Document · PDF

Bijlage 1 - Visie Religieus Erfgoed Baarle-Nassau

Gemeenteraad (openbaar) 17 december 2025, gemeente Baarle-NassauBij agendapunt: Raadsvoorstel Visie religieus erfgoed Baarle-Nassau9.541 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Visie Religieus Erfgoed GEMEENTE BAARLE-NASSAU

Inhoud

Voorwoord / Leeswijzer

1 Inleiding

1.1 Landelijke opgave

1.2 Gemeentelijke opgave en aanpak Baarle-Nassau

1.3 Werkwijze

1.4 Doel van het rapport

2 Resultaten

3 Aanbevelingen

4 DNA

5 Dankwoord

Aandachtspagina’s Aanbevelingen

6-7

Herbestemming

22-23

Bestuur en organisatie

24-25

Welzijn en leefbaarheid

26-27

Duurzaamheid

28-29

Bijlagen in separaat document

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

Voorwoord / Leeswijzer

VO O RWO O R D Voor u ligt de Visie Religieus Erfgoed van de gemeente Baarle-Nassau. Deze is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met het parochiebestuur van Sint Jan de Doper, eigenaar van alle religieuze gebouwen in de gemeente Baarle-Nassau. Ook inwoners hebben meegedacht over de visie en het belang van religieus erfgoed in onze gemeente. Hoewel het kerkbezoek ook hier in de loop der jaren flink is teruggelopen, hebben de kerkgebouwen een ongekend grote betekenis voor de inwoners. De kerken van Baarle-Nassau en Ulicoten geven ons het gevoel van thuis. Ze horen bij de dorpen en versterken onze identiteit. Kijk maar naar de skyline van Baarle: het verhaal van het tweelingdorp is door de Nederlandse en de Belgische kerk vanuit de wijde omtrek zichtbaar. In deze breed gedragen Visie Religieus Erfgoed worden rollen en verantwoordelijkheden gedefinieerd. De visie vormt een goed startpunt voor het voeren van gesprekken over de toekomst van religieuze gebouwen in onze gemeente. Want hoewel de eigenaar uiteindelijk beslist wat er met de religieuze gebouwen gebeurt, is er voldoende ruimte voor inbreng vanuit de samenleving. Samen kunnen we helpen om onze gedeelde geschiedenis te bewaren en deze belangrijke gebouwen de best mogelijke toekomst geven. September 2025

L EE S W I J ZE R Het rapport is opgebouwd uit verschillende hoofdstukken en start met een introductie op de landelijke opgave, gevolgd door de gemeentelijke aanpak en het doel van de gemeente Baarle-Nassau. Daarna wordt de werkwijze toegelicht, gevolgd door de gespreksverslagen, afspraken en aanbevelingen. Van elk object is een DNA-profielpagina samengesteld. Ook zijn er specifieke aandachts pagina’s. Deze bevatten een korte introductie op een specifiek relevant onderwerp, omdat het ook voor de toekomst belangrijk kan zijn om verdiepende informatie ter beschikking te hebben. De bijlagen, waaronder de Brochure Gebouwen 2024 van het Bisdom Breda, de factsheets Kerkenvisies feiten en inzichten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap versie juni 2021 en versie 2024, en de gespreksleidraad zijn samengevoegd in een separaat document. Lilian Grootswagers Erfgoed.nu

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

A A NBE VE LING E N 5 grootste conclusies: Zorg dat er een vast aanspreekpunt is. Zorg voor periodiek overleg. Richt een intern werkproces in voor herbestemmingen. Veranker de visie in gemeentelijk beleid. Evalueer en actualiseer.

Zorg dat de kennis die tijdens de visie is opgedaan niet verloren gaat.

Zorg dat de gemeente goed toegankelijk blijft voor de eigenaren en zij hun weg snel kunnen vinden door de organisatie. Een vast aanspreekpunt zou daar een praktische vertaling van kunnen zijn. Faciliteer toegang tot kennis en kunde, ondersteun mogelijk in het aanvragen van subsidies.

A A ND A CHTS PA GINA

Zorg vooral dat het contact onderhouden wordt, want met het hele verhaal rond religieus erfgoed en wat er mee gaat gebeuren staan we nog maar aan het begin van het hele traject.

Kijk hoe op andere wijzen samengewerkt kan worden, ondersteun bij transformatieprocessen.

Borg de religieus erfgoed visie in uw omgevingsvisie/plan, dit kan mogelijk door hem eerst onderdeel te maken in uw erfgoedbeleid.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

Inleiding

Kerken en torens, ze bepalen het aanzien van onze dorpen. Vanuit elke toegangsweg rijzen ze op en vertellen het woordeloze verhaal van hun geschiedenis, van de gemeenschap die ze ooit heeft gerealiseerd. Het zijn de krachtigste materiële uitingen van plaatselijke identiteit. Door de ontwikkelingen in de hedendaagse samenleving en de ontkerkelijking is hun voortbestaan niet altijd meer vanzelfsprekend. Het voortbestaan van veel religieus erfgoed en haar inventaris staat onder druk. De gebouwen vertegenwoordigen waarden. Voor de eigenaren, voor betrokkenen, voor omwonenden en vaak ook voor belangenvertegenwoordigers en het openbaar bestuur. Smalle schouders dragen daarbij grote lasten en eigenaren worden soms genoodzaakt moeilijke keuzes te maken. De toekomst van het religieus erfgoed is een maatschappelijk vraagstuk, want geen van de groepen kan dit vraagstuk alleen het hoofd bieden. De toekomst van het religieus erfgoed moet op lokaal niveau worden vormgegeven. De gemeenschap kan een belangrijke rol spelen door mee te denken over een nieuwe of nevenbestemming voor religieuze gebouwen. Om een duurzaam toekomstperspectief te ontwikkelen moeten religieuze gebouwen veel meer in samenhang worden gezien en niet meer per object. Dat vraagt om samenwerking tussen eigenaar, de geloofsgemeenschap, de lokale overheid en betrokken inwoners.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

