Bijlage 2 Opbrengsten werksessies GALA

Gezond en actief leven – Werksessie ABG - Opbrengsten werksessies met externe partners juni/juli 2023 - Advies voor integraal plan van aanpak GALA - ABG gemeenten ‘Als je maar gezond bent... dat zeggen we zo gemakkelijk... maar hoe zorgen we ervoor dat dat ook zo is? ‘ Aanleiding en inhoud bijeenkomsten Gemeenten gaan de komende periode extra inzetten op het bevorderen van ‘gezond en actief leven’. Zij doen dat op basis van het landelijk vastgestelde GALA akkoord. Gemeenten hebben de opdracht om een integraal plan van aanpak te maken om een gezond en actief leven van hun inwoners te bevorderen. (Voor een verdere toelichting hierop zie bijlage 2) Om een integraal plan te kunnen ontwikkelen hebben de ABG-gemeenten professionals (beleidsmakers, managers en uitvoerders) gevraagd om mee te denken en hier input voor te geven. In juni en juli 2023 hebben drie bijeenkomsten plaatsgevonden. Elke bijeenkomst richtte zich op een specifieke groep: jeugd, ouderen en inwoners met een verhoogd risico op gezondheidsachterstand/ lage SES1. De gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen hebben diverse partners (zie deelnemerslijst bijlage 2) uit sociaal en medisch domein uitgenodigd om met hen in gesprek te gaan over de volgende vragen: -

Wie zijn (gezonde en actieve) jongeren, ouderen en inwoners met een lage SES? Tegen welke belemmeringen lopen deze inwoners aan die ervoor zorgen dat jongeren, ouderen en inwoners met een lage SES juist niet gezond en actief kunnen leven? Wat is er nodig om hier verandering in te brengen?

De bijeenkomsten laten goed zien dat we het hebben over verschillende groepen met allen eigen kenmerken met daarbij specifieke redenen waarom ze er onvoldoende in slagen om een gezond en actief leven te leiden. Een aantal mensen heeft te maken met de financiële stress vanwege te weinig inkomen, hebben onvoldoende (gezondheids)vaardigheden en hebben een beperkt sociaal netwerk. Algemene bouwstenen voor een integraal GALA plan van aanpak De oplossingsrichtingen die door de deelnemers zijn aangedragen richten zich op de verschillende groepen maar we zien daarbinnen ook een aantal overeenkomsten, ‘rode draden’. Daarmee geven ze ook inzicht in de bouwstenen waaruit een brede GALA aanpak zou kunnen bestaan. Volgens de deelnemers is het wenselijk om minimaal te investeren op de volgende punten die samen goede bouwstenen vormen voor de aanpak voor de komende jaren: 1.

Vroegsignalering en bespreekbaar maken

De deelnemers geven aan dat het van belang is vroegtijdig te signaleren wanneer iemand er onvoldoende in slaagt om een gezond en actief leven te leiden. Wanneer er signalen zijn, is het vervolgens belangrijk om vroegtijdig te anticiperen op de signalen. Veel mensen die te maken hebben met (gezondheids)problemen schamen zich vaak voor hun problemen en vinden het dus ook moeilijk om daar hulp bij te zoeken. Het bespreekbaar maken van taboe onderwerpen (financiële problemen, armoede, eenzaamheid, mentale problemen, overbelasting van mantelzorg e.d.) kan preventief werken en er toe leiden dat de problemen vroegtijdig worden gesignaleerd en dus ook opgelost. Door het bespreekbaar te maken is het ook mogelijk om voorlichting te geven. Dat kan gaan over gezonde voeding, maar ook voorlichting om het welbevinden te vergroten, vaardigheden te vergroten. Hiervoor kunnen ervaringsdeskundigen, sleutelfiguren en mensen met een voorbeeldrol een belangrijke rol spelen. Zeker voor jongeren kunnen “rol figuren” en lotgenoten van meerwaarde zijn.

1

SES = Sociaal Economische Status. Deze wordt door bepaald op grond van inkomen, opleiding en arbeidsverleden. 1

Sterke samenwerking tussen verschillende disciplines of domeinen zoals medisch, sport, cultuur, welzijn en participatie is van belang. Door korte lijnen tussen de professionals en vrijwilligers die binnen betreffende domeinen actief zijn kan er vroegtijdig worden geanticipeerd op de signalen. Buurt-, school- of dorpsgericht organiseren van de netwerken van professionals en inwoners die met elkaar (integraal) naar de oplossingen zoeken is belangrijk. 2.

