Raadsvoorstel vaststelling gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart
Tekst van het document
RAADSVOORSTEL Commissie Omgeving: Afdeling: Zaaknummer:
3 september 2025
Raadsvergadering:
24 september 2025
Ruimtelijke ontwikkeling 1113218
Portefeuillehouder: Programma:
Wethouder van de Laak
Voorstel tot het vaststellen van een gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart
1. Voorgesteld besluit De gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart, inclusief de bijbehorende rapportage en kaartbijlagen opgesteld door RAAP vast te stellen. 2. Eerdere besluitvorming In de begroting 2023 is een bedrag van € 35.000 beschikbaar gesteld voor het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart. In de 1e Turap van 2024 is een bijstelling van dit budget naar € 60.000 gemeld. 3. Samenvatting Cultureel erfgoed is een belangrijk onderdeel van de fysieke leefomgeving. Ruimtelijke ontwikkelingen in die leefomgeving kunnen van invloed zijn op zichtbaar en onzichtbaar erfgoed in de gemeente. Onder de Omgevingswet zijn gemeenten verplicht om in het Omgevingsplan vast te leggen hoe rekening gehouden wordt met het culturele erfgoed. De gemeente heeft op dit moment geen eigen cultuurhistorische waardenkaart en valt terug op de verouderde provinciale cultuurhistorische waardenkaart. Om rekening te kunnen houden met cultuurhistorie in ruimtelijke ontwikkelingen is een gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart zeer wenselijk. De kaarten die voorliggen bieden een inventarisatie van welke cultuurlandschappen, landschapselementen en bouwhistorische en stedenbouwkundige waarden aanwezig zijn in de gemeente. Deze inventarisatie vormt een opzet voor meenemen en bescherming van het cultureel erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen.
De gemeenteraad wordt gevraagd om de gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart vast te stellen. De kaart kan na vaststelling juridisch worden verankerd in het beleid voor Erfgoed en Ruimtelijke ontwikkeling. Tevens kan op basis daarvan vervolgens bepaald worden of en zo ja welke elementen men nog specifieker wil beschermen.
Voorstel 4. Inleiding ‘Baarle-Nassau heeft een rijke geschiedenis, die veel méér is dan het verhaal van de enclaves. Deze geschiedenis, die zich in ruimtelijke zin uit in het landschap en de dorpen, hangt samen met de ligging op een plateau aan de bovenloop van verschillende beken. Hier is een waardevol cultuurlandschap ontstaan met onder meer beekdalen, kampontginningen, open akkers en jonge heideontginningen, elk met hun eigen karakter. De gemeente kent ook een groot aantal waardevolle bouwkundige objecten en bijzondere stedenbouwkundige structuren. De ontwikkeling van het landschap en de dorpen, de geïnventariseerde gebieden, structuren en objecten worden in dit rapport uitgebreid
Zaaknummer: 1113218
beschreven. Het rapport biedt ook handvatten om deze inventarisaties en waarderingen mee te nemen in onder meer het omgevingsplan. Tot de meest waardevolle plekken in de gemeente behoren Castelré, de Castelreesche Heide, het dal van het Merkske, de Manke Goren, Loveren, Huisvennen, De Grens en het gebied tussen Veldbraak en Bedaf.’Bron: RAAP, Rapport cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau, p.3. Gezien artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving dient de gemeenteraad bij de vaststelling van het Omgevingsplan rekening te houden met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden. De gemeente heeft op dit moment geen eigen cultuurhistorische waardenkaart en valt terug op de verouderde provinciale cultuurhistorische waardenkaart. Om rekening te kunnen houden met cultuurhistorie in ruimtelijke ontwikkelingen is een gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart wenselijk. Hiervoor heeft uw raad budget beschikbaar gesteld. De kaarten die nu voorliggen, bieden een inventarisatie van welke cultuurlandschappen, landschapselementen en bouwhistorische en stedenbouwkundige waarden aanwezig zijn in de gemeente. Deze inventarisatie vormt een opzet voor meenemen en bescherming van het cultureel erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. De voorliggende cultuurhistorische waardenkaart is in een aantal fases tot stand gekomen.