1 .1 L A ND E L I J KE O P G AV E In het rapport “Kerkenvisies feiten en inzichten” van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap stelt Susan Lammers, algemeen directeur van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), “onze wereld globaliseert steeds meer. Dat roept een behoefte op aan ankers. Zekerheden over waar we vandaan komen, wie we zijn en wat van belang is. Gebedshuizen bieden dit soort houvast”. Het rapport1 geeft inzicht in een aantal feiten en cijfers. De vermelde gegevens zijn verkregen uit de interactieve kaart ‘Kerken tellen! Gebedshuizen in Nederland op de Kaart’2, een initiatief van de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed. Alle vergaarde data zijn online op verschillende manieren te doorzoeken en te selecteren. De in deze tekst vermelde gegevens zijn overgenomen uit ‘Kerkenvisies feiten en inzichten uitgave 1 -2021’. Voor deze uitgave werden diverse gegevens samengebracht. In het rapport worden o.a. de volgende feiten vermeld: Nederland kent een hoge kerkdichtheid. In totaal gaat het om zo’n 7.100 gebedshuizen: kerken, moskeeën, synagogen en tempels. Sinds de jaren zestig van de vorige eeuw neemt het aantal gelovigen door secularisatie elk jaar af. Zo rekende volgens het CBS in 2017 iets minder dan de helft (49%) van de Nederlanders zich tot een kerkelijke gezindte tot 42% in 2023. Deze daling zet door.

Volgens een onderzoek van Colliers International, waarnaar in het rapport verwezen wordt, is de verwachting dat er in heel Nederland tot 2030 nog zo’n 1.700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen3. In Kerkenvisies feiten en inzichten 2 (uitgave 2024) wordt aangegeven dat de

daling onder de kerkgebouwen de aankomende jaren gestaag doorzet. Met name bij de grootste kerkgenootschappen (Protestantse Kerk Nederland en de Rooms-Katholieke Kerk) wordt verwacht dat bij beide mogelijk tot ongeveer 75 gebouwen per jaar buiten gebruik zullen raken. De omvang van sluiting en afstoting zal per regio verschillend zijn. In Noord-Brabant zijn in de periode 2021-2024 20 kerkgebouwen buiten gebruik gesteld lezen we in de ‘Kerkenvisies feiten en inzichten 2’. Als vervolg op de Agenda Toekomst Religieus Erfgoed, waarmee de RCE samen met bestuurlijke, kerkelijke en maatschappelijke partijen de omvang en aard van de problematiek rondom religieus erfgoed verkende is er door het kabinet in 2019 actief ingezet op de toekomst van religieus erfgoed. Zo is er een samenwerkingsovereenkomst ondertekend namens overheden, eigenaren en vertegenwoordigers van erfgoed- en burgerorganisaties, met als doel een duurzaam toekomstperspectief te ontwikkelen voor het religieus erfgoed. Om dat te bereiken moeten religieuze gebouwen in samenhang worden gezien en niet meer per object. Een van de acties waarop is ingezet is het ondersteunen van de (burgerlijke) gemeenten om op lokaal niveau een integrale kerkenvisie op te stellen.

240 gemeenten hebben inmiddels een beroep gedaan op de middelen die door de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap via het gemeentefonds beschikbaar zijn gesteld ter onder steuning van het opstellen van een kerkenvisie. Inmiddels wordt er nagedacht over een duurzame toekomst voor meer dan 75% van alle kerkgebouwen in Nederland. Daarbij is er ook aandacht voor de duurzaamheids- en gebruiksopgave. Een kerkenvisie is niet vormvast. Het is een strategische visie op de toekomst van religieus erfgoed.

Op dit moment hebben we het volgende inzicht: In religieus gebruik (eventueel met nevengebruik)

5.289

Herbestemd

1.530

In transitie Totaal

295 7.114

25% Rooms-katholiek 40% Protestants 35% Overig 25% Rooms-katholiek 70% Protestants 5% Overig

Kerkenvisies feiten en cijfers, Ministerie van OC& W Juni 2021 www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/religieus-erfgoed/kerken-tellen 3 Rapport Colliers International “Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021” 1 2

Het opstellen ervan gebeurt in dialoog. Men gaat met elkaar in gesprek. Het initiatief ligt in principe bij de burgerlijke gemeente. Het doel is om voor (monumentaal) religieus erfgoed een duurzame toekomst te bevorderen. Een kerkenvisie is slechts het begin, de implementatie ervan is een volgende stap. Specifiek aandacht wordt gevraagd voor borging van de kerkenvisie bevindingen in de omgevingsvisie c.q. het omgevingsplan. Op 28 november 2024 is de handreiking “religieus erfgoed in beweging – samen bouwen aan de toekomst” gepubliceerd. Deze handreiking biedt inspiratie en praktische handvatten om na het samenstellen van de kerkenvisie echt aan de slag te gaan. Het boekwerk bevat 44 inspirerende voorbeelden van gemeenten uit heel Nederland waardoor inzicht ontstaat in verschillende werkwijzen en acties. Je vindt er oplossingen op het gebied van communicatie, duurzaamheid, erfgoedbeleid, gebruik en toekomst, procesverloop en ruimtelijk beleid. Ook biedt het inzicht in hoe gemeenten gebruikmaken van de instrumenten van de Omgevingswet en hoe zij domein overstijgend te werk gaan.

