220126 Stand van zaken herijking gemeentefonds (351349)

inlichtingen bij

Ilse Lubach

Aan de raadsleden en steunfractieleden van de gemeente Baarn

doorkiesnummer uw kenmerk ons kenmerk

346698 / 351349

datum

26 januari 2022

portefeuillehouder(s) onderwerp

Wethouder Prakke Stand van zaken herijking gemeentefonds

Geachte leden van de raad en steunfractieleden,

Herverdeling gemeentefonds Vanuit het rijk wordt gewerkt aan een herverdeling van het gemeentefonds. Het doel van de nieuwe verdeling is om iedere gemeente een gelijkwaardige financiële uitgangspositie te geven, zodat ze een gelijkwaardig voorzieningenniveau kunnen realiseren tegen gelijke belastingdruk: mensen moeten in principe toegang hebben tot hetzelfde voorzieningenniveau en dat mag niet afhankelijk zijn van de plek waar iemand woont. Voor de gemeenten is het gemeentefonds de belangrijkste inkomstenbron. Andere inkomstenbronnen zijn de lokale belastingen en de leges. De voorgestelde herverdeling van het gemeentefonds heeft grote impact op gemeenten. Bij een herverdeling van het gemeentefonds zijn per definitie voordeelgemeenten en nadeelgemeenten. Bij veel gemeenten staat door oplopende tekorten de gemeentebegroting zwaar onder druk. Dit heeft vooral te maken met de in het verleden doorgevoerde kortingen. Gemeenten en VNG pleiten daarom, om niet alleen te herverdelen, maar ook structureel extra middelen beschikbaar te stellen. Onderzoeken naar de herijking Al in 2019 is er gestart met onderzoek naar de herijking van het gemeentefonds. In 2020 zijn de tot dan toe uitgevoerde onderzoeken gepubliceerd. Het onderzoeksbureau AEF en Cebeon hebben onderzoek gedaan naar het Sociaal Domein en Klassiek Domein.

In december 2020 heeft de minister van BZK de tweede kamer geïnformeerd dat de beslissing over de nieuwe verdeling door het volgende kabinet wordt genomen. Hiermee is de invoering van de nieuwe verdeling opgeschoven naar 1 januari 2023. In de afgelopen 3 jaar heeft het rijk al diverse herverdelingsvoorstellen uitgewerkt. Elk van deze voorstellen ontmoette veel weerstand vanuit de (nadeel)gemeenten. Op basis van de berekening herverdeeleffect peiljaar 2019 van afgelopen augustus, is berekend dat Baarn er € 148,00 per inwoner per jaar op achteruit gaat. Oftewel per jaar structureel € 3.656.344. Met name de gebruikte maatstaven voor het Sociaal Domein leiden voor Baarn tot een groot nadelig Stationsweg 18 Postbus 1003 3740 BA Baarn t (035) 548 16 11 e gemeente@baarn.nl I Voor ons privacybeleid zie www.baarn.nl Bank Nederlandse Gemeenten NL28BNGH0285000594. Bij beantwoording graag datum en kenmerk brief vermelden

effect. Dit wordt veroorzaakt doordat de aanwezigheid van een zorginstelling binnen gemeente is niet als maatstaf opgenomen, dit leidt voor de zgn. “instelling” gemeente tot een onevenredig groot nadeel. Op basis van afspraken tussen VNG en het Rijk vinden de invoering gefaseerd plaats met een maximum van € 60 euro per inwoner per jaar waardoor niet eerder dan in 2027 de volledige herverdeling geëffectueerd zal zijn. Bij de perspectiefnota 2022 is dit bedrag tot en met 2025 ( 45,00 per inwoner) voor 100% meegenomen. De laatste € 15 per inwoner (€375.000) moet bij het opstellen van de begroting 2023-2026 in de jaarschijf van 2026 worden gerealiseerd In 2021 is door het ministerie van BZK, de Raad voor het openbaar Bestuur (ROB) een advies gevraagd over het verdeelvoorstel herijkt gemeentefonds. Uiteindelijk heeft het ROB op 19 oktober 2021 een eindadvies uitgebracht. Het ROB stelt dan het nieuwe verdeelmodel een verbetering is, maar niet voldoende. Het voorstel vertoont patronen die niet uitlegbaar zijn, bevat keuzes die meer bestuurlijke verantwoording behoeven en moet beter rekening houden met de draagkracht van gemeenten. Naar de stellige indruk van de Raad is de verdeling van het gemeentefonds vooral benaderd als een technische exercitie vanuit de systeemwereld.