RAAP heeft geïnventariseerd welke cultuurlandschappen, landschapselementen en historischgeografische, bouwhistorische en stedenbouwkundige waarden binnen de gemeente aanwezig zijn met gebruik van oude kaarten en allerlei bronnen. Hierna zijn een conceptrapport en conceptkaarten opgesteld. Deze tussentijdse oplevering is ambtelijk beoordeeld en bekeken. Ook Heemkundekring Amalia van Solms is betrokken bij de inventarisatie en heeft de concepten beoordeeld. Na aanvullingen is toegewerkt naar een gedetailleerde kaart waarbij de verschillende onderdelen (o.a. cultuurlandschap, bouwhistorie, stedenbouw en bestaande monumenten) ook thematisch zijn weergegeven op kaart en legenda. Een rapportage met toelichting op de kaart en het proces is onderdeel van de documenten. In het rapport van RAAP zijn ook beleidsadviezen opgenomen (hoofdstuk 7), bijvoorbeeld over de vertaling van waarden naar het omgevingsplan, of het actualiseren van de gemeentelijke monumentenlijst. Met het vaststellen van het rapport en de kaartbijlagen krijgen deze adviezen (nog) geen status. Wel worden de waarden vanaf vaststelling nadrukkelijker betrokken bij de beoordeling van ruimtelijke plannen. De voorliggende cultuurhistorische waardenkaart is het startpunt voor verdere implementatie van cultureel erfgoed in het erfgoedbeleid en vervolgens het Omgevingsplan.
In 2026 wordt gestart met het opstellen van een programma erfgoed zoals opgenomen in de vastgestelde Perspectiefnota. Dit gebeurt in een participatietraject met o.a. inwoners, monumenteigenaren en lokale erfgoeddeskundigen. De beleidsadviezen van RAAP worden in dit proces gewogen. Op basis daarvan worden beleidskeuzes in het programma erfgoed gemaakt, bijvoorbeeld of we nieuwe gemeentelijke monumenten of gemeentelijke dorpsgezichten gaan aanwijzen. De beleidsambities uit het programma erfgoed en de cultuurhistorische waardenkaart worden vervolgens juridisch verankerd in het Omgevingsplan. Dit betekent niet dat de cultuurhistorische waardenkaart tot aan de vaststelling van het Omgevingsplan geen functie heeft. De kaart kan tot die tijd al wel worden gebruikt bij beoordelingen van ruimtelijke ontwikkelingen die niet passen in de bestaande regels van bestemmingsplannen. In die gevallen dient op grond van artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving rekening gehouden te worden met cultuurhistorische waarden. De cultuurhistorische waardenkaart kan ook al worden gebruikt als input voor op te stellen gebiedsvisies of thematische visies/programma’s.
Zaaknummer: 1113218
5. Argumenten 1.1 De gemeente heeft een wettelijke zorgplicht voor het cultureel erfgoed en de cultuurhistorische waardenkaart vormt de basis voor het meewegen en borgen van cultureel erfgoed in het proces van ruimtelijke planvorming. Onder de Omgevingswet en de Erfgoedwet hebben gemeenten een zorgplicht voor het cultureel erfgoed in de gemeente. Daarvoor is het belangrijk dat er een duidelijk overzicht is van welk cultureel erfgoed waar in de gemeente aanwezig is. De cultuurhistorische waardenkaart biedt dit overzicht. Wanneer er plannen worden aangevraagd bij de gemeente die niet passen binnen het tijdelijk deel van het omgevingsplan (bestemmingsplannen) moet ook beoordeeld worden of cultuurhistorische waarden op de juiste manier worden meegenomen en beschermd. Momenteel wordt uitgegaan van de bestaande provinciale waardenkaart, maar die geldt voor een hoger schaalniveau en is verouderd. De voorliggende cultuurhistorische waardenkaart is actueel en gedetailleerd waardoor cultuurhistorische waarden beter kunnen worden meegenomen in lopende en toekomstige planvorming. De waardenkaart kan direct na vaststelling worden gebruikt in de beoordeling. In een toekomstig programma erfgoed worden de (beleids)keuzes beschreven van hoe de cultuurhistorische waarden als gemeente worden beschermd.
In het toekomstige Omgevingsplan zullen deze keuzes worden geborgd in de regels met als doel het beschermen van cultureel erfgoed als onderdeel van de fysieke leefomgeving. 1.2 De cultuurhistorische waardenkaart biedt actuele kennis voor ontwikkelaars en bewoners Met de cultuurhistorische waardenkaart kan zo vroeg mogelijk in het planvormingsproces de juiste informatie worden meegegeven aan ontwikkelaars. Aan de andere kant biedt de kaart ook de mogelijkheid voor bewoners om zich te verdiepen in het landschap en het verleden van de gemeente. 1.3 De cultuurhistorische waardenkaart is een middel om kansen voor cultureel erfgoed te benutten De cultuurhistorische waardenkaart en de integrale Omgevingsvisie (reeds vastgesteld) bieden aanknopingspunten om het cultureel erfgoed te verbinden met andere sectoren en maatschappelijke opgaven. Het historische verhaal van Baarle-Nassau en de fysieke elementen die hieraan herinneren, spelen een belangrijke rol in de identiteit van de gemeente. Met deze informatie kunnen keuzes worden gemaakt om de identiteit en de kwaliteit van de leefomgeving te versterken, bijvoorbeeld door verhalen te vertellen of zichtbaar te maken in de vorm van kunst of informatiedragers, of door oude landschapselementen te herstellen. 6.