1 .2 G EM E E N T E L I J K E O P G AVE E N A A NPA K BAAR L E -N AS S AU AANLEIDING

de inventarisatie (2023-2024) alleen Rooms-katholieke kerken. DOEL VAN DE VISIE RELIGIEUS ERFGOED

Het doel van de Visie Religieus Erfgoed gemeente Baarle-Nassau is om de route uit te stippelen naar een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen in de gemeente. Dit wordt met name bereikt door het verbeteren van de communicatie tussen de gemeente, de eigenaren van religieuze gebouwen en eventuele andere betrokkenen. Tot op heden was er slechts ad hoc overleg met eigenaren. Bij het opstarten van het project Visie Religieus Erfgoed is de wens uitgesproken om afspraken te maken over een periodiek overleg. Dit kan de vorm hebben van individuele gesprekken of bredere netwerkbijeenkomsten. Daarnaast wordt ingezet op het aanstellen van een vast aanspreekpunt bij de gemeente voor eigenaren van religieus erfgoed. Beide actiepunten zouden ervoor moeten zorgen dat de gemeente beter op de hoogte is van wat er speelt onder de eigenaren en andersom. Een grotere betrokkenheid biedt kansen om beter te anticiperen op ontwikkelingen en samen op te trekken. De visie richt zich op religieuze gebouwen die worden of werden gebruikt voor de eredienst. Wegkapellen en -kruizen vallen hier niet onder. Ook kloosters vallen buiten de huidige opdracht, omdat de decentralisatie-uitkering in eerste instantie werd bedoeld voor kerkgebouwen.

De gemeente Baarle-Nassau heeft in 2021 een aanvraag voor een decentralisatie-uitkering voor het uitvoeren van een lokale kerkenvisie gedaan bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. In de meicirculaire van 2021 is de aanvraag toegekend.

Indien gewenst kan de Visie Religieus Erfgoed op een later moment worden aangevuld met kloosters, kapellen of andere thema’s die binnen de scope religieus erfgoed vallen (bijvoorbeeld kunstobjecten of lokale religieuze gebruiken/immaterieel religieus erfgoed).

In 2023 is een extern bureau geselecteerd voor het uitvoeren van de kerkenvisie: Erfgoed.nu.Omdat ook de gemeente Alphen-Chaam en de gemeente Gilze en Rijen aan de slag gingen met een kerkenvisie, is gezocht naar mogelijkheden om samen op te trekken. Dit heeft geresulteerd in een geharmoniseerde projectomschrijving en opzet. Sommige gesprekken met eigenaren zijn gecombineerd. Maar voor het overige zijn de visies toegespitst op de lokale situatie van de drie losse gemeenten.

In het traject is ook onderzocht of er een (ambtelijk) werkproces kan worden gecreëerd om in geval van (dreigende) leegstand of herbestemming van een religieus gebouw en de bijbehorende gronden, adequaat te kunnen reageren.

Er is gekozen voor de naam ‘Visie Religieus Erfgoed’ omdat deze inclusiever is dan de term kerkenvisie. Zo kunnen ook religieuze gebouwen van niet-christelijke gezindten worden meegenomen. In Baarle-Nassau waren op het moment van

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

De resultaten van de Visie Religieus Erfgoed worden beleidsmatig geborgd in de omgevingsvisie Baarle-Nassau en in het op te stellen programma erfgoed (2026-2027). Waar mogelijk worden ook zaken geregeld in het omgevingsplan Baarle-Nassau. Op de volgende pagina vindt u een overzichtskaart met daarop de religieuze gebouwen die onderdeel uitmaken van het onderzoek.

O V E R ZI C H T P L ATTE G R O ND G E M E E N T E BAA R LE - NA SSA U 1

Onze Lieve Vrouw van Bijstand kerk (Hollandse Kerk)

Sint Salvatorkapel (kapel van Nijhoven)

Sint Bernarduskerk

1 2

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

1 .3 W ER K W I J ZE Bij een Visie Religieus Erfgoed draait het niet enkel om het eindresultaat, een geschreven document met conclusies. Juist het proces om te komen tot de visie is van groot belang. Er moet ruimte zijn om elkaar en de materie te leren kennen, ruimte om echt naar elkaar te luisteren, om te werken aan wederzijds vertrouwen en te zoeken naar een vorm van samenwerking. Daar moet dan ook de tijd voor worden genomen. Het proces om te komen tot een Visie Religieus Erfgoed voor de gemeente Baarle-Nassau is gestart in het najaar van 2023. Dit heeft geresulteerd in de volgende werkwijze: A. Inventarisatie van de gebouwen volgens aangeleverde lijst vanuit de gemeente. B. Oriëntatie op te voeren overleggen met eigenaren en opstellen gespreksleidraad. C. Gesprekken met de eigenaren. D. Informatieavond voor breed publiek. E. Rapportage inclusief DNA-profielen, bevindingen, conclusie en aanbevelingen. A. INVENTARISATIE GEBOUWEN

Het startpunt voor de Visie Religieus Erfgoed was een lijst met religieuze gebouwen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze lijst is nagelopen, gecorrigeerd en aangevuld. Per religieus gebouw is een zogenaamd ‘DNA-profiel’ gemaakt, waarin overzichtelijk gegevens over onder meer eigendom, bouwgeschiedenis en planologische situatie zijn verzameld. Hiervoor is gebruik gemaakt van bij de gemeente Baarle-Nassau bekende informatie, zoals de bouwdossiers, bestemmingsplannen en historisch beeldmateriaal uit het Regionaal Archief Tilburg en de beeldbank van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

De basis voor de DNA-profielen is voorafgaand aan de gesprekken gelegd. Tijdens de gesprekken zijn de verzamelde gegevens gedeeld met de eigenaren. Ze zijn in de gelegenheid gesteld om de gegevens te controleren en waar nodig aan te vullen. De definitieve DNA-profielen zijn achterin dit rapport opgenomen. B. ORIËNTATIE EN OPSTELLEN GESPREKS LEIDRAAD

In overleg met de ambtelijke vertegenwoordiging van de gemeente Baarle-Nassau zijn de gesprekken met de eigenaren voorbereid. Als houvast is een gespreksleidraad opgesteld langs drie hoofdonderwerpen: de eigenaar, het gebouw en de gemeente (samenwerking en verwachtingen). Door de gesprekken per locatie volgens een vaste structuur te voeren, konden de uitkomsten beter worden vergeleken. De vragen zijn opgesteld aan de hand van eerdere ervaringen, op basis van ervaringen en tips uit het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en reeds bekende informatie over de locaties. C. GESPREKKEN MET EIGENAREN EN HET BISDOM

De gesprekken met eigenaren hebben plaatsgevonden tussen oktober 2023 en december 2024. Per religieus gebouw heeft tenminste één gesprek plaatsgevonden. Een kennismaking en bezoek aan de locatie waren daarvan steevast een onderdeel. Soms werd in overleg besloten tot een vervolggesprek. De gesprekken hadden een open karakter. Naast de vragen uit de gespreksleidraad was er uitdrukkelijk de gelegenheid voor eigenaren om andere (relevante) zaken te bespreken of aan te kaarten.