[1] De inzet van gemeenten en de VNG Verschillende gemeenten hebben zich gemobiliseerd om richting VNG en BZK kenbaar te maken dat de financiële gevolgen van de herijking onacceptabel zijn. In oktober 2021 hebben de Burgemeesters van de Utrechtse gemeenten gezamenlijk een brief gestuurd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, leden van de Tweede Kamer en formateurs. In deze brief wordt ingegaan op de negatieve gevolgen van de effecten van de herverdeling Gemeentefonds. De Utrechtse Gemeenten benadrukken hierin “vanuit de eigen verantwoordelijkheid en om voldoende druk op het onderhandelingsproces VNG-Rijk te houden, pas bereid zijn om nieuwe afspraken te maken over nieuwe ambities wanneer er duidelijke afspraken zijn tussen de VNG en het Rijk over de onderlinge verhouden en de structurele financiering. Sinds september 2021 is Baarn betrokken bij de mobilisatie van gemeenten, georganiseerd door de gemeente Gennep. In totaal vertegenwoordigen zij 70 gemeenten. Er is vanuit Baarn een actieve bijdrage geweest in de werkgroep bij de voorbereiding van moties en te ondernemen lobby richting de VNG. Dit heeft er toe geleid dat in november 2021 de VNG het initiatief heeft genomen om met de vertegenwoordigers van de Noordelijke gemeenten, Krimpenerwaard, Sliedrecht en Gennep bestuurlijk de moties die in voorbereiding waren om te zetten naar een resolutie.

In de resolutie “Naar een uitlegbaar en stabiel beter verdeelmodel gemeentefonds” stellen de leden voor: de fondsbeheerders als volgt dringend te adviseren over het voorstel voor een nieuw verdeelmodel. 1. Het huidige verdeelmodel te vervangen door het nieuwe verdeelmodel, omdat de huidige verdeling achterhaald en verouderd is 2. Volledig recht te doen aan de aanbevelingen in het ROB-advies, inclusief het in groeipad 3. Het nieuwe verdeelmodel in te voeren als dit verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROB-advies is aangepast en de koek is vergroot Stationsweg 18 Postbus 1003 3740 BA Baarn t (035) 548 16 11 e gemeente@baarn.nl I Voor ons privacybeleid zie www.baarn.nl Bank Nederlandse Gemeenten NL28BNGH0285000594. Bij beantwoording graag datum en kenmerk brief vermelden

4. Te borgen dat het doorontwikkelde model op draagvlak kan rekenen (bij gemeenten en de ROB) 5. Als dit betekent dat het verdeelmodel niet per 1 januari 2023 wordt ingevoerd, dan de gemeenten die hier nadeel van ondervinden (gemist voordeel) te compenseren tot het moment dat het verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROB-advies is aangepast. Op 13 januari jl. is er door de VNG een extra ALV ingelast waarin onder andere de resolutie[2] in stemming is gebracht. Op deze resolutie is door de werkgroep van gemobiliseerde gemeenten een motie ingediend. De motie[3], opgesteld door de gemeente Baarn, is ingebracht om het proces na instemming met de resolutie te borgen. Een tiental gemeente hebben mede ondertekend. De motie is met een positief pré-advies[4] aan het bestuur van de VNG voorgelegd. De resolutie is met grote meerderheid (89%) aangenomen evenals de motie van de gemeente Baarn (91%). De komende tijd zullen wij het proces nauwgezet blijven volgen. Ook zullen de bijeenkomsten met de gemobiliseerde gemeenten en de werkgroep worden voortgezet. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Baarn,

drs. C.E. Creveld gemeentesecretaris

M.A. Röell burgemeester

Bijlagen: 1. Advies van ROB over herverdeling gemeentefonds | Rapport | Rijksoverheid.nl 2. 07_resolutie_herijking_gemeentefonds.pdf (vng.nl) 3. motie_baarn_vervolgproces_op_de_resolutie_herijking_gemeentefonds.pdf (vng.nl) 4. preadvies_motie_baarn_ea_vervolgproces_herijking_gemeentefonds_ versie_100122_fw.pdf (vng.nl) Stationsweg 18 Postbus 1003 3740 BA Baarn t (035) 548 16 11 e gemeente@baarn.nl I Voor ons privacybeleid zie www.baarn.nl Bank Nederlandse Gemeenten NL28BNGH0285000594. Bij beantwoording graag datum en kenmerk brief vermelden

Het rapport en advies van ROB bestaat uit een groot aantal pagina’s en is niet als bijlage bijgevoegd. Het volledige advies van het ROB is terug te lezen op de website van Rijksoverheid.nl.

Advies van ROB over herverdeling gemeentefonds | Rapport | Rijksoverheid.nl https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/10/19/advies-van-rob-over-herverdelinggemeentefonds

7. Herijking gemeentefonds Bijlage bij ledenbrief 16 december 2021: “Uitnodiging Extra ALV 13 januari 2022”

Resolutie “Naar een uitlegbaar en stabiel beter verdeelmodel gemeentefonds” Overwegende dat: Er veel is wat gemeenten verbindt: - Gemeenten hebben eerder verzocht om verbetering van de bestaande verdeling omdat de huidige verdeling achterhaald en verouderd is - Gemeenten zijn gebaat bij stabiele en voorspelbare modeluitkomsten, om meerjarig beleid op te kunnen enten - Gemeenten stellen zorgvuldigheid bij de totstandkoming van een nieuw verdeelmodel voorop - Gemeenten hebben de volgende drie randvoorwaarden aan een nieuw verdeelmodel gesteld: o Een grotere omvang van het gemeentefonds, oftewel “een grotere koek” o Voldoen aan het beoordelingskader o Een fair ingroeipad.