Toegankelijke en laagdrempelige (collectieve) activiteiten die aansluiten bij de leefwereld c.q. behoeften van de groepen

Meedoen aan activiteiten, of het nu om sport of culturele of andere activiteiten gaat, waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, ontspannen, leren en geïnformeerd worden, draagt bij aan de gezondheid van inwoners. Juist de inwoners die tegen belemmeringen aanlopen, nemen over het algemeen minder deel aan activiteiten dan andere inwoners. De ambitie is om dat te veranderen. Daarvoor is het nodig om beter te weten hoe we deze inwoners kunnen bereiken en hen beter te leren kennen. Zo kunnen we beter aan gaan sluiten bij hun behoeften en mogelijkheden, en kunnen we ook gerichter de randvoorwaarden creëren om inwoners daadwerkelijk mee te kunnen laten doen. 3. Integraal (samen) werken De samenwerking tussen verschillende domeinen is van belang bij vroegsignalering maar ook bij het zoeken naar geschikte oplossingen en voorkomen van dubbelingen. Dat betekent dat de samenwerkingspartners goed zicht hebben op elkaars aanbod en mogelijkheden en dit ook vertrouwen en waarderen. Gezamenlijk kunnen ze ook witte vlekken in het aanbod ontdekken en daar oplossingen voor bedenken. Zo zorgen we ervoor dat het aanbod beter aansluit bij wat inwoners nodig hebben. Data uit het medisch en sociaal domein kunnen hierbij ondersteunen. Ook samenwerking tussen betaalde (professionele) en niet betaalde hulp (mantelzorgers, persoonlijk netwerk, vrijwilligers) kan beter.

Door hun inbreng en positie te versterken kunnen zij bijdragen aan preventieve en integrale hulp en ondersteuning. 4.

Een plek waar inwoners naar toe kunnen en waar informatie beschikbaar is

Of het nu om één persoon, een loket, op school of om een website gaat; de deelnemers geven aan dat het voor inwoners van belang is dat ze op een plek terecht kunnen waar ze vragen kunnen stellen, informatie kunnen krijgen en zaken kunnen regelen. Met name ouderen en inwoners met een laag sociaal economische status weten onvoldoende gebruik te maken van de (financiële) mogelijkheden c.q. regelingen die er voor hen zijn. Ook zijn zij minder digitaal vaardig. Door de informatie op een fysieke plek te bundelen waar ook professionals en vrijwilligers inwoners kunnen ondersteunen is de verwachting dat zij dan meer gebruik gaan maken van de (bestaande) mogelijkheden. Voor jongeren kan de school een belangrijke plek zijn waar ze hun vragen kunnen stellen, waar ouders voorlichting kunnen krijgen en waar actief meegedacht kan worden. 5. Creëren van randvoorwaarden om meedoen mogelijk te maken Betaalbaarheid, beschikbaarheid, begrijpelijkheid en passende toegang zijn belangrijke randvoorwaarden. Daarbij kan worden gedacht aan het betaalbaar maken van activiteiten, maar ook aan specifieke zaken die bijdragen aan armoedebestrijding. Ook aanpassingen in de fysieke omgeving kan de toegankelijkheid vergroten. Daarnaast moet de informatie die geboden wordt begrijpelijk zijn. Voor mantelzorgers is het van belang dat respijtzorg goed wordt georganiseerd. 6.

Leren kennen van de groep en beter gebruik maken van data

GALA vraagt aan ons om bewust te zijn van het feit dat niet alle inwoners de informatie begrijpen, cultuur sensitief werken, weten wat de leefwereld van jongeren of ouderen is, en hoe daarop aan te sluiten. Dit vraagt om kennis over en van de groepen zelf. Dat begint met het in het gesprek gaan en aansluiten bij de leefwereld en de behoeften van de inwoners. Om inwoners goed te bereiken en weten welke activiteiten juist wel en welke activiteiten geen impact hebben, kan gebruik gemaakt worden van eigen of landelijke ervaringen maar ook van kennis en expertise vanuit andere domeinen (bijvoorbeeld marketing en sociale media)

2

Opbrengsten per deelgroep Hieronder leest u de resultaten van de bijeenkomsten gericht op de afzonderlijke groepen: ouderen, jeugd en inwoners met verhoogd risico op gezondheidsachterstand/ Lage SES De opbrengsten zijn gerubriceerd aan de hand van de opzet van de bijeenkomsten a. b. c. 1.

Beschrijven algemeen profiel: wat is een gezonde en actieve inwoner uit de groepen ouderen, jongeren en lage SES Onderscheiding van specifieke sub-groepen: wat zijn hun kenmerken en belemmeringen voor een gezond en actief leven Benoemen van ambities en oplossingsrichtingen voor een gezond en actief leven voor deze groep Ouderen

A.) algemeen profiel: een gezond en actief oudere is: • Zelfstandig en zelfredzaam/veerkrachtig • Maakt deel uit van een netwerk (familie buurt en vereniging) • Neemt deel aan leefomgeving door contacten, activiteiten (gezond bewegen) • Kan zijn dag invulling geven (zingeving, gevoel hebben ertoe te doen) • Beschikt over (gezondheids)vaardigheden (informatie kunnen vinden en informatie kunnen begrijpen) • Voorbereid op het ouder worden B.) subgroepen Ouderen met een laag inkomen kenmerken • Leven lang met inkomen/Hebben financiele stress • Leven zuinig • Hebben recht op toeslagen/regelingen, maar hebben vaak niet de vaardigheden om alle mogelijkheden te gebruiken • Voelen schaamte en zijn vaak niet zichtbaar • Kampen met gezondheidsproblemen en eenzaamheid • Laag opleidingsniveau en lage gezondheidsvaardigheden (laaggeletterdheid) belemmeringen • Zijn niet voldoende zichtbaar en worden daardoor niet bereikt • (Gezondheids)vaardigheden zijn laag o.a. door laaggeletterdheid • Gezondheidsproblemen en financiële problemen, waardoor zij o.a.

onvoldoende mee kunnen doen in de samenleving Ouderen met gezondheidsproblemen (fysiek en mentaal) kenmerken • Lijden vaak aan chronische aandoeningen zoals; Parkinson, dementie, diabetes, hart- en vaatziekte, fysieke beperkingen, kanker en depressie • Komen bij stapeling van twee of meer problemen of life events in een vicieuze cirkel • Dat heeft effect op hun sociaal leven (eenzaamheid), mentale weerbaarheid (leven is minder leuk) en een gezonde leefstijl (bewegen, gezond eten) Belemmeringen • Stapeling van gezondheidsproblemen • Onvoldoende mantelzorgers en overbelaste mantelzorgers • Vroegsignalering en samenwerking tussen sociaal - en medisch domein is onvoldoende • Toegankelijkheid van activiteiten wordt belemmerd door afhankelijkheid van anderen om deel te kunnen nemen Eenzame ouderen kenmerken • Sociale constructie is weggevallen (vrienden, werk etc.) • Hebben vaak fysieke beperkingen en financiële problemen 3

• • • • • • • • •

Schaamte en taboe Beperkte (gezondheids)vaardigheden Sluiten moeilijk aan bij de buurt, vereniging en activiteiten Zijn vaak ook niet bekend met de mogelijkheden voor ouderen Belemmeringen Zijn moeilijk te bereiken (mede door de privacywetgeving) We kennen de groep nog onvoldoende (wat is hun situatie, wensen, behoefte) Professionals weten elkaar onvoldoende te vinden (medisch en sociaal/welzijn) Ontbreken van sociale en (gezondheids)vaardigheden om informatie over de mogelijkheden te verkrijgen en de nieuwe contacten aan te gaan Bestaande activiteiten zijn niet divers genoeg om aan te sluiten bij de verschillende groepen

Toekomstige ouderen Kenmerken • Nu nog te druk om echt stil te staan bij het ouder worden • Wel bezig met toekomstige kwaliteit van het leven, nog wat minder met toekomstbestendig wonen, de zorg situatie en de financiële situatie Belemmeringen • Lange termijn denken is ingewikkeld, te moeilijk en te ver weg • Beschikbaarheid professionals in de toekomst is onzeker • Geschikte woonruimte voor de ouderen is onvoldoende beschikbaar • Financiële belemmeringen om een nieuwe woonkeuze te maken • Veel toekomstige ouderen rekenen erop dat er voor hen wordt gezorgd en daarom niet actief met de toekomst aan de slag te gaan C.) Ambities oplossingsrichtingen • Meer zicht op de situatie, wensen en behoefte van de verschillende groepen ouderen door de samenwerking tussen de verschillende sectoren (medisch, sociaal, welzijn) in vroegsignalering vorm te geven • Bevorderen en versterken van (gezondheids)vaardigheden zodat ouderen beter informatie kunnen vinden en deze kunnen toepassen • Benaderingswijze afstemmen op de diversiteit van de groepen ouderen (ouderen is geen homogeen groep) • Inspelen op de veranderingen in de zorg voor ouderen: er zullen minder professionals beschikbaar zijn, er wordt meer gevraagd van de sociale omgeving en mantelzorgers • De toekomstige ouderen voorbereiden op de toekomst m.b.t.

wonen, testament, financiën en zorg • Bewustwording van de samenleving daaromtrent is belangrijk, omdat het veel gaat vragen van de samenleving • Effectief en integraal organiseren van (preventie) activiteiten(zoals valpreventie, voeding, bewegen en welzijn) door deze activiteiten op een voor ouderen aantrekkelijke manier te organiseren (voorwaarde: betaalbaarheid, beschikbaarheid, begrijpelijkheid en passende toegang) • Duidelijke en herkenbare plek voor alle vragen rondom financiën, toeslagen en Wmo. Hier kunnen ouderen terecht die (digitaal) minder vaardig zijn

4

2.

Jeugd

A.) Algemeen profiel: een gezond en actief opgroeiend kind en jongere • Heeft zelfkennis en zelfacceptatie, heeft het gevoel de moeite waard te zijn • Sport, beweegt, eet gezond en drinkt (voldoende) water • Weet te genieten en zijn ‘onbekommerd’ • Groeit op in een veilige omgeving • Weet om te gaan met onzekerheden, is weerbaar en ervaart perspectief • Ontmoet anderen (ook zonder beeldscherm) en heeft een sociaal netwerk B.) Subgroepen Jongeren met mentale problemen kenmerken • Zijn in zichzelf gekeerd en daardoor vaak eenzaam • Hebben vaak of gedragsproblemen en/of een handicap • Ervaren groepsdruk (worden vaak gepest) • Verzuimen vaak van school • Hebben een klein sociaal netwerk • Groter risico voor middelengebruik en suïcide • Er is sprake van onveiligheid in thuissituatie door o.a.

een echtscheiding • Hebben zorgen over de thuissituatie (mantelzorg, armoede, echtscheidingen, ..) Belemmeringen • Onmacht bij de ouders • Onmacht om over problemen te praten met anderen • Ontbreken van weerbaarheid, zelfregie, zelfredzaamheid en/of zelfacceptatie • De vicieuze cirkel (problemen houden aan) is moeilijk te doorbreken (relatie school/ouders/jongeren) • Overkill aan keuzemogelijkheden • Genotsmiddelen zijn makkelijk verkrijgbaar Jongeren met leefstijl problemen • Zijn op zoek naar grenzen, zetten zich vaak af en zijn aan het ontdekken • Ze bewegen (te) weinig en gebruiken (te) veel alcohol en drugs • De vrijetijdsbesteding is beperkt tot gamen en sociale media (en ongezond eten en drinken) • Ze hebben een beperkt sociaal netwerk • Hebben vaak lichamelijke en psychische problemen (kunnen moeilijk omgaan met emoties) • De ouders hebben vaak dezelfde leefstijl problemen Belemmeringen • Sociale druk (alles moet perfect zijn) • Schaamte door gebrek aan geld (binnen het gezin) • Onvermogen bij de ouders, vaak door gebrek aan kennis en vaardigheden om er een gezonde leefstijl op na te houden • Gebrek aan verenigingsleven waardoor sociale controle ontbreekt • Regelgeving in België is anders dan in Nederland als het gaat om alcoholgrens voor jongeren (België 16 jaar/Nederland 18 jaar) Jongeren met zorgen (mantelzorg, KOP/KOV, financiële problemen, echtscheiding) Kenmerken

• Leven vaak in een gesloten systeem waardoor er schaamte is, ze eenzaam zijn en vaak geheimen met zich meedragen • Hebben zorgen over anderen (broer, zus of ouders) wat heel belastend is • Kans op vroegtijdig schoolverlaten • Hebben minder toekomstperspectief en zijn daardoor ook gevoelig voor criminaliteit • Ze kunnen slecht omgaan met hun emoties en daardoor vragen ze vaak om negatieve aandacht • Ze hebben minder kans op een gezonde ontwikkeling Belemmeringen 5

• • •

Ze cijferen zichzelf vaak weg en vinden het moeilijk om voor zichzelf te kiezen Ze leven in gezinnen die kampen met veel problemen waardoor zij minder aandacht krijgen Ze zijn beïnvloedbaar en kwetsbaar

Jongeren met opvoeding gerelateerde problemen Kenmerken • Deze jongeren zijn vaak onzeker, er ontbreekt hun aan goede voorbeelden, leven vaak in onveilige omgeving (onduidelijke grenzen, onduidelijke communicatie, ongezond) • Ze hebben vaak problemen met autoriteiten ervaren bindingsangst in relaties • Ze zijn vaak moe en zitten in overlevingsstand samen met hun ouders Belemmeringen • Er heerst schaamte • Opgroeien/voeden tussen twee culturen of twee gezinnen met eigen normen en waarden kan voor jongeren belemmerend werken, naar wie moeten ze “luisteren” • Onvoldoende kennis, tijd en ervaring bij de ouders • Gebrek aan (gezondheids)vaardigheden o.a. bij jongeren met migranten ouders die de taal onvoldoende beheersen • Financiële problemen • Gebrek aan gesprekspartners waarmee ervaringen kunnen worden uitgewisseld C.) Oplossingsrichtingen • Steunpunten op scholen waar de organisaties in samenwerking met elkaar steun kunnen bieden aan de jongeren om over hun zorgen te praten, oplossingsgerichte gesprekken te voeren en naar mogelijkheden te leren kijken • Ontdekken en stimuleren van de talenten door in te zetten op talentenontwikkeling. Lifeskills ontwikkelen. • Inzet ervaringsdeskundigen/rolmodellen/positief inzetten van sociale media om perspectief te bieden op oplossingen en de weg ernaartoe.

Maar ook buddies/mentoren zoals JIM zijn een belangrijk instrument om jongeren te ondersteunen • Het sporten en bewegen onderdeel laten zijn van het dagelijks schoolprogramma. Daarbij de betrokkenheid van ouders vergroten door bijvoorbeeld sport aanbod voor ouders en kinderen aan te bieden of andere activiteiten die ze samen kunnen doen. • Organiseren en stimuleren van ontspanningsactiviteiten. Deze moeten toegankelijk en betaalbaar zijn en als naschoolse activiteit worden aangeboden • Collectief aanbod aan ouders om hun opvoedingsvaardigheden te versterken middels voorlichting over opvoeden van de pubers, rol van de ouders ed. • Inzet van concrete acties en mogelijkheden zoals: schoolfruit aanbieden tijdens het hele schooljaar, in zetten op goede voorlichting bij scheiden, cultuursensitief werken

6

3.

Inwoners met een lage SES

A.) Algemeen profiel: een gezonde en actieve inwoner met een lage sociale economische status (SES) • Heeft een gezonde leefstijl (eten gezond, bewegen voldoende, bewust bezig met lichaam) • Doet mee aan de samenleving, doet leuke dingen, is lid van een vereniging • Heeft een sociaal netwerk • Heeft vertrouwen in de buitenwereld • Heeft grip op c.q. regie over het eigen leven • Kan denken in mogelijkheden B.) Subgroepen Migranten met lage SES Kenmerken • Zijn gericht op de eigen (etnische)groep • Eten gebruiken als middel om te verbinden met anderen • Zijn geen lid van een vereniging • Zijn getraumatiseerd (afhankelijk van reden migratie (vluchteling)) • Hebben een slechtere gezondheid door de migratiegeschiedenis, een andere beleving van ziekte, andere verwachtingen van de zorg, voorzieningen die niet aansluiten en discriminatie • Hebben veel doorzettingsvermogen omdat ze veel belemmeringen hebben overwonnen Belemmeringen • Taal onvoldoende machtig • Worden gediscrimineerd • Hebben een klein netwerk • Beschikken over onvoldoende vaardigheden om kennis te vergaren • Ouders kunnen kinderen onvoldoende ondersteunen bij school • Door de cultuurverschillen sluit hulp onvoldoende aan Kinderen die opgroeien in armoede Kenmerken • Ervaren veel stress • Hebben een minder goede gezondheid • Eten minder gezond eten • Hebben een lager IQ • Hebben geen geld om mee te doen • Horen er niet

bij in de groep • Hebben minder structuur thuis • Zijn niet per definitie ongelukkiger • Zijn loyaal aan ouders (vertonen sociaal wenselijk gedrag) Belemmeringen • Groter risico op een onveilige thuissituatie • Krijgen minder ondersteuning van ouders • Beginnen met een achterstand ten opzichte van andere kinderen • Krijgen minder de kans om mee te praten/ worden buiten gesloten • Kunnen zich minder ontwikkelen (sport/school) • Hebben minder kansen op latere leeftijd Jongeren met een lage SES Kenmerken • Zijn 12-27 jaar • Verslavingsgevoelig • Hebben een laag inschattingsvermogen • Vroegtijdig schoolverlaters • Ervaren hoge druk van anderen (faalangst) • Ervaren vaker mentale problemen 7

• Zijn geen lid van een club of vereniging • Kwetsbaar voor criminaliteit • Dragen al vroeg een rugzak met zich mee • Zorgen vaker voor ouders/gezin (intergenerationele overdracht) • Hebben weinig vertrouwen in de toekomst Belemmeringen • Hebben gebrek aan geld om mee te doen • Worden onvoldoende gestimuleerd door hun omgeving • Gebrek aan kansenperspectief • Zijn minder belastbaar en hebben minder zelfvertrouwen en geloof in eigen kunnen Oudere inwoners met lage SES Kenmerken • Hebben een ongezonde leefstijl, bewegen weinig, meer alcoholgebruik, slechter eetpatroon • Hebben een klein sociaal netwerk • Zijn eenzaam • Hebben weinig digitale vaardigheden • Hebben vaker een combinatie van één of meer (chronische) aandoeningen (co morbiditeit) • Hebben geen pensioen aanvullend op hun AOW • Zijn vraagverlegen • Overlijden eerder in vergelijking met ouderen met een hoge SES Belemmeringen • Nemen minder deel aan de samenleving • Klein netwerk • Kunnen onvoldoende gebruik maken van mogelijkheden en regelingen om mee te kunnen doen en of gezondheid te verbeteren • Maken (te) laat gebruik van zorg, hulp en ondersteuning • Hebben geen aanvullende verzekeringen • Schamen zich vaak voor hun situatie Gezinnen in complexe situaties Kenmerken • Zijn moe • Hebben weinig perspectief • Hebben onvoldoende overzicht in het leven • Zijn vaker gescheiden • Leven vaker in armoede /schulden • Kunnen

vast komen te zitten in de systeemwereld (bv.toeslagenaffaire) • Ervaren hoge stress • Hebben weinig vertrouwen in zichzelf • Hebben een groter risico op geweld en criminaliteit • Mijden zorg • Hebben een beperkt netwerk met weinig steunende hulpbronnen Belemmeringen • Zijn gericht op de korte termijn (overlevingsstrategie) • Zijn vaak buiten beeld • Hebben weinig zicht op vindbaarheid en bereikbaarheid van hulp • Hebben weinig vertrouwen in instanties • Kunnen minder meedoen C.) Oplossingsrichtingen • Belang van signaleren van problemen en in gesprek gaan • Laagdrempelig en toegankelijk aanbod dat actief wordt aangeboden (mensen gaan niet uit zichzelf en ervaren te veel stress) • In gesprek gaan met mensen zelf, aansluiten bij de leefwereld, oplossingsgericht: wat kan je wel 8

• • • • • • •

Samenwerking tussen zorg, cultuur en gemeente zodat inwoners goed en snel naar de juiste plek worden doorverwezen (korte lijnen organiseren) Minder hulpverleners voor het gezin, minder gericht op symptoombestrijding maar doorbreken van patronen Vertrouwenspersoon voor jongeren Creëren van randvoorwaarden; bijv. meedoen regeling voor 18 +, financieel fonds voor jongeren, voorschieten, aandacht voor voldoende bestaanszekerheid Goede voorbeelden, succesverhalen organiseren via Clinics Wegwijs maken in de samenleving Cultuursensitief werken

9