Bij ieder gesprek waren zowel Erfgoed.nu als de gemeente Baarle-Nassau vertegenwoordigd. De gesprekken werden geleid door Erfgoed.nu, de ambtelijke vertegenwoordiging was primair aanwezig als luisterend oor. Van de gesprekken is een vertrouwelijk verslag gemaakt. Van de verslagen is een openbare samenvatting in dit rapport opgenomen. Inzake het traject rondom toekomstige keuzes voor het (wijzigende) gebruik van katholieke kerkgebouwen, is door het Bisdom Breda een brochure en werkwijze opgesteld. De parochie werkt volgens de beschreven werkwijze. Deze is erop gericht het proces zo zorgvuldig mogelijk te doorlopen. De brochure “Kerkgebouwen in de missionaire parochie”is opgenomen in het bijlagenboekje. Er heeft derhalve geen overleg met het bisdom plaatsgevonden daar de werkwijze algemeen bekend is en de parochies zelf de lokale informatie verleenden en in gesprek zijn met het bisdom.

1.4 DO E L VA N HE T R A P P O R T Dit rapport heeft als doel inzicht te geven in de stand van zaken rondom het religieus erfgoed in de gemeente Baarle-Nassau. Het geeft een beschrijving van het doorlopen traject van de Visie Religieus Erfgoed Baarle-Nassau, een weergave van de gesprekken met de eigenaren van de geselecteerde religieuze gebouwen en een verslag van de informatiebijeenkomst voor inwoners. Het bevat ook een handig overzicht van de religieuze gebouwen in de vorm van DNA-profielen. Tot slot worden aanbevelingen en actiepunten benoemd om de visie te verankeren in het gemeentelijk beleid. Met dit rapport en de ervaringen van het doorlopen traject in handen zijn de gemeente Baarle-Nassau, eigenaren en inwoners in het vervolg in staat om te anticiperen op komende veranderingen ten aanzien van functie, gebruik en eigendom van het religieus erfgoed.

D. INFORMATIEAVOND

Na de gespreksronde met de eigenaren heeft een informatieavond voor breed publiek plaatsgevonden. Het doel van deze bijeenkomst was om te informeren over de Visie Religieus Erfgoed én om de mening van inwoners, erfgoeddeskundigen en andere (lokale) betrokkenen over religieus erfgoed op te halen. De publieksavond vond plaats op 26 maart 2025 in het gemeentehuis te Baarle-Nassau. De gemeente heeft de uitnodigingen verzorgd, Erfgoed.nu zorgde voor de inhoudelijke invulling van de avond.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

Resultaten

OPBRENGST GESPREKKEN

In de gemeente Baarle-Nassau zijn twee kerken en een kapel opgenomen in het onderzoek. De drie gebouwen zijn allemaal eigendom van parochie Sint Jan de Doper. Het gaat om: - Onze Lieve Vrouw van Bijstand kerk (Hollandse kerk) te Baarle-Nassau - Sint Bernarduskerk te Ulicoten - Sint Salvatorkapel (kapel van Nijhoven) te Baarle-Nassau Met het parochiebestuur zijn meerdere gesprekken gevoerd in de periode 2023-2024. Begin 2025 is er contact geweest ter voorbereiding op de informatie avond. DE EIGENAAR

Binnen de Rooms-Katholieke geloofsgemeenschap zijn de parochies de eigenaren van de gebouwen. De Parochie Sint Jan de Doper is eigenaar van de kerken en kapellen in Baarle-Nassau. De parochie is een fusieparochie die in 2020 is ontstaan en zes kerken en een kapel in verschillende dorpskernen beheert. Het parochiebestuur is samengesteld uit vijf vrijwilligers. Zij worden bijgestaan door de parochie-administrator, pastoor Van Velthoven. Op lokaal niveau is een kerncommissie aangesteld, deze bestaat uit vier personen. Baarle-Nassau en Ulicoten hebben ieder een eigen kerncommissie. Ook in Baarle-Nassau kan de conclusie getrokken worden dat de trend van ontkerkelijking niet aan de gemeenschap voorbijgaat. Binnen het parochiebestuur is besloten om op termijn kerkgebouwen te sluiten en te zoeken naar een goede herbestemming. De intentie is om de gebouwen te behouden voor de gemeenschap. De Bernarduskerk in Ulicoten is eind 2022 gesloten voor de eredienst. Voor de kerk van Baarle-Nassau is begin 2025 een werkgroep samengesteld die nadenkt over

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

een mogelijke herbestemming van de kerk in Baarle-Nassau. Voor ingrijpende financiële besluiten en voor wijzigingen aan de kerkgebouwen heeft het kerkbestuur toestemming nodig van het Bisdom Breda. Inzake het traject rondom toekomstige keuzes voor het (wijzigende) gebruik van katholieke kerkgebouwen, is door het Bisdom Breda een brochure en werkwijze opgesteld. De parochie werkt volgens de beschreven werkwijze. Deze is erop gericht het proces zo zorgvuldig mogelijk te doorlopen. De brochure ‘Kerkgebouwen in de missionaire parochie’ is opgenomen in het bijlagenboekje. SAMENWERKING MET DE GEMEENTE BAARLE-NASSAU

