1383257 Verordening Fysieke Leefomgeving Baarn, eerste wijziging bijlage 4b Cultureel erfgoed onder de Omgevingswet nadere uitleg

Erfgoed onder de Omgevingswet| THEMA Rapport

RAPPORT

Cultureel erfgoed onder de Omgevingswet Dit houdt het in

People make Senze, dát is onze missie. De mens maakt het verschil. Samen, Expertise, No-nonsense, Zakelijk, ‘Eigen’wijze.

1

Erfgoed onder de Omgevingswet| THEMA Rapport

Erfgoed onder de Omgevingswet 1.1 Aanleiding Op grond van artikel 2.4 van de Omgevingswet stelt de gemeente één omgevingsplan vast voor het gehele grondgebied, waarin regels over de fysieke leefomgeving worden opgenomen. Gemeenten hebben tot eind 2031 de tijd om hun bestaande regelgeving om te zetten naar een omgevingsplan dat voldoet aan de eisen van de Omgevingswet. In deze overgangsfase moeten ook bepalingen uit erfgoedverordeningen worden vertaald naar het omgevingsplan, voor zover deze betrekking hebben op de aanwijzing en bescherming van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving. Vanaf 1 januari 2032 bepaalt de Erfgoedwet – via een wijziging van artikel 3.16 – dat gemeentelijke erfgoedverordeningen geen regels meer mogen bevatten over de fysieke leefomgeving. Voor zover dat nog wel het geval is, vervallen die regels van rechtswege. In 2021 heeft de gemeente Baarn haar Verordening fysieke leefomgeving (VFL) geactualiseerd ter voorbereiding op de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden. De centrale doelstelling van de VFL is het bundelen van regels met betrekking tot de fysieke leefomgeving, zodat deze op termijn eenvoudig in het omgevingsplan kunnen worden opgenomen. In de toelichting bij de VFL is gekozen voor een minimale omzetting: alleen regels die verplicht in het omgevingsplan moeten worden opgenomen zijn overgenomen.

Gedragsregels, persoonsgebonden bepalingen en regels met een ander motief, zoals openbare orde, zijn buiten beschouwing gelaten. Op basis van artikel 2.8 van de Invoeringswet Omgevingswet geldt dat regels over de fysieke leefomgeving niet in andere verordeningen mogen blijven staan. Er zijn drie typen bepalingen te onderscheiden: regels die van rechtswege zijn overgegaan naar het tijdelijke omgevingsplan, regels die verplicht moeten worden overgenomen in het omgevingsplan (zoals aanwijzing, bescherming en vergunningplichten), en regels die daar juist niet in thuishoren (zoals het erfgoedregister of bepalingen over cultuurgoederen). Om deze systematiek juridisch juist te verwerken en rechtsverlies per 1 januari 2032 te voorkomen, is een nieuwe analyse uitgevoerd van hoofdstuk 10 van de huidige VFL. Op basis daarvan zijn de artikelen 10:1, 10:2 en 10:3 vervallen en ondergebracht in een afzonderlijke Erfgoedverordening van de gemeente Baarn. Deze notitie licht die wijziging nader toe.

1.2 Erfgoed onder de Omgevingswet De reikwijdte van de Omgevingswet wordt bepaald door het begrip fysieke leefomgeving. Erfgoed valt daaronder en omvat zowel cultureel erfgoed als werelderfgoed (zie artikel 1.2 van de Omgevingswet). Het omgevingsplan bevat op grond van artikel 4.1 van de Omgevingswet de gemeentelijke regels voor activiteiten die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving. Op basis van artikel 4.2 bevat het plan in elk geval de regels die nodig zijn voor een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Deze regels moeten worden opgesteld met het oog op de maatschappelijke doelen van de wet, zoals vastgelegd in artikel 1.3.

2

Erfgoed onder de Omgevingswet| THEMA Rapport

De Omgevingswet is gericht op het duurzaam ontwikkelen, beschermen en benutten van de fysieke leefomgeving. Dit gebeurt in onderlinge samenhang, met als doelen: a. het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, mede vanwege de intrinsieke waarde van de natuur, en; b. het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van die leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften. Het behoud van cultureel erfgoed maakt integraal deel uit van deze doelstellingen.

1.3 Paragraaf 1: Erfgoedregister Onder deze paragraaf valt artikel 10:1, dat het college verplicht tot het bijhouden van een gemeentelijk erfgoedregister waarin zowel roerend als onroerend aangewezen erfgoed wordt geregistreerd. Dit register biedt een overzicht van gemeentelijk erfgoed, fungeert als administratief hulpmiddel en kent geen zelfstandige juridische rechtsgevolgen. Artikel 1.2, eerste lid, van de Omgevingswet beschrijft de reikwijdte van de fysieke leefomgeving en de daarmee samenhangende activiteiten. Volgens het tweede lid valt cultureel erfgoed onder de fysieke leefomgeving. Lid 3 verduidelijkt echter dat alleen activiteiten die leiden tot wijziging van onderdelen van de fysieke leefomgeving of het gebruik daarvan, als relevant worden beschouwd. Lid 4 noemt bovendien alleen gevolgen voor de mens, voor zover deze worden beïnvloed door of via onderdelen van de fysieke leefomgeving. Het erfgoedregister heeft geen directe of indirecte werking op de fysieke leefomgeving in de zin van deze bepalingen. Het staat gemeenten echter vrij een dergelijk register te hanteren om het gemeentelijk cultureel erfgoed inzichtelijk te maken, ook wanneer dat erfgoed zich in de fysieke leefomgeving bevindt. Dit register behoudt daarmee een inventariserende en informatieve functie, maar behoort niet tot de juridische instrumenten die in het omgevingsplan moeten worden opgenomen.