Risico’s en kanttekeningen 1.1 Actualisatie Vanwege doorlopende ruimtelijke ontwikkelingen op het gemeenlijk grondgebied en voortschrijdend inzicht over cultuurhistorische waarden, verdient het de aanbeveling de kaart iedere 5 à 10 jaar te actualiseren. 1.2 De vaststelling van de cultuurhistorische waardenkaart betekent nog geen beleidskeuze. Zoals onder argumenten staat beschreven, is de door RAAP opgestelde cultuurhistorische waardenkaart in eerste instantie een intern document, een inventarisatie van welke waarden in de gemeente aanwezig zijn. Vaststelling van deze kaart betekent met name het afsluiten van de fase van inventarisatie. De beleidskeuzes die voor erfgoed gemaakt moeten worden, worden uitgewerkt in een programma erfgoed en later geborgd in het omgevingsplan. Het vaststellen van de cultuurhistorische waardenkaart vormt hiervoor de onmisbare basis. De weging van de beleidsadviezen en de juridische verankering volgen in de latere fases van beleidsopstelling en borging in de regels van het omgevingsplan. Participatie zal in het kader van het op te stellen programma erfgoed gebeuren.
Zaaknummer: 1113218
7. Alternatieven Het alternatief voor dit voorstel is om de cultuurhistorische waardenkaart niet vast te stellen. Dit resulteert in minder specifieke analyses van cultuurhistorische waarden, wat ertoe leidt dat waarden verloren zullen gaan en/of verkeerde conclusies worden getrokken over de aanwezige waarden in een gebied. Bovendien gaat de investering die we hebben gedaan in het laten opstellen van de kaart dan verloren. 8. Lasten, baten en dekking De kaart is opgeleverd en afgerond binnen het daarvoor bestemde budget, zoals gemeld in de 1e Turap 2024. 9. Relatie tot Baarle-Hertog Er is geen directe relatie in de cultuurhistorische waardenkaart met Baarle-Hertog. Indirect is deze cultuurhistorische inventarisatie wel een opzet voor borging van het smokkelverleden en de bijzondere enclavesituatie die Baarle-Hertog en Baarle-Nassau met elkaar delen. De enclaves worden in het rapport benoemd als unieke kernkwaliteit van de gemeente. Bij de kartering van landschappen en structuren is er soms bewust over enclavegrenzen heen gekeken, omdat daarmee het grote verhaal van ons waardevolle cultuurlandschap zichtbaar wordt. 10. Relatie tot ABG-Organisatie De gemeente Alphen-Chaam en gemeente Gilze en Rijen hebben al een cultuurhistorische waardenkaart.
De kaart van Baarle-Nassau is veel gedetailleerder en vormt een solide basis voor de borging van de geïnventariseerde waarden in het omgevingsplan. 11. Communicatie en vorm van participatie Heemkundekring Amalia van Solms heeft input geleverd en stukken van de conceptkaart en rapportage getoetst. Na vaststelling wordt de kaart gepubliceerd. 12. Vervolg Planning: Na instemming met het voorstel wordt de vastgestelde cultuurhistorische waardenkaart meegenomen in het op te stellen programma erfgoed (2026) en op termijn juridisch verankerd in het omgevingsplan. De beleidsadviezen van bureau RAAP worden daarbij nader gewogen. Na verstelling zal de cultuurhistorische waardenkaart worden actief worden gedeeld met de Belgische buurgemeenten. BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN BAARLE-NASSAU M.J.P. de Jongh RA. M.H.M.R. de Hoon- Veelenturf Secretaris burgemeester
Bijlage(n): 1. rapport 7401 Cultuurhistorische waardenkaart van Baarle-Nassau. Inventarisatie en waardering van historisch cultuurlandschap, bouwkunst en stedenbouw. 2. kaartbijlagen (1 t/m 10)
Zaaknummer: 1113218
DE RAAD VAN DE GEMEENTE BAARLE-NASSAU; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders nr. 1113218;
gelet op het bepaalde in artikel 5.130 van het Besluit kwaliteit leefomgeving; besluit: 1. De gemeentelijke cultuurhistorische waardenkaart, inclusief de bijbehorende rapportage en kaartbijlagen opgesteld door RAAP vast te stellen.
Aldus besloten in de openbare vergadering van 24 september2025
DE GEMEENTERAAD VAN BAARLE-NASSAU
J.J.M. Nuijen Griffier
M.H.M.R. de Hoon- Veelenturf Voorzitter
Zaaknummer: 1113218