Door de ontwikkelingen rondom de gebouwen en het voeren van de gesprekken in het kader van de Visie Religieus Erfgoed is men ervan overtuigd dat een nauwe samenwerking en het wederzijds goed op de hoogte houden van ontwikkelingen belangrijk is. Zo kun je op elkaars standpunten anticiperen. Men kan elkaar goed vinden. Een vast aanspreekpunt voor zowel de gemeente als de parochie is van belang. Ieder heeft in trajecten waarbij ontwikkelingen rondom religieus erfgoed spelen een eigen verantwoordelijkheid en rol. Deze dienen wederzijds gerespecteerd te worden. Een mooi voorbeeld van de goede samenwerking is dat tijdens het traject de parochie de burgerlijke gemeente uitnodigde voor haar informatieavond richting de parochianen en bevolking en dat tijdens de informatieavond vanuit de gemeente op 26 maart 2025 de parochie een programmaonderdeel invulde. Transparantie en continuering van contact wordt wederzijds op prijs gesteld en belangrijk geacht.

DE GEBOUWEN

Uit de gesprekken met de eigenaar kan worden geconcludeerd dat de staat waarin de gebouwen verkeren op dit moment redelijk is. Alle gebouwen hebben wel gebreken. Aandacht is er nodig voor de daken en qua isolatie en verduurzamingsmaatregelen. Het beleid van de parochie is erop gericht om de gebouwen die op termijn worden gesloten worden alleen wind- en waterdicht gehouden, met aandacht voor de veiligheid. Dit alles is conform de opdracht van het bisdom.

Tijdens de informatieavond op 30 januari 2025 heeft het parochiebestuur de noodzaak en het proces toegelicht. Er is sprake van een pro-actief beleid gericht op samenwerking en verbreding van inzet van gebouw en gemeenschap. Men richt zich hierbij niet alleen op de eigen parochianen maar stelt zich ten dienste van de bredere samenleving. De parochie heeft de regie. Zij heeft haar eigen rol, bevoegdheden en verantwoordelijkheden waaraan een parochie gebonden is.

Onze Lieve Vrouw van Bijstand kerk (Hollandse kerk) te Baarle-Nassau De Onze Lieve Vrouw van Bijstand kerk zal op termijn gesloten worden. Op 30 januari 2025 heeft het parochiebestuur een informatieavond georganiseerd, daar werden ook bewoners geconsulteerd over mogelijke herbestemmingsideeën. Er is een lokale werkgroep samengesteld die zich specifiek zal buigen over de vraag wat een goede herbestemming van de kerk kan zijn.

Daarbij geldt dat het bisdom in een vroegtijdig stadium bij eventuele voorgenomen plannen betrokken dient te worden. Voor het rechtsgeldig sluiten van overeenkomsten en contracten in onroerendgoedtransacties is namelijk altijd vooraf toestemming van het bisdom nodig. Het gaat de parochie niet om maximale rendementen maar wel om optimale rendementen. Tijdens de avond werd aangegeven dat de begraafplaats naast de kerk in Baarle-Nassau behouden blijft.

De kerk zal eerst dan aan de eredienst onttrokken worden en sluiten als de plannen voor herbestemming bekend zijn. Met inachtneming dat het wel haalbaar moet zijn (voldoende vrijwilligers en aanwezigheid pastoraal team) om de kerkgebouwen tot die tijd open te houden. De termijn waarop de sluiting plaatsvindt is dan ook nog niet bekend. Wanneer de kerk zou sluiten wil men wel graag de katholieke presentie behouden, bijvoorbeeld door het instellen van een devotiekapel.

De parochie heeft ook het rijksmonumentale Patronaatsgebouw in eigendom. Het bevindt zich op het voorterrein van de Onze Lieve Vrouw van Bijstand (op het adres Nieuwstraat 14). Het gebouw maakt geen deel uit van deze visie, al wordt het tegenwoordig regelmatig gebruikt voor de eredienst.

Als men geen aanspraak kan maken op financiële ondersteuning uit subsidies en fondsen, is het jaarlijks onderhoud een welhaast onhoudbare zaak. Daarom is besloten alleen het noodzakelijke onderhoud te plegen om het gebouw veilig en wind- en waterdicht te houden.

Het onderhoud is overwegend goed; er staan geen grote opgaven in de wacht, wel is er natuurlijk sprake van regulier onderhoud. Sint Bernarduskerk te Ulicoten De Sint Bernarduskerk is eind 2022 gesloten voor de eredienst en is momenteel in gebruik als depot voor kerkelijke goederen van het Bisdom Breda. Conform het parochiale gebouwenplan dient er,

als een kerk wordt gesloten, in die kern een plaats te blijven van bezinning en geloof. In Ulicoten is daarom een devotiekapel gerealiseerd in de kerk. Die is eind 2024 geopend. De door architect Bas Backx ontworpen kapel bevindt zich rechtsachter in de kerk aan de oostzijde en heeft een eigen entree. De begraafplaats is nog in gebruik. Sint Salvatorkapel (kapel van Nijhoven) te Baarle-Nassau De Sint Salvatorkapel is in overwegend goede staat van onderhoud en blijft in religieus gebruik. Er is vanuit de bevolking veel aandacht voor de kapel. Tijdens de informatieavond op 30 januari 2025 heeft het parochiebestuur benadrukt dat de kapel niet in beeld is voor afstoten en herbestemmen. De kapel blijft gewoon open voor bezoekers. DUURZAAMHEID

De ontwikkelingen op dit gebied gaan zo snel dat het op de voet volgen van de laatste oplossingen en financieringsmogelijkheden welhaast ondoenlijk is voor de vrijwillige bestuurders. Daarom zou ondersteuning op dit gebied vanuit de overheid zeer op prijs gesteld worden. OPENINGSTIJDEN KERKEN

Het kerkgebouw in Baarle-Nassau is voornamelijk open tijdens de erediensten of bij bijzondere gelegenheden. De Sint Salvatorkapel is dagelijks toegankelijk en dit geldt ook voor de devotiekapel in Ulicoten.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

BIJDRAGE AAN WELZIJN EN LEEFBAARHEID VAN STAD EN DORP

Op de aandachtspagina Welzijn en Leefbaarheid wordt ingegaan op de rol die religieuze gemeenschappen spelen in de sociale kant van de samenleving.