In het lopende proces: - De fondsbeheerders hebben een voorstel voor een nieuw verdeelmodel gedaan en daarover het advies van de VNG hebben gevraagd - De ROB geeft in haar advies van 19 oktober 2021 aan dat dit voorstel voor een nieuw verdeelmodel: o Een verbetering inhoudt ten opzichte van het huidige verdeelmodel o Op een aantal belangrijke punten verdere verbetering behoeft o Haar aanbevelingen op verschillende fasen in het proces betrekking hebben: ▪ Vier niet vrijblijvende randvoorwaarden betreffen de periode vóór invoering (toetsing herverdeeleffecten, gevolgen peiljaar 2017 voor maatstaven sociaal domein, het volgen van werkelijke lasten en de overige eigen middelen) ▪ Een groot aantal aanbevelingen betreft de onderhoudsagenda ▪ Eén aanbeveling betreft de lange termijn - De fondsbeheerders hebben op 13 december 2021 een reactie uitgebracht op het ROB-advies, waarin zij aangeven hoe zij invulling willen geven aan de aanbevelingen van de ROB - Bij gemeenten bestaat brede waardering voor de analyse en aanbevelingen in het ROBadvies.

Constaterende dat: - Het huidige verdeelmodel achterhaald en verouderd is en de huidige verdeling van de middelen voor het sociaal domein geen recht doet aan de kostenstructuur van gemeenten anno 2022 - Het van belang is dat gemeenten meewerken aan de noodzakelijke transparantie van gegevens die gebruikt worden in het nieuwe model - Het voorstel voor een nieuw verdeelmodel een verbetering inhoudt ten opzichte van het huidige model, maar zowel op korte als langere termijn verdere doorontwikkeling noodzakelijk is

-

Op basis van het advies van de ROB kan worden vastgesteld dat het nieuwe model nog niet aan alle eisen uit het beoordelingskader voldoet, met name op het punt van uitlegbaarheid en twijfels over de kosten georiënteerdheid in het sociaal domein (naar de toekomst toe).

Stel de leden voor: Om de fondsbeheerders als volgt dringend te adviseren over het voorstel voor een nieuw verdeelmodel: 1. Het huidige verdeelmodel te vervangen door het nieuwe verdeelmodel, omdat de huidige verdeling achterhaald en verouderd is 2. Volledig recht te doen aan de aanbevelingen in het ROB-advies, inclusief het ingroeipad 3. Het nieuwe verdeelmodel in te voeren als dit verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROB-advies is aangepast en de koek is vergroot 4. Te borgen dat het doorontwikkelde model op draagvlak kan rekenen (bij gemeenten en de ROB) 5. Als dit betekent dat het verdeelmodel niet per 1 januari 2023 wordt ingevoerd, dan de gemeenten die hier nadeel van ondervinden (gemist voordeel) te compenseren tot het moment dat het verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROB-advies is aangepast.

Samenvatting en preadvies motie “Het te volgen proces in vervolg op de resolutie herverdeling gemeentefonds” Indienende gemeente(n): Baarn Ondersteunende gemeenten: zie motie. Strekking van de motie: Roept het VNG bestuur op in de afstemming met de fondsbeheerder zorg te dragen voor: 1. Een stevige, meer prominente borging van de positie van de ROB tijdens de nadere analyse van de herijking. 2. Een intensieve consultatie van gemeenten tijdens het vervolgproces, door gemeenten een steviger rol te geven bij het beoordelen van de (tussentijdse) resultaten. 3. Een helder communicatie over het te lopen tijdspad van dit proces in 2022, waardoor gemeenten de uitkomsten van de effecten van de herijking tijdig (kadernota, perspectiefnota) in hun meerjarig beleid kunnen opnemen. Preadvies VNG-bestuur: overnemen Toelichting Het bestuur ziet de motie als een ondersteuning van de reeds ingezette koers. Recentelijk zijn op 26 november jl. en op 14-15 december jl. nog informele bestuurlijke sessies gehouden. Bij deze laatste sessies heeft het ROB een toelichting op haar advies gegeven, op basis waarvan de deelnemers in deelsessies nader van gedachten hebben gewisseld. Ook in de resolutie “Naar een uitlegbaar en stabiel beter verdeelmodel gemeentefonds” wordt het belang van het ROB-advies nadrukkelijk bevestigd.

Wij zullen de fondsbeheerders vragen om in het vervolgtraject opnieuw advies aan de ROB te vragen. Voor de goede orde, de ROB is een adviesorgaan van het kabinet en de borging van de positie van de ROB is uiteindelijk aan het kabinet. Uiteraard zullen wij in samenspraak met de fondsbeheerders de gemeenten een prominente rol blijven geven in het beoordelen van het verdeelmodel. De rol van de gemeenten is de laatste jaren via de begeleidingsgroepen van de onderzoeken intensief geweest, waarbij gemeenten steeds op de hoogte zijn gehouden van de ontwikkelingen. Dat gaan wij uiteraard continueren. Daarbij hoort ook een heldere communicatie over het te lopen tijdpad.