1.4 Paragraaf 2: Aanwijzing van beschermde gemeentelijke cultuurgoederen en verzamelingen Deze paragraaf bevat de artikelen 10:2 en 10:3. Artikel 10:2 geeft het college de bevoegdheid om cultuurgoederen en verzamelingen – zoals schilderijen, gebruiksvoorwerpen of collecties – aan te wijzen als beschermd gemeentelijk cultuurgoed. Deze aanwijzing ziet op objecten die niet verankerd zijn in de ruimte en geen fysieke impact hebben op de leefomgeving. Artikel 10:3 regelt de wijziging, intrekking of het vervallen van een aanwijzing als bedoeld in artikel 10:2. De Omgevingswet definieert cultureel erfgoed als “monumenten, archeologische monumenten, stadsen dorpsgezichten, cultuurlandschappen en – voor zover zij onderwerp zijn of kunnen zijn van een evenwichtige toedeling van functies aan locaties in het omgevingsplan – ander cultureel erfgoed als bedoeld in artikel 1.1 van de Erfgoedwet”. Cultuurgoederen en verzamelingen vallen buiten deze definitie. Alleen erfgoed met een directe ruimtelijke dimensie kan worden opgenomen in het omgevingsplan. Daarnaast zijn deze bepalingen symbolisch van aard, hebben zij geen dwingende rechtsgevolgen en vereisen zij altijd instemming van de eigenaar. Omdat zij geen betrekking hebben op onderdelen van de 3

Erfgoed onder de Omgevingswet| THEMA Rapport

fysieke leefomgeving en geen planologische gevolgen hebben, mogen ze niet worden opgenomen in het omgevingsplan. Ze behoren thuis in een afzonderlijke erfgoedverordening.

1.5 Gevolgen De genoemde bepalingen zijn uit de huidige VFL verwijderd en ondergebracht in de verordening ‘Erfgoedverordening gemeente Baarn 2025’. Deze scheiding sluit aan bij de systematiek van de Omgevingswet en de Erfgoedwet. Daarmee wordt gewaarborgd dat erfgoedregels na 1 januari 2032 hun juridische werking behouden, nu erfgoedverordeningen vanaf dat moment geen regels over de fysieke leefomgeving meer mogen bevatten. Hiermee wordt de rechtszekerheid van eigenaren en belanghebbenden gewaarborgd, doordat de toepasselijke regels ook na 2032 duidelijk in het juiste juridische kader blijven bestaan Deze aanpak zorgt voor een duidelijke scheiding tussen regels die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving en bepalingen die een administratief of cultureel karakter hebben. Het voorkomt dat bepalingen na 2032 hun rechtskracht verliezen en biedt de gemeente ruimte om zowel roerend als onroerend erfgoed op een passende wijze te reguleren binnen het juiste juridische kader. De aanpak heeft tot gevolg dat de bescherming van monumenten, archeologische waarden en beschermde stads- en dorpsgezichten plaatsvindt via het omgevingsplan, terwijl de regeling van roerend erfgoed en verzamelingen wordt opgenomen in de Erfgoedverordening. Het erfgoedregister behoudt zijn informatieve waarde, zonder dat hieraan ruimtelijke of juridische consequenties zijn verbonden.

1.6 Beslissingen voor de raad De VFL, geldig sinds 5 februari 2021, bevatte in hoofdstuk 10 “Erfgoed” alle regels uit de toenmalige Erfgoedverordening 2010 van de gemeente Baarn. Dit leidde tot de intrekking van die erfgoedverordening. Bij de huidige actualisatie van de VFL is geconstateerd dat enkele artikelen zijn opgenomen die onder de Omgevingswet niet in het omgevingsplan mogen worden opgenomen. Deze drie artikelen zijn in de voorgaande paragrafen toegelicht. Huidige situatie: 1. Verordening fysieke leefomgeving Baarn 2021 2. Geen geldende erfgoedverordening Voorgestelde situatie ter besluitvorming door de raad: 1. Verordening fysieke leefomgeving Baarn 202x 2. Erfgoedverordening gemeente Baarn 202x In de nieuwe erfgoedverordening zijn geen nieuwe regels opgenomen; het betreft een overheveling van bestaande bepalingen uit de VFL. Inhoudelijk brengt dit geen wijzigingen met zich mee die een afzonderlijke afweging door de raad vereisen. Wel zijn er procedurele aanpassingen: wijzigingen in het gemeentelijk erfgoedregister, alsmede aanwijzingen of wijzigingen van gemeentelijk beschermde cultuurgoederen of verzamelingen verlopen voortaan via de erfgoedverordening in plaats van de VFL. De verwachting is dat de nieuwe erfgoedverordening gelijktijdig in werking treedt met de geactualiseerde VFL.

4

Erfgoed onder de Omgevingswet| THEMA Rapport

SENZE Burgemeester van Karnebeeklaan 6 2585 BB Den Haag T: (+31)70 205 74 27 info@senze.nl www.senze.nl

5