Raadsinformatiebrief Voortgangsrapportage RES West- Brabant

RAADSINFORMATIEBRIEF -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Aan

De gemeenteraad van de Gemeente Baarle-Nassau

Van

Het college van burgemeester en wethouders

Portefeuillehouder

Wethouder Van de Laak

Onderwerp

Voortgangsrapportage RES West Brabant

Datum collegevergadering

13-6-2023

Zaaknummer

1033214

RIB-Nummer

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------1. Inleiding In februari 2021 is de Regionale Energiestrategie West-Brabant 1.0 (hierna RES 1.0) en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma gepresenteerd en heeft uw college en raad deze geamendeerd vastgesteld. In de RES 1.0 zijn de energie-ambities van West-Brabant uitgewerkt met een bod voor elektriciteitsopwekking, een indicatie waar in de regio dat zou passen (zoekgebieden) en waar we als regio op inzetten voor de warmtetransitie. Hiermee geeft de regio invulling aan afspraken die gemaakt zijn bij het landelijke Klimaatakkoord.1 Voor de RES focussen we op ‘duurzame elektriciteitsopwek’ en ‘verduurzaming gebouwde omgeving’. De RES gaat met name over de onderwerpen die om regionale keuzes en afstemming vragen. De afspraken over opwek en warmte gaan over de periode 2020 tot 2030 en zijn in het Uitvoeringsprogramma uitgewerkt. Om zicht te houden op de voortgang van de afspraken in de RES, stellen we tweejaarlijks een voortgangsrapportage op. Bij het opstellen van de RES 1.0 was de afspraak elke 2 jaar een actualisatie (RES 2.0, RES 3.0, etc.) vast te stellen vanuit een verplichting in het Klimaatakkoord. Dat is gewijzigd. Een RESregio kan zelf kiezen voor een herijking als hier aanleiding toe is.

Wel is er een verplichting om 2-jaarlijks te rapporteren over de voortgang met een voortgangsrapportage. Deze is niet MER-plichtig, maar een herijking van de RES wel. Voor deze eerste voortgangsrapportage zijn gesprekken gevoerd met het RES-programmateam, het RESteam (ambtelijke betrokkenen), leden van de klankbordgroep (vanuit het bedrijfsleven) en enkele sessies met de RES-stuurgroep (bestuurders) en RES-kopgroep (bestuurders). Ook is intensief gewerkt aan de actualisatie van de cijfers in onze RES-monitor West-Brabant. Tot slot hebben in 2022 een Inwonersdialoog en Burgerforum plaatsgevonden. De adviezen van bewoners zijn opgenomen in de rapportage. In deze

1

De doelstelling was hierbij om als Nederland in 2030 49% minder CO2 uit te stoten ten opzichte van 1990 en in 2050 95% minder. In het Coalitieakkoord 2021-2025 is deze doelstelling opgehoogd tot 55%.

rapportage willen we een goed beeld geven van waar we nu staan én vooruitkijken naar wat op ons afkomt. In deze rapportage geven we daarom antwoord op de vragen: • Zijn we op koers voor het realiseren van onze opgave in 2030? • Liggen we op schema met de uitvoering van de afspraken en acties? • Wat komt op ons af en is belangrijk om mee te nemen in een RES 2.0?

2. Inhoudelijk In het Voortgangsrapportage RES West-Brabant 2023, staat de voortgang op zowel het doelbereik (duurzame elektriciteitsopwekking en warmte in de gebouwde omgeving) als voortgang op de afspraken in de RES 1.0 en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma.

Aan welke opgaven werken we met de Regionale Energiestrategie West-Brabant? We willen als West-Brabant de elektriciteit en de warmte die we gebruiken verduurzamen. Dat is een West-Brabantse opgave én een opgave die volgt uit het Klimaatakkoord. Voor West-Brabant betekent dit het verduurzamen van ons elektriciteitsverbruik van 6,5 TWh in 2050 (exclusief industrie en mobiliteit). En daarnaast een bespaar- en verduurzamingsopgave voor warmte van 5,5 TWh in 2050 voor een aardgasvrije gebouwde omgeving in West-Brabant. Met een Regionale Energiestrategie (RES) geven we hier invulling aan. De RES gaat met name over de onderwerpen die om regionale keuzes en afstemming vragen. Zijn we op koers voor het realiseren van onze opgave in 2030? Ja, voor duurzame elektriciteitsopwekking zijn we al op de helft van ons bod en nog eens een kwart zit al in de harde pijplijn. Ons bod was 2,2 TWh duurzame opwek in 2030 en onze ambitie was 2,38 TWh op basis van overprogrammering en innovatie. De verwachte realisatie van onze plannen en ambitie is inmiddels zelfs 2,55 TWh vanwege autonome groei van met name grootschalig zon op dak. Met dit tempo zouden we al in 2025 op ons RES-bod kunnen zitten, áls netschaarste geen rol zou spelen. Het elektriciteitsnetwerk in deze regio zit echter vol en dit kan ons doelbereik in gevaar brengen.

De verwachting is dat netschaarste zeker de komende 10 jaar blijft spelen. Dit raakt ook andere opgaven zoals woningbouw, de verduurzaming van mobiliteit en industrie.

In de RES 1.0 is de opgave voor 2030 voor de gemeente Baarle-Nassau vastgesteld op 10 Gwh ‘zon op dak’. Deze opgave is reeds behaald. Er is een totaal van 12Gwh gerealiseerd en 2Gwh zit in ‘de harde pijplijn’. Het is waarschijnlijk dat deze projecten zullen worden gerealiseerd. Met de ontwikkeling van duurzame warmte zijn we minder ver dan voorzien. De benodigde landelijke wetgeving voor met name collectieve warmtenetten is er nog niet. Het aantal woningen dat daadwerkelijk van het gas af gaat is laag, en ook de ontwikkeling van duurzame bronnen als geothermie verloopt nog op een laag tempo. Wel zien we voortgang op besparing: het doel van 15% besparing lijkt in 2022 tijdelijk gehaald (op basis van landelijke cijfers). Deels wordt dit veroorzaakt door milde winters en de hoge gasprijzen (vanwege de Russische invasie in Oekraïne), maar we zien ook een structurele verbetering: het aantal woningen met slechte labels (E, F en G) neemt af, en het aantal woningen met energielabel A of B neemt in onze regio toe. Liggen we op schema met de uitvoering van de afspraken en acties? We liggen goed op schema met de uitvoering van de afspraken en acties. De regio West-Brabant heeft een goed samenwerkingsproces ingericht om met knelpunten om te gaan en daarin keuzes te maken. Ook zien we lokaal veel goede voorbeelden waar we als regio van kunnen leren.

Knelpunten zijn met name netschaarste en de beperkte uitvoeringscapaciteit bij gemeenten. Hier werken we actief aan. Om inwoners goed te betrekken bij het proces vond in 2022 een Inwonersdialoog over betaalbare duurzame warmte én een Burgerforum over duurzame elektriciteitsopwekking in de toekomst plaats. Bewoners hebben duidelijke adviezen meegegeven aan de regio over bijvoorbeeld solidariteit maar ook concreet over energiebronnen, opslag en het betrekken van inwoners. Deze adviezen vormen een belangrijke basis voor nieuwe afspraken in de RES 2.0 en worden in het vervolgproces meegenomen. Het is van groot belang om ondertussen ook breed te blijven communiceren via onder andere de website en lokaal vanuit gemeenten. Dit sluit ook aan bij het amendement vanuit Baarle-Nassau waarin is opgenomen te werken aan meer draagvlak en participatie.

Bijna alle gemeenten hebben de afspraken uit de RES 1.0 en Uitvoeringsagenda opgenomen in lokaal beleid en de gemeentelijke planvorming en vergunningverlening gaat goed. De ruimtelijke consequenties van netschaarste zijn echter nog niet in alle Omgevingsvisies verwerkt. Alle gemeenten hebben een Warmtetransitievisie vastgesteld. Daarin staat wat elke gemeente als duurzame alternatieven ziet voor gas. De meerderheid van gemeenten is inmiddels ook gestart met Wijkuitvoeringsplannen. Dit gaat echter trager dan verwacht, vanwege vooral gebrek aan personele capaciteit bij gemeenten en onzekerheid als gevolg van de invoering van een nieuwe warmtewet. De gemeente Baarle-Nassau is wel gestart met de pilot voor de aanpak wijk Hoogbraak waarover u eerder bent geïnformeerd. Het streven naar 50% of meer lokaal eigendom wordt nog niet gehaald in onze regio. Wel is er een mooi voorbeeld met het project Wind A16 (al gestart voor de RES). Daar wordt 25% van de winst via lokale energiefondsen geïnvesteerd in lokale besparings- en opwekkingsprojecten. Ook is er een compensatieregeling en actieve communicatie met de directe omgeving. Dit project is al in 2018 gestart en de doelstelling van 50% lokaal eigenaarschap zou in nieuw te starten projecten wel meegenomen kunnen worden, mede op basis van dit voorbeeld.

Mooie voorbeelden van innovatie zien we lokaal terug, zoals solar carports in Oosterhout waarmee het zwembad aardgasvrij is. We hebben alleen nog geen harde cijfers van de hele regio om aan te geven of we onze ambitie van 0,2 TWh innovatieve projecten halen. Voor de samenwerking met markt- en maatschappelijke organisaties heeft de regio West-Brabant een ontwikkelfonds (FRES) opgericht als opvolging van De Zonnebank Breda en St. SONS-2050. FRES heeft als doel om te helpen investeren in de ontwikkelfase van projecten en het verder professionaliseren van energiecoöperaties. Verder is er een actieve klankbordgroep van bestuurders van uitvoeringspartners waar lokale en regionale kansen voor innovatie en versnelling worden ingebracht. Dit versterkt ook het netwerk van private en maatschappelijke organisaties en de regio rond de energieopgave. In drie actietafels, gestart eind 2022, werken publieke en private partijen samen aan complexe vraagstukken en innovatieve projecten. De actietafels zijn: 1) Actietafel Smart Energy Hubs; 2) Actietafel Geothermie; 3) Actietafel Solar Carports. Vanaf 2023 verwachten we dat dit tot concrete projecten gaat leiden. Daarnaast sluiten we aan bij de gebiedsontwikkelingen in Moerdijk. Moerdijk heeft als bedrijventerrein van nationaal belang een andere schaal dan de andere bedrijventerreinen in onze regio.

Niet voorzien in de RES 1.0 was de netschaarste. In 2022 zette TenneT een stop op de aansluitingen, het elektriciteitsnet was vol. Als regio zijn we met Enexis gaan kijken hoe we zoveel mogelijk projecten kunnen laten doorgaan, via het Programmeren en Prioriteren overleg. Daarnaast zullen we als regio voor de middellange en lange termijn ook goed moeten kijken naar ruimtelijke keuzes, zoals het dichterbij elkaar brengen van vraag en aanbod en/of cable pooling (het combineren van zon en wind). Doordat enkele windprojecten niet doorgaan is er een verdere onbalans in de verhouding zon en wind (nu 81/19, ver verwijderd van de systeem efficiënte verhouding van 50/50). Netschaarste zal de komende jaren nog een realiteit zijn en dit vraagt inzet van zowel de regio, provincie als het Rijk om te blijven werken aan oplossingen. Ook niet voorzien in de RES 1.0 waren de hoge gasprijzen als gevolg van de oorlog in Oekraïne. Vanaf 2022 zijn er daarom Rijksregelingen gekomen voor energiearmoedebestrijding. Zowel de gemeenten als de regio hebben hard gewerkt om bewoners van West-Brabant die het moeilijk hebben, via deze

regelingen te helpen. Tegelijk zien we dat het lastig is voor gemeenten om op alles tegelijk in te blijven zetten en dat deze regelingen veel inzet vergen die niet in bijvoorbeeld de Wijkuitvoeringsplannen kan worden gestoken. Ondanks deze onvoorziene ontwikkelingen, hebben we als regio veel van onze ambities weten te halen. We zijn dus goed op weg! Wat komt op ons af en is belangrijk om mee te nemen in een RES 2.0? In het licht van deze maatschappelijke ontwikkelingen wordt de uitvoering van de RES complexer én urgenter. Waar moeten we als eerste mee aan de slag? We zien drie bewegingen die van invloed kunnen zijn op de reis naar duurzame energie in onze regio en daarmee ook op de afspraken en uitvoering van de RES. Beweging 1: Van enkel opwek naar een energiesysteem van de toekomst Beweging 2: Van sectoraal naar integraal en gebiedsgericht Beweging 3: Van een technische naar een sociale opgave Door hier al vroeg aandacht voor te hebben, blijven we richting 2030 wendbaar en hebben we een duidelijker koers richting 2050. Deze koers herijken we in de RES 2.0 en we leggen nieuwe afspraken vast.

Op basis van signalen en geleerde lessen nemen we een aantal vragen in ieder geval mee in het proces naar RES 2.0: • Vraagt netschaarste een nieuw regionaal afwegingskader? • Wat kunnen we doen voor meer uitvoeringskracht? • Willen we meer samenwerking met maatschappelijke organisaties en bedrijven? • Hoe verdelen we onze warmtebronnen? • Hoe voorkomen we energie armoede 2.0? • Hoe zorgen we dat iedereen mee kan in deze transitie? • Willen we al meer zicht op de periode na 2030? Het proces richting herijking van de RES starten we in september van dit jaar, inclusief een herijking van de Regionale Structuurvisie Warmte en Plan-MER. Naar verwachting zal eind 2024 een RES 2.0 voor akkoord worden voorgelegd aan de besturen. Geleerde lessen en signalen uit de omgeving (inclusief de adviezen vanuit bijvoorbeeld het Burgerforum), noemen we hier en nemen we mee in het proces richting de RES 2.0. 3. Procedureel Op 13 juni zal het persmoment plaatsvinden en op uiterlijk 1 juli zal de Voortgangsrapportage ingediend worden bij het Rijk (NP-RES). Het proces richting RES 2.0 volgen we nauwlettend. Hierin nemen we uiteraard ook u als gemeenteraad als ook onze bewoners mee.

Bijlage(n): • • • •

Voortgangsrapportage RES West-Brabant 2023 Samenvatting Voortgangsrapportage RES West-Brabant 2023 Persbericht Raadsnieuwsbrief