekaders; de Lokale Energie Strategie (LES); realiseerbaar binnen de aangegeven termijn

Stap 3: Kerngroepen vormen In deze stap worden samenwerkingen geformaliseerd in kerngroepen. Onder begeleiding van de derde partij maken de kerngroepen samenwerkingsafspraken en een plan om hun warmtescenario uit te werken. Elk warmtescenario dat binnen de kaders van de TvW, de aanvullende warmtekaders en de LES valt en binnen de aangegeven termijn realiseerbaar lijkt, krijgt een startbudget voor een quickscan. De rol van de gemeente is in deze stap afhankelijk van het initiatief van inwoners. Indien er geen samenwerkingen van inwoners ontstaan, werkt de gemeente het voorkeurscenario uit de routekaart voor de collectieve warmteoplossing verder uit (zie aanvullende warmtekaders). Onderdeel van de samenwerkingsafspraken zijn een procesplan, planning en het betrekken van belanghebbenden. Eindproduct: Kerngroep(en) met samenwerkingsafspraken Kritische succesfactoren: - Professionele begeleiding - Kaders zijn bekend en duidelijk Rol gemeente: Regievoerend en/of ondersteunend Kaders: Planning; betrokkenheid belanghebbenden in de wijk; de Transitievisie Warmte (TvW); de aanvullende warmtekaders; de Lokale Energie Strategie (LES); realiseerbaar binnen de aangegeven termijn Betrokkenheid raad: Raadsinformatiebrief aan het einde van de stap Stap 4: Quickscan De kerngroepen laten een quickscan uitvoeren voor hun warmtescenario’s. De quickscan geldt als een soort haalbaarheidstoets.

In de quickscan zal onder andere een inschatting worden gemaakt van de juridische haalbaarheid, ruimtelijke inpassing, financiële kaders en of het scenario uitvoerbaar is binnen de aangegeven termijn. Bij een positieve indicatie kan de kerngroep het desbetreffende warmtescenario verder uitwerken. Eindproduct: Kerngroepen met realistisch warmtescenario’s Kritische succesfactoren: Bekend en duidelijk wanneer een positieve indicatie wordt gegeven Rol gemeente: Regievoerend en/of ondersteunend Kaders: O.a. juridische haalbaarheid; ruimtelijke inpassing; financiën; realiseerbaarheid Betrokkenheid raad: Raadsinformatiebrief aan het einde van de stap Stap 5: Uitwerken warmtescenario De kerngroepen werken, met betrokkenheid van inwoners en stakeholders in de wijk, hun warmtescenario’s verder uit volgens hun eigen plan. De kerngroepen (laten) doen aanvullende onderzoeken. Hiervoor stelt de gemeente geld beschikbaar. Aan het einde van deze stap hebben de kerngroepen

4

hun warmtescenario uitgewerkt tot volwaardige plannen: er ligt een (ruimtelijk) uitgewerkt warmtesysteem, een plan voor de organisatie en financierbaarheid en er is draagvlak in de wijk. Indien er twee of meer scenario’s elkaar bijten, dan bepalen de wijkbewoners welk warmtescenario zij omarmen. Eindproduct:

- Uitgewerkte warmtescenario’s - Gedragen voorkeursscenario’s Kritische succesfactoren: - Kaders zijn bekend en duidelijk - Kerngroepen zijn bekend met de plannen van de andere kerngroepen - Draagvlak onder wijkbewoners Rol gemeente: Regievoerend en/of ondersteunend Kaders: Uitwerkingsplannen van de kerngroepen Betrokkenheid raad: Raadsinformatiebrief aan het einde van de stap Stap 6: Wijkwarmteplan Het overgebleven warmtescenario of de overgebleven warmtescenario’s worden samengevoegd tot één wijkwarmteplan. Het wijkwarmteplan is de totale visie op een aardgasvrije wijk. Daarnaast staan er ook afspraken in wanneer de gaskraan definitief wordt dichtgedraaid. Het is de basis voor het wijkuitvoeringsplan. Met het afronden van het wijkwarmteplan, wordt ook het intensieve participatietraject afgerond. Het wijkwarmteplan wordt ter informatie met de gemeenteraad gedeeld. Eindproduct: Rol gemeente: Kaders: Betrokkenheid raad:

Wijkwarmteplan Regievoerend en/of ondersteunend Gedragen warmtescenario’s Het wijkwarmteplan wordt ter informatie aan de raad gestuurd

Stap 7: Wijkuitvoeringsplan Het wijkuitvoeringsplan is de technische uitwerking van het wijkwarmteplan; het is het uitvoeringsplan of projectplan. In het wijkuitvoeringsplan wordt uitgewerkt hoe het gekozen warmtescenario of de gekozen warmtescenario’s in de wijk gerealiseerd kan of kunnen worden, inclusief planning, budget, personele capaciteit en aansluiting derde partijen. De gemeente draagt zorg voor het opstellen van het wijkuitvoeringsplan. De gemeenteraad neemt hierover een besluit. Eindproduct: Rol gemeente: Kaders: Betrokkenheid raad:

Wijkuitvoeringsplan Regievoerend Het wijkwarmteplan Raadsbesluit over wijkuitvoeringsplan

Stap 8: Schep in de grond De duurzame warmteoplossingen worden gerealiseerd. Het wijkuitvoeringsplan wordt in de praktijk gebracht. In deze stap vindt de voorbereiding en daadwerkelijke uitvoering van de werkzaamheden plaats om de warmteoplossing in de wijk te realiseren. Wijkbewoners worden betrokken op de manier die gebruikelijk is bij de uitvoering van ruimtelijke trajecten. Eindproduct: Rol gemeente:

Aardgasvrije wijk Regievoerend

5

Kaders:

Grenzen van desbetreffende wijk

4. Planning warmtetransitie Van de start van de wijkgesprekken tot een daadwerkelijk aardgasvrije wijk gaan we uit van een periode van 10 jaar (zie figuur 3). Het traject tot en met een wijkwarmteplan (stap 2 tot en met 6) zal naar verwachting 2 jaar in beslag nemen. Het realiseren van de aardgasvrije warmteoplossing(en) vervolgens 8 jaar. De wijkanalyse vindt plaats voor de wijkgesprekken starten. Ieder jaar zullen we in een nieuwe wijk starten. Dit betekent dat we komende jaren in verschillende wijken in verschillende fases van de warmtetransitie zullen zitten. Onderstaande dakpanplanning (figuur 4) geeft een gestructureerde weergave van hoe dit er ongeveer uit zal zien.

Figuur 4: Dakpanplanning van de wijkaanpakken tot en met 2030.

5. Financiële onderbouwing De verwachte uitgaven voor dit jaar en volgend jaar vallen binnen de begroting. De kosten voor begeleiding (door de derde partij) bij de wijkaanpakken en bijkomende projectkosten, zoals communicatie en zaalhuur, worden op circa €50.000,- geraamd. Daarnaast wordt een subsidieregeling opgetuigd om wijkbewoners de mogelijkheid te geven om zelf onderzoeken uit te laten voeren naar hun gewenste warmtescenario. We gaan ervan uit dat hier eveneens €50.000,- voor nodig is. Budget hiervoor is beschikbaar binnen het programma duurzaamheid.

6. Betaalbaarheid warmtetransitie Het college is zich ervan bewust dat de betaalbaarheid van de warmtetransitie een uitdaging is. In de Transitievisie Warmte (TvW) is het uitgangspunt vastgelegd dat de warmtetransitie niet tot een stijging van de energiekosten mag leiden. In de aanvullende warmtekaders is dit nogmaals bevestigd. Er wordt dan ook naar het Rijk en de provincie gekeken om ons te helpen om de betaalbaarheid te garanderen en eventuele investeringen te doen in aanleg van warmteinfrastructuur. We zien belangrijke ontwikkelingen die daaraan kunnen bijdragen. Zo verkent de provincie Utrecht met Energie Beheer Nederland (EBN) en NetVerder hoe zij een Provinciaal Warmte Ondersteuningsbedrijf kunnen oprichten; is in de Voorjaarsnota 2024 van het Rijk ongeveer €1,2 miljard opgenomen om de betaalbaarheid van

6

nieuw aan te leggen warmtenetten te verbeteren; en wordt in de nieuwe Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw) geregeld dat warmteprijzen gekoppeld worden aan de gemaakte kosten voor die warmte. In de wijkaanpakken houden we rekening met deze ontwikkelingen. De grootste investeringen zitten in de daadwerkelijke maatregelen. Isolerende maatregelen en aardgasvrije warmteoplossingen kosten veel geld. Om de kosten voor inwoners en de gemeente betaalbaar te houden, maken we zoveel mogelijk gebruik van subsidies en specifieke uitkeringen (SpUk). Voorbeelden hiervan zijn de subsidie energietransitie van de provincie Utrecht, de SpUk Lokale Aanpak Isolatie (LAI) en de SpUk capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE). Samen met de wijkbewoners wordt een voorstel voor de verdeling van de overgebleven kosten gemaakt. In het wijkuitvoeringsplan besluit de gemeenteraad hierover.

7. Aanstaande wetswijzigingen Een aantal verwachte veranderingen van nationale wetgeving kunnen van invloed zijn op de warmtetransitie. Met twee wetsvoorstellen, de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en de Wet collectieve warmtevoorziening (Wcw), wordt de huidige Gaswet aangepast. De wetswijzingen zullen niet eerder dan 2025 gelden. Vanzelfsprekend volgen we deze ontwikkelingen en de impact die zij mogelijk op onze wijkaanpakken hebben. •

•

De Wgiw is op 23 april j.l. aangenomen door de Tweede Kamer en zal vervolgens in de Eerste Kamer behandeld. De Wgiw geeft gemeenten (juridische) instrumenten om de regie te nemen in de warmtetransitie, waaronder een aanwijsbevoegdheid. Meer informatie vindt u hier. De Wcw wordt naar verwachting binnenkort in de Tweede Kamer behandeld. Het doel van de Wcw is om de warmtetransitie te versnellen en om tegelijkertijd de publieke belangen, duurzaamheid, leveringszekerheid en betaalbaarheid beter te borgen. Dat gebeurt onder andere door de warmteprijs van warmtenetten los te koppelen van de gasprijs en door te verplichten dat toekomstige warmtebedrijven voor meer dan 50% in publieke handen zijn. Meer informatie vindt u hier.

8. Verantwoording Om tot de blauwdruk te komen, zijn bij verschillende organisaties informatie en feedback opgehaald. Als vertrekpunt zijn we uitgegaan van het stappenplan van het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW). Hier hebben wij een slag over gemaakt op basis van onze Transitievisie Warmte, aanvullende warmtekaders en de Lokale Energie Strategie (LES) en gesprekken met collega-gemeenten, waarbij vooral de uitwisseling met Amersfoort heel waardevol was. Ook hebben we bij verschillende marktpartijen input opgehaald (Buurkracht, Democracy Agency en Tertium). Ten slotte is een avondbijeenkomst georganiseerd met BaarnDuurzaam om de blauwdruk door te spreken en feedback op te halen. Die is zo goed mogelijk verwerkt.

7

Aardgasvrij, hoe gaan we dat doen? 1

2

De eerste stap thuis

3

Isoleer je huis

• Energie besparen • Korter douchen • Zet de verwarming

• Vloerisolatie • Muurisolatie • Dakisolatie • Kies voor dubbel glas

een graad lager

4

Verwarmen

• Moet u de CV vervangen?

• Samen met inwoners • Een warmteplan voor

Kies (voorlopig) voor een hybride warmtepomp • Werkt uw CV nog goed? Dan hoeft u nu geen actie te ondernemen

of HR++ glas

Per wijk aan de slag

de hele wijk • Waar mogelijk kiezen we voor een collectief warmtenet

Routekaart 2025

2030 Wat is aardgasvrij? Start wijkwarmteplan Schilderswijk Eemdal-Zuid Professorenwijk Staatsliedenwijk

Start wijkwarmteplan Eemdal-Noord

Om de gemeente Baarn leefbaar te houden, gaan we onze huizen en gebouwen zonder gas verwarmen. In 2030 willen we minimaal 6000 woningen goed geïsoleerd hebben en 1500 panden aardgasvrij.

Heb jij hulp nodig?

2040 Start wijkwarmteplan Zandvoort Transvaal Centrum Nieuwe-Oosterhei

2045

Vraag om gratis advies van een EnergieCoach via BaarnDuurzaam (www.baarnduurzaam.nl). Of bel met een adviseur van Duurzaam Bouwloket voor een gratis telefonisch advies (T. 035-2041022)

2035 Start wijkwarmteplan Componistenwijk Schoonoordpark Oude-Oosterhei Pekingpark

Overige gebieden Baarn Aardgasvrij op een natuurlijk moment tijdens de route

2050

Baarn is volledig Aardgasvrij

Meer informatie? Baarn.nl/aardgasvrij

Heb je een vraag? Mail: duurzaamheid@baarn.nl