Ook de Parochie Sint Jan de Doper kent een Parochiële Caritas Instelling Sint Jan de Doper. Mensen die om welke reden dan ook in moeilijkheden geraken en direct hulp nodig hebben, kunnen niet altijd geholpen worden door familie, vrienden of anderen. Caritas wil deze mensen helpen door het bieden van hulp in de vorm van goederen, advies, doorverwijzing, luisteren of geld. Caritas steunt ook initiatieven die tot doel hebben om eenzaamheid en armoede te bestrijden en “verbinding” tussen mensen stimuleren, waardoor mensen het gevoel krijgen dat ze gezien worden, erbij horen en dat ze ertoe doen. Caritas wil mensen een steuntje in de rug geven om verder te kunnen. Cohesie in de dorpen wordt van groot belang geacht. De parochie wil graag zichtbaar aanwezig zijn en blijven binnen Baarle-Nassau. Ze wil een levende, gastvrije gemeente zijn en zet hier ook op in. In Baarle-Nassau is tijdens de gesprekken bevestigd dat ook hier het kerkgebouw een rol speelt bij het welzijn en de leefbaarheid van de woonomgeving en daarmee in de sociale kant van de samenleving. Men ontwikkelt plannen die voorzien in behoeften in de nabije omgeving. Men kijkt steeds hoe men relevant kan zijn voor de eigen (actieve en minder actieve) leden, voor mensen in de omgeving. VRIJWILLIGERS

Het vinden van vrijwilligers is een uitdaging die genoemd wordt. Dat is niet alleen een probleem binnen het religieus erfgoed natuurlijk. De moderne vrijwilliger heeft een heel ander profiel.

Onderzoek heeft uitgewezen dat de moderne vrijwilliger zich liever richt op een overzichtelijke klus, niet te lang, met een duidelijk begin en eind. De huidige vrijwilligers in het religieus erfgoed veld doen vaak jarenlang onbezoldigd werk. Het anticiperen op deze veranderende mentaliteit is voor het religieus erfgoed dan ook een grote uitdaging. Het vinden van de broodnodige vrijwilligers wordt door het parochiebestuur genoemd als een punt dat continue aandacht nodig heeft. ALGEMENE NUT BEOGENDE INSTELLINGEN

De Rooms-Katholieke Kerk heeft van de Belastingdienst een ANBI groepsbeschikking ontvangen. Dat wil zeggen dat de afzonderlijke parochies en andere instellingen die hiertoe behoren zijn aangewezen als ANBI (Algemeen Nut Beogende Instelling). Schenkingen en donaties zijn daardoor fiscaal aantrekkelijk gemaakt. ANBI’s moeten aan bepaalde criteria voldoen en kennen een publicatieplicht. Onder de ANBI voorwaarden is er de verplichting tot het publiceren van de jaarcijfers. Landelijk gezien kan geconcludeerd worden dat bij een groot aantal kerken de balans tussen baten en lasten steeds vaker negatief uitpakt of nog net neutraal is. Het is wel een tendens dat de baten achteruit gaan en de kosten in verhouding zwaar zijn. CORONA EN FINANCIËLE GEVOLGEN

Door de coronapandemie heeft de hele economie onder druk gestaan. Ook de kerkeigenaren werden hiermee geconfronteerd. Niet alleen door het beperkte kerkbezoek, maar ook door sterk afgenomen inkomsten terwijl de uitgaven gewoon doorgaan. Er was sprake van minder collecte inkomsten.

OPBRENGST PUBLIEKSAVOND

Onderdeel van het traject om te komen tot een Visie Religieus Erfgoed was het betrekken van inwoners, erfgoeddeskundigen en andere geïnteresseerden. Met het oog op teruglopend kerkbezoek en de sluiting van kerken is het interessant om te onderzoeken hoe inwoners denken over religieuze gebouwen. Want ook al bezoeken de meeste inwoners niet vaak meer een kerk voor een eredienst, ze zien het gebouw vaak wel als een belangrijk onderdeel van het dorp. Dat kan zijn omdat ze herinneringen koesteren aan gebeurtenissen die in de kerk plaatsvonden zoals huwelijken of begrafenissen, of aan de sociale functie van het kerkgebouw in het algemeen. Andere inwoners vinden dat de kerk bij het dorp hoort vanwege de architectonische en stedenbouwkundige kwaliteiten. Om dit soort sentimenten op te halen en de betekenis van de religieuze gebouwen voor Baarle-Nassau beter te kunnen duiden, is op woensdag 26 maart 2025 een bijeenkomst voor breed publiek georganiseerd. De avond bestond uit een welkomstwoord van de wethouder Janneke van de Laak, een presentatie van Erfgoed.nu en bijdragen van de gemeente Baarle-Nassau en het parochiebestuur Sint Jan de Doper. Tijdens deze avond is ook gewerkt met een online enquête via het programma Mentimeter. Daarbij werden de deelnemers onder andere bevraagd over het belang van religieus erfgoed, mogelijke ideeën voor toekomstig gebruik ervan etc.

Een volledige weergave van de enquête vindt u in het bijlagenboekje.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

HE R BE STE MMING Herbestemming is van alle tijden. Door de eeuwen heen zijn er allerlei redenen geweest waarom religieuze gebouwen werden herbestemd. In onze tijd is de veranderende maatschappij en de ontkerkelijking de reden. In 2019 schatte het CIO-K, de organisatie die namens de kerken in Nederland deelneemt aan overleggen met de overheid, gebaseerd op verzamelde gegevens tot 2016 in dat 30 tot 80 procent van de kerken de religieuze functie zal verliezen. Kardinaal Eijck van het aartsbisdom Utrecht gaf in datzelfde jaar aan dat van de 280 kerken er over tien jaar nog hooguit 10 in gebruik zullen zijn. Het is een groot vraagstuk waar we met de maatschappij op afstevenen. De Rooms-Katholieke kerk hanteert de volgende uitgangspunten bij herbestemming. Welke bestemming een gebouw krijgt hangt af van verschillende factoren.

A A ND A CHTS PA GINA

Rooms-Katholieken Door de rol die het kerkgebouw speelt in de Rooms-Katholieke praktijk wordt het kerkgebouw gezien als een gewijd gebouw, als het huis van God. Dat betekent dat er niet zomaar van alles kan/mag gebeuren. Zelfs na onttrekking aan de eredienst geldt dit nog. Katholieken zijn daarom terughoudend in het geven van andere functies aan hun kerkgebouwen. Vaak worden door parochiebesturen voorwaarden gesteld aan de herbestemming. Dit gebeurt altijd in overleg met het bisdom. De voorwaarden kunnen per bisdom verschillen. In de koopovereenkomst wordt een zogenaamd kettingbeding opgenomen om te garanderen dat de gestelde verkoopvoorwaarden altijd van toepassing blijven. Ook als het gebouw later nogmaals van eigenaar mocht wisselen. De Rooms-Katholieke Kerk zet in op vervolgfuncties die passen bij de oorspronkelijke bestemming, zoals een maatschappelijke functie. Te denken valt daarbij aan een buurthuis, een zorginstelling of een bibliotheek. Functies als horeca, casino, supermarkt, groothandel, discotheek en poppodium worden tegenwoordig door het Bisdom Breda als niet passend geacht.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

BE STUUR E N O R G A NISAT IE Op het gebied van religieus erfgoed en eigenaarschap zijn er grote verschillen in bevoegdheid, werkwijze en vrijheid van handelen, zeker in relatie tot economisch gerelateerde handelingen. Daar dit bij velen niet bekend is volgt hier een korte introductie op de wijze van organiseren van de Rooms-Katholieke kerk. Binnen de gemeente Baarle-Nassau is alleen deze denominatie actief als eigenaar van religieuze gebouwen.

A A ND A CHTS PA GINA

Rooms-Katholiek Het kerkbestuur (ook te lezen als: parochie bestuur) bestuurt de parochie voor zover het gaat om het dagelijks reilen en zeilen, het parochiaal vermogen en de zorg voor een doelmatige aanwending daarvan ten bate van de parochie. Dit met inachtneming van het kerkelijk recht en van hetgeen de bisschop hierover bepaalt. Met name behoort tot de taak van het kerkbestuur: a. het bestuur over de roerende en onroerende zaken, die behoren tot het parochiaal vermogen; b. het verwerven en ontvangen van geldelijke bijdragen van de parochianen, alsook van andere bijdragen en inkomsten ten behoeve van de parochie; c. het vaststellen en doen van uitgaven ten behoeve van de parochie; d. het verlenen van financiële medewerking aan taken, welke geacht kunnen worden te behoren tot het terrein van de parochiële zielzorg; e. het nakomen van verplichtingen, welke op de parochie als deel van het dekenaat, van het bisdom en van de gehele Kerk rusten; f. het toelaten van financiële activiteiten en behoeve van de onder d en e genoemde taken; g. het verrichten van andere rechtshandelingen en het aangaan van overeenkomsten ten name van de parochie. Aldus vervullen de overige leden van het kerkbestuur tevens de taak van de

raad voor economische aangelegenheden ten aanzien van de pastoor zoals bepaald in canon 537 en canon 1280 van het kerkelijk wetboek. Het kerkbestuur heeft voorts als taak samen met de pastorale raad/parochievergadering de pastoor, andere priester(s), diaken(s) en pastoraal werker(s) te adviseren over pastoraal beleid. De pastoor heeft de plicht ervoor te zorgen, dat het kerkbestuur deze taak naar behoren kan uitoefenen. De pastoor zorgt tijdig voor overlegging van stukken en verstrekking van informatie.1 Het bestuur is samengesteld uit de voorzitter (de pastoor) en bestuursleden. Bestuursleden worden officieel benoemd door de bisschop voor 4 jaar en zijn herkiesbaar voor eenzelfde periode. In het kader van breder gebruik van religieuze gebouwen, bij overwegingen met betrekking tot een gehele of gedeeltelijke herbestemming van gebouwen die minder frequent gebruikt worden of die in financiële zin zwaar op de parochie drukken dient het bisdom bij eventuele plannen in een vroeg stadium betrokken te worden. Voor het rechtsgeldig sluiten van overeenkomsten en contracten in onroerendgoedtransacties is altijd vooraf toestemming van het bisdom nodig.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

RK Kerk 2016/08/reglement_bestuur_Parochie_3.pdf

WE LZ IJ N E N LE E FBA A R HE ID Geloofsgemeenschappen die samenkomen in gebedshuizen zoals kerken en moskeeën spelen een belangrijke rol in de sociale kant van de samenleving. Dat werd in coronatijd nog eens extra duidelijk. Leden van religieuze gemeenschappen doen bovengemiddeld veel vrijwilligerswerk. Zowel voor algemene organisaties, zoals de voedselbank en in asielzoekerscentra, als binnen de eigen religieuze gemeente. Ook zorgen ze voor sociale cohesie en doen ze veel aan immateriële hulp. Denk daarbij aan het voeren van gesprekken, belcirkels onderhouden, immigranten en vluchtelingen bijstaan om te integreren, armoedebestrijding maar ook kleine gebaren zoals een bloemetje of verjaardagskaart op zijn tijd. Ze bieden op vele manieren ondersteuning. Elke religieuze gemeente heeft vele vrijwilligers die jaar in jaar uit alles onbezoldigd doen. Ze doen dit op de achtergrond.

Taalles

Bescheiden Menselijke noden

Eenzaamheid Voedselbank

Vluchtelingen

Armoedebestrijding

Immigranten Eat en meet

Belcirkels Belangeloos

Omkijken naar elkaar

Religieuze gemeenschappen hebben een structuur van netwerken waarop ze kunnen bouwen. Dat wordt niet altijd (h)erkend. Het zijn stille krachten in de maatschappij die een grote bijdrage leveren aan leefbaarheid en ondersteuning bij sociale vraagstukken als armoedebestrijding, eenzaamheid, verslavingsproblematiek, integratie etc. die vandaag de dag spelen. Ook dit is een waarde die rondom deze religieuze gebouwen speelt. Samenwerking met en ondersteuning door de burgerlijke overheid vanuit het sociaal domein is een kans. Toenmalig premier Rutte constateerde in 2020 nog “dat kerken een belangrijke rol spelen in de textuur van de samenleving”.

Op de achtergrond

A A ND A CHTS PA GINA

Ter illustratie: in opdracht van de gemeente Rotterdam is door onderzoeksbureau Verwey Jonker onderzocht hoe religieuze en levensbeschouwelijke organisaties zich inzetten voor de Rotterdamse samenleving. Het rapport ‘Tel je zegeningen’ toont aan dat, afhankelijk van de rekenmethode, de Rotterdamse samenleving tussen de 200 en 365 miljoen bespaart op het gebied van zorg en armoede- en eenzaamheidsbestrijding door de onmisbare bijdrage die religieuze gemeenschappen aldaar leveren aan de leefbare stad. Als de overheid dit werk zou overnemen zou dit zo’n 195 of 220 miljoen kosten. Iets om bij stil te staan. Algemene conclusie is dat de overheid veel meer met de maatschappelijke organisaties in gesprek zou moeten gaan om als gelijkwaardige partners te ontdekken hoe maatschappelijke problemen samen aangepakt kunnen worden. Onderzoek en erkenning van deze rol van de religieuze gemeenschappen, met elkaar in gesprek gaan en kijken hoe er beter kan worden samengewerkt op het gebied van leefbaarheid, is een kans. Hier ligt ook een grote kans voor de gemeente Baarle-Nassau.

Gesprekken Integratie

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

D U U R ZAAM H E I D Monumentale kerkgebouwen staan bekend om hun hoge energieverbruik: grote, hoge ruimtes, amper geïsoleerd, lastig te verwarmen en vaak tochtig. Er zijn manieren om vrij eenvoudig energie te besparen: minder stroomverbruik door ledverlichting, minder gasverbruik door isolatie, betere afstemming van de verwarming van ruimtes op het gebruik en verlaging van de temperatuur. Daarnaast kun je denken aan innovatieve technieken en materialen en het inzetten op nevengebruik bij kerken die niet meer zo intensief gebruikt worden. Een gelijkmatig gebruik met nevenfuncties is vanuit het oogpunt van duurzaamheid beter dan piekgebruik.1

Belangrijk in de context van duurzaamheid is dat de investeringskosten aan het begin een struikelblok kunnen zijn. Wat zich aan laat zien als goedkoop kan uiteindelijk resulteren in duurkoop achteraf. Daarom is de algehele aanbeveling: kijk aan het begin van een project naar de totale kosten en wat het oplevert. Op dit moment is er veel aandacht voor duurzaamheid vanuit maatschappelijke overwegingen. Ook is er aandacht voor religieus erfgoed specifiek. Zo heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een brochure uitgegeven met de titel ‘Klimaatbeheersing in monumentale kerken’.2 Daarin worden verwarming en energiegebruik aan de orde gesteld. Om innovatie te stimuleren en kennis te ontwikkelen is in 2021 door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Rijksbouwmeester op 11 maart een openbare prijsvraag uitgeschreven: ‘Sublieme schoonheid | Sublieme duurzaamheid.’ Professionele teams is gevraagd om voor negen iconische stadskerken te komen met inspirerende, innovatieve en nog niet bestaande ontwerpvoorstellen: oplossingen die bijdragen aan de substantiële verduurzaming van iconische stadskerken. De wedstrijd richtte zich op drie

Dulski, september 2016 symposium energieke kerken georganiseerd door RCE en NRF 2 Ook digitaal te downloaden via www.cultureelerfgoed.nl 3 Meer info www.groenekerken.nl 1

A A ND A CHTS PA GINA

thema’s: a. binnenruimte, gebruik en comfort | b. energiekoppelingen: opvang, opwekking en uitwisseling met de omgeving | c. verbinding met de omgeving; het vergroten van toegankelijkheid en inbedding van de kerk in zijn omgeving. De uitslagen en bevindingen zijn gedeeld op een slotbijeenkomst in Eindhoven. De oplossingen worden breed gedeeld en kunnen hopelijk ook inspiratie bieden voor kleinere kerken in het hele land. Meer informatie vindt u op het platform www.toekomstreligieuserfgoed.nl.

In de interviews is door alle eigenaren aangegeven dat zij geïnteresseerd zijn in duurzaamheidsoplossingen voor de gebouwen. De ontwikkelingen op dit gebied gaan zo snel dat het op de voet volgen van de laatste oplossingen en financieringsmogelijkheden welhaast ondoenlijk is voor de vrijwillige bestuurders. Daarom zou ondersteuning op dit gebied vanuit de overheid zeker aan te bevelen zijn.

Verder is er het initiatief GroeneKerken.nl opgezet door Kerk in Actie, het Tearfund en sinds 2020 ook de Maatschappij van Welstand. Naast andere speerpunten is o.a. kennisdeling rondom energie en duurzaamheidsmaatregelen een item. Door GroeneKerