12. 3-04 QuickScan OO Fietspad Soestdijk pdf GA

QuickScan Opsporen Ontplofbare Oorlogsresten

Fietspad Paleis Soestdijk Gemeente Baarn IDDS Explosieven B.V.

Datum : 21 oktober 2021 Kenmerk : A1533-04/KMA/QS1 In opdracht van : Gemeente Baarn Auteur : Dhr. (historicus) Status : Definitief Versie : 1.0

ACCORDERING

QuickScan Opsporen Ontplofbare Oorlogsresten, Fietspad Paleis Soestdijk Gemeente Baarn Kenmerk: A1533-04/KMA/QS1 Benadrukt wordt dat onderhavige rapportage geen historisch vooronderzoek conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten (CS-VROO-01) betreft. Afbeelding voorpagina: Paleis Soestdijk en omgeving, luchtfoto genomen tussen 1920 en 1940. Bron: Beeldbank NIMH. Gezien en goedgekeurd door Functie Organisatie IDDS Explosieven B.V.

Datum

Naam

IDDS Explosieven B.V.

Historicus Adviseur OOO

22-10-2021

Senior Deskundige OOO

21-10-2021

© IDDS Explosieven B.V. Alle rechten voorbehouden.

Handtekening

Inhoudsopgave 1.1 1.2 1.3

Inleiding .................................................................................................................... 4 Aanleiding van de QuickScan ontplofbare oorlogsresten............................................. 4 Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten ................................................... 5 Overzicht geraadpleegde bronnen .............................................................................. 7

2.1 2.2 2.3

Oorlogshandelingen in en rondom het onderzoeksgebied .................................... 8 De Meidagen van 1940 .............................................................................................. 8 Duitse bezetting ......................................................................................................... 9 Bevrijding ................................................................................................................. 11

3.1 3.2

Conclusie en advies ............................................................................................... 12 Conclusie ................................................................................................................. 12 Advies ...................................................................................................................... 13

Bijlagen 1. Protocol spontaan aantreffen ontplofbare oorlogsresten

Inleiding 1.1

Aanleiding van de QuickScan ontplofbare oorlogsresten

In de nabije toekomst staan diverse grondroerende werkzaamheden binnen het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk in de gemeente Baarn gepland. Er wordt binnen het onderzoeksgebied een nieuw fietspad aangelegd. Door de opdrachtgever is gevraagd een QuickScan naar ontplofbare oorlogsresten uit te voeren voor het onderzoeksgebied. Achtergebleven ontplofbare oorlogsresten uit de Tweede Wereldoorlog in de Nederlandse bodem kunnen een risico vormen binnen de realisatie van een project. Vanzelfsprekend is het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten gevaarlijk, maar naast de veiligheidsrisico’s kan ook druk op planning en budget ontstaan. Hiernaast is er in de Arbeidsomstandighedenwet een verplichting jegens de werkgevers opgenomen dat deze de risico's van het werk in kaart moeten brengen. Derhalve dient er tijdens de voorbereiding van een project altijd gekeken worden of er tijdens de uitvoering van het project risico’s zijn doordat er zich in het onderzoeksgebied mogelijk ontplofbare oorlogsresten bevinden.

Het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk is weergegeven met blauwe omkadering.

1.2

Historisch vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

Na raadpleging van de VEO Bommenkaart en de interne database van IDDS blijkt dat er, voor zover bekend, voor het onderzoeksgebied nog geen dekkend historisch vooronderzoek naar ontplofbare oorlogsresten is uitgevoerd. Wel is er door IDDS in 2019 een historisch onderzoek uitgevoerd voor het terrein van Paleis Soestdijk, voor een deel overlappend en direct grenzend aan het fietspad. Op de bijbehorende bodembelastingkaart zijn voor het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk geen bijzonderheden waar te nemen die duiden op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten of mogelijke oorlogshandelingen in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied.

Op de bodembelastingkaart van het in 2019 uitgevoerde vooronderzoek naar ontplofbare oorlogsresten voor paleis Soestdijk, zijn voor het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk (zie rode kader) geen verdachte gebieden afgebakend. Bron: historisch vooronderzoek Paleis Soestdijk.

Naast de bodembelastingkaart is ook de bijbehorende inventarisatiekaart van het vooronderzoek geraadpleegd. Op deze kaart wordt aangegeven welke oorlogshandelingen (waaronder luchtaanvallen, grondgevechten, Duitse stellingen en andere zaken die verband houden met ontplofbare oorlogsresten) te verwachten zijn. Op de inventarisatiekaart zijn slechts enkele indicaties waar te nemen (zie figuur 3). Bij de rode pijl zijn enkele mangaten te zien. Een mangat is een gat in grond met schuilfunctie. Tijdens een luchtaanval of bombardement konden Duitse troepen of burgers zich in de mangaten verschuilen om dekking te zoeken. Op basis van deze mangaten is geen verdacht gebied afgebakend.

Op de inventarisatiekaart valt te zien dat er in het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk enkele mangaten zijn waar te nemen (zie rode pijl). Deze zijn echter niet verdacht op het aantreffen van OO. Bron: historisch vooronderzoek Paleis Soestdijk.

Omdat voor een deel van het onderzoeksgebied nog geen dekkend vooronderzoek is uitgevoerd, heeft IDDS Explosieven B.V. voor het uitvoeren van deze QuickScan nog diverse andere bronnen geraadpleegd om te duiden of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied, waaronder: • •

•

Gevechtsverslagen en -rapporten van de Meidagen 1940 (collectie 409 van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie); De collectie Duitse verdedigingswerken, bestaande uit rapporten, verslagen en kaarten die door het Nederlandse verzet tijdens de oorlog zijn gemaakt (collectie 575 van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie); Militaire kaarten (defence overprints) van de geallieerde strijdkrachten, te raadplegen via The Library and Archives Canada (LAC).

1.3

Overzicht geraadpleegde bronnen

Naast het eerdergenoemde historisch vooronderzoek zijn ook onderstaande bronnen geraadpleegd bij het uitvoeren en opstellen van deze QuickScan ontplofbare oorlogsresten: -

VEO Bommenkaart; TopoTijdreis; Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945; IKME (Indicatieve Kaart Militair Erfgoed); Fotocollectie van het Nationaal Archief; Beeldbank van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH); Collecties 409 en 575 van het NIMH; G.J. Zwanenburg, En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (dl 1&2; Den Haag 19911993); M. Middlebrook en C. Everitt, The Bomber Command War Diaries. An operational reference book 1939-1945 (Leicester 1996); H. Amersfoort en P. Kamphuis, Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Deen Haag 2005); Richard de Mos, ‘Oorlogstragedie te Soestdijk zonder monument’, in: Van Zoys tot Zoest 34-3; Richard de Mos, ‘Soestdijk in bevrijdingsstrijd 1945’, in: Van Zoys tot Zoest 35-1; Stichting Legerplaats Soesterberg, Nader onderzocht: fatale explosie in Soestdijk 10 mei 1945.

Oorlogshandelingen in en rondom het onderzoeksgebied Op basis van de geraadpleegde bronnen blijkt dat de gemeente Baarn, waarbinnen het onderzoeksgebied gelegen is, tijdens de Tweede Wereldoorlog met enkele oorlogshandelingen te maken heeft gehad.

2.1

De Meidagen van 1940

Op de vroege morgen van 10 mei 1940 vallen de Duitse troepen Nederland binnen. De Nederlandse verdediging bestond uit een drietal linies die de Duitse overmacht zou moeten tegenhouden. Vanuit het grensgebied trekken Duitse grondstrijdkrachten naar het westen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland neerkwamen.

Overzichtstekening van het onderzoeksgebied Fietspad Paleis Soestdijk op een historische kaart uit 1940. Het gebied was ten tijde van de oorlog onbebouwd.

In de nacht van 14 op 15 mei 1940 passeerden de eerste Duitse troepen het buurtschap Lage Vuursche in de gemeente Baarn. Vermoedelijk ging het om infanterie. Op 16 mei, om 06.30 uur, meldden zich de eerste Duitse militairen voor inkwartiering op het gemeentehuis van Baarn. Tijdens de Meidagen vonden er geen gevechten plaats in of in directe nabijheid van het onderzoeksgebied tussen Duitse en Nederlandse troepen. Alhoewel de Nederlandse soldaten op diverse plekken in het land stand proberen te houden, zoals op de Grebbeberg en Kornwerderzand, blijkt de Duitse overmacht echter te groot. Op 15 mei 1940 wordt de Nederlandse overgave getekend. De bezettingstijd begint.

2.2

Duitse bezetting

Direct na de Duitse bezetting wordt Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen zijn met name gericht op vliegvelden, havens, infra en industriegebieden. Ook de spoorlijnen zijn een geliefd doelwit van de geallieerden. In de geraadpleegde bronnen zijn geen aanwijzingen gevonden die wijzen op aanvallen van geallieerde vliegtuigen binnen het onderzoeksgebied of belangrijke infrastructuur dat mogelijk een doelwit zou kunnen zijn geweest. Door IDDS Explosieven is het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) geraadpleegd om mogelijke kraters te kunnen waarnemen. Door AHN worden in het bladloze seizoen, grofweg van december t/m maart, LiDAR-metingen verricht. Vanuit een vliegtuig worden pulsen uitgezonden. De puls wordt gereflecteerd door het aardoppervlakte, terugontvangen en gedigitaliseerd opgeslagen. Het aardoppervlakte wordt in beeld gebracht met ca. 10 punten per m2. Op het DTM zijn voor het onderzoeksgebied geen bijzonderheden waar te nemen die duiden op kraters als gevolg van oorlogshandelingen.

Middels het AHN zijn voor het onderzoeksgebied geen bijzondere grondverstoringen waar te nemen die duiden op kraters ten gevolge van luchtaanvallen of bombardementen.

Defence overprint Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten geallieerde vliegtuigen duizenden vluchten over bezet Nederland. Hierbij maakten de piloten veel luchtfoto’s. De informatie uit honderden luchtfoto’s werden geïnterpreteerd en overgetekend op overlegvellen. Die overlegvellen legden de geallieerden over de stafkaart van het betreffende gebied. Op basis van de schetskaarten werden zo kaarten gedrukt waarop de bekende locaties van de Duitse verdedigingswerken in een gebied waren weergegeven. Deze noemde men ook wel de defence overprints. Op de defence overprints werd middels diverse symbolen ook aangegeven waar Duitse stellingen gesitueerd waren. IDDS Explosieven B.V. heeft een defence overprint uit 1945 geraadpleegd waar het onderzoeksgebied op staat.

Binnen het onderzoeksgebied zijn geen Duitse stellingen waar te nemen. In nabijheid van het onderzoeksgebied, op circa 400 meter, is een Duitse geschutstelling te zien (zie rode pijl). Bron: LAC.

Er zijn binnen het onderzoeksgebied of in de directe nabijheid geen bijzonderheden waar te nemen wat betreft Duitse verdedigingswerken.

2.3

Bevrijding

In september 1944 begoinnen de geallieerden met de opmars door Nederland en begint de bevrijding van Nederland. Met operatie Market Garden hopen de geallieerden de oorlog zo snel mogelijk te eindigen met een snelle doorstoor naar het Duitse Ruhrgebied. De operatie pakt echter anders uit en het duurt nog tot 5 mei 1945 tot de Duitse troepen capituleren. In de periode september 1944 tot mei 1945 vallen geallieerde vliegtuigen regelmatig doelen aan in de gemeente Baarn. Hiervan zijn de exacte locaties niet bekend. Onderstaande oorlogshandelingen hebben in ieder geval plaatsgevonden binnen de gemeentegrenzen: •

•

16 september 1944: Geallieerde vliegtuigen beschieten een Duitse militaire wagen op de betonweg naar Utrecht nabij Paleis Soestdijk. Er vallen drie doden. De exacte locatie van de beschieting is onbekend. 1 Op 1 januari 1945 maakt een Duits Focke Wulf Fw 190 jachtvliegtuig van 2. Jagd Geschwader 1 (serienummer 960553) een buiklanding in de gemeente Baarn. Het toestel was om 08.12 uur vertrokken van Fliegerhorst Twenthe en had als doelwit Maldegem Airfield (B65). Door een tekort aan brandstof maakte het toestel een buiklanding. De exacte locatie van de landing is onbekend.2

Op zaterdag 5 mei 1945 capituleren de Duitsers: Nederland is weer vrij. Bij de bevrijding van Baarn vinden, zo ver bekend, geen grondgevechten plaats.

1 Historisch vooronderzoek Paleis Soestdijk, pagina 22. 2 Ibidem, pagina 23.

Conclusie en advies 3.1

Conclusie

IDDS Explosieven B.V. heeft diverse bronnen geraadpleegd om te achterhalen of het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. Zo zijn een historisch vooronderzoek, literatuur, de archieven van het NIMH, archiefstukken van The Library and Archives Canada en digitale bronnen geraadpleegd. Op basis van deze geraadpleegde bronnen zijn er te weinig indicaties gevonden om aan te tonen dat het onderzoeksgebied verdacht is op het aantreffen van OO.

Het onderzoeksgebied is niet verdacht op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten.

IDDS Explosieven B.V. streeft naar een zo groot mogelijke representativiteit van het onderzoek. Een QuickScan Ontplofbare Oorlogsresten is echter gebaseerd op een beknopt bronnenonderzoek en betreft geen compleet historisch vooronderzoek conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse ontplofbare oorlogsresten (CS-VROO). Het blijft zodoende mogelijk dat relevante informatie niet achterhaald is.

3.2

Advies

Het onderzoeksgebied is niet verdacht op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten. De voorgenomen werkzaamheden kunnen plaatsvinden binnen de contouren van het onderzoeksgebied zoals weergegeven in figuur 1 zonder dat vervolgstappen ondernomen hoeven te worden in de explosievenopsporing. Hoewel er geen feitelijk aantoonbare aanleiding is het onderzoeksgebied verdacht te verklaren, adviseert IDDS Explosieven B.V. u om het uitvoerend personeel voorafgaand aan werkzaamheden in de te bewerken gebieden altijd te instrueren aan de hand van het Protocol spontaan aantreffen ontplofbare oorlogsresten (zie bijlage 1). De belangrijkste punten hieruit: 1. 2. 3. 4. 5.

Staak onmiddellijk de werkzaamheden nabij het verdachte object; Kom niet aan het object, verplaats deze niet en breng geen markeringen aan; Neem contact op met de politie 0900-8844; Zet de omgeving af en laat niemand toe; Houd het object (op afstand) in de gaten tot de politie of de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) ter plekke is; 6. Hervat de werkzaamheden pas na overleg met de politie. In het geval van het onverhoopt aantreffen van munitieverdachte objecten nooit en te nimmer verdere acties te ondernemen behalve direct contact op te nemen met de politie op telefoonnummer: 09008844.

Bijlage 1: Protocol spontaan aantreffen ontplofbare oorlogsresten

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten tijdens werkzaamheden Doel Het doel van dit protocol is het beschrijven hoe de betrokken medewerkers dienen te handelen bij het spontaan aantreffen van ontplofbare oorlogsresten (hierna: OO) bij de uitvoering van (grondroerende) werkzaamheden. Door het volgen van dit protocol wordt onveilig handelen met mogelijke gevolgen voor personeel en materieel voorkomen.

Inleiding Bij bodemroerende werkzaamheden kunnen in Nederland (restanten van) OO uit de Tweede Wereldoorlog aangetroffen worden. Nederland is immers vijf jaar lang oorlogsgebied geweest. Om het risico op het aantreffen van dergelijke OO te verkleinen kan een historisch vooronderzoek uitgevoerd worden. Dit onderzoek bepaald of het gebied verdacht is op OO. Aansluitend kan een opsporingsonderzoek uitgevoerd worden voor het daadwerkelijk opsporen van OO. Hoewel het risico op het aantreffen van OO middels opsporing geminimaliseerd wordt, is het niet geheel uit te sluiten dat tijdens grondroerende werkzaamheden spontane vondsten van OO worden gedaan. Ook in gebieden waar op basis van ervaring of onderzoek geen OO worden verwacht, kunnen deze aangetroffen worden. In dit protocol wordt beschreven hoe men om dient te gaan met het vinden van vermoedelijke OO en hoe er gehandeld dient te worden in een dergelijk geval. De beschrijving van de handelswijze kan opgedeeld worden in drie fasen: 1. 2. 3.

Voor aanvang van de werkzaamheden; Bij het aantreffen van een verdacht object; Afhandeling door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD).

Bij dit protocol zijn enkele voorbeelden van OO weergegeven om het herkennen van dergelijke objecten enigszins te vergemakkelijken (zie bijlage). De beoogde resultaten van dit protocol zijn de spoedige ruiming van het verdachte object, het voorkomen van onnodige risico’s en het creëren van een veilige werkomgeving.

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

1/12

Aantreffen van een verdacht mogelijk explosief object Bij het aantreffen van een object, een OO, of door de vinder als zowaar wordt aangemerkt is het van groot belang dat de vinder correct handelt. De manier van handelen wordt hieronder besproken en staat stapsgewijs aangegeven. De vinder van het object dient er voor te zorgen dat: • • • • • •

De werkzaamheden direct na de vondst worden stil gelegd nabij het verdachte object (50 meter rond de locatie van het object); Het object NIET wordt beroerd; Het object NIET wordt verplaatst; Het object wordt NIET gemarkeerd; Omgeving van het object afzetten en zo veel mogelijk vrijhouden van personen; Verdacht object in de gaten houden totdat politie of EODD arriveert;

De vinder van het object of een door hem toegewezen persoon zal zo spoedig mogelijk het bevoegd gezag of diens vertegenwoordiger, de politie, over de vondst informeren. Tevens, indien het van toepassing is, de opdrachtgever/uitvoerder in kennis stellen van de vondst. Bij het melden van de vondst van een vermoedelijk OO dient tenminste de volgende informatie doorgegeven te worden: • • • • • •

Naam, functie en telefoonnummer van de melder; De ligplaats van het object; Een omschrijving van het object; Hoeveel objecten er zijn aangetroffen; Naam en telefoonnummer van de contactpersoon die bekend is met de ligplaats van het object; (Indien mogelijk) Een foto van het object.

Let op bij het vaststellen van de gegevens dat dit wordt gedaan zonder dat het voorwerp wordt bewogen of verplaatst. Wat betreft het vermelden van de afmetingen volstaat het geven van een schatting. De aannemer/uitvoerder dient er vervolgens zorg voor te dragen dat de werkzaamheden in de omgeving van het object stilgelegd worden. Aanwezige personen dienen uit de omgeving van het object te worden verwijderd en te worden geïnformeerd over de aanwezigheid van de vondst met het verzoek dit niet uitgebreid te melden of door te geven zoals b.v. via sociale media. In overleg met de politie kunnen aanvullende maatregelen worden genomen zoals afscherming of afsluiting van het terrein. De politie geeft vervolgens de vondst van het vermoedelijke OO door aan de EODD.

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

2/12

Afhandeling door EODD Door tussenkomst van de politie zal de komst van de EODD worden geregeld. Afhankelijk van het gevaar en de ligplaats kan dit op zeer korte termijn zijn. De EODD bepaalt, na een inspectie van het object op de vindplaats, welke vervolgstappen genomen dienen te worden. Het vervolg van de handelswijze wordt door de EODD afgestemd met het bevoegd gezag en de politie. Als wordt besloten tot ruiming van het object dan is de politie het aanspreekpunt voor de EODD (en indien nodig ook voor de aannemer). Wanneer na identificatie door de EODD van het aangetroffen object blijkt dat het niet om een OO gaat, kunnen de werkzaamheden in overleg met de EODD weer worden hervat. Indien het aangetroffen object inderdaad een OO betreft, worden door de EODD – in overleg met de politie en het Bevoegd Gezag – stappen genomen om het OO onschadelijk te maken. Nadat het OO onschadelijk is gemaakt dient in overleg tussen de opdrachtgever en een explosieven opsporingsbedrijf/EODD bepaald te worden of er sprake is van een incidentele vondst of van een verdacht gebied. In het eerste geval kunnen de werkzaamheden weer worden hervat. In het tweede geval blijven de werkzaamheden gestaakt en worden maatregelen genomen om het risico op het aantreffen van verdere OO te minimaliseren. Bij het uitvoeren van deze maatregelen kan een CSOOO gecertificeerd opsporingsbedrijf worden ingeschakeld.

Aan de inzet van de EODD en de eventuele benodigde lokale dienstverlening (politie en dergelijke bij ontruiming) zijn geen kosten verbonden.

Betrokken instanties Bevoegd Gezag De burgemeester van de gemeente waarbinnen het verdacht object wordt aangetroffen is het Bevoegd Gezag. Het Bevoegd Gezag is binnen de gemeente verantwoordelijk voor het handhaven van de openbare orde en veiligheid en dient als zodanig betrokken te worden in de besluitvorming omtrent een eventuele ruiming van een OO. Namens Bevoegd Gezag kan een vertegenwoordiger optreden. In dit geval vaak de politie. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) De EODD is de enige instantie in Nederland die gerechtigd is OO te ruimen. Indien een verdacht object een OO blijkt te zijn, draagt deze instantie zorg voor de ruiming en adviseert het de politie en het Bevoegd Gezag over de te nemen stappen. Explosieven opsporingsbedrijf Medewerkers van een opsporingsbedrijf bezitten de kennis, vaardigheden en ontheffingen om explosieven op te sporen, te benaderen en te identificeren. Daarnaast kunnen zij medewerkers voorafgaande aan de werkzaamheden instrueren hoe zij om moeten gaan met de spontane vondst van verdachte objecten. Politie De politie heeft tot taak het handhaven van de openbare orde en veiligheid. Als zodanig neemt de politie een centrale rol in bij het veiligstellen van de omgeving en de communicatie met de EODD en het Bevoegd Gezag. Het nummer van de politie in geval OO worden aangetroffen is: 0900-8844.

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

3/12

VOORBEELDEN VAN ONTPLOFBARE OORLOGSRESTEN

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

4/12

Afwerpmunitie (bommen)

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

5/12

Klein kaliber munitie (geweerpatronen) tot kaliber 20 mm

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

6/12

Handgranaten

Geweergranaten

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

7/12

Munitie voor granaatwerpers

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

8/12

Raketten

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

9/12

Geschutmunitie vanaf kaliber 20 mm. (granaten en mortiergranaten)

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

10/12

Mijnen (anti-personeel en anti-tank)

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

11/12

Ontstekingsinrichtingen (van geschutmunitie)

Protocol voor het spontaan aantreffen van (vermoedelijk) ontplofbare oorlogsresten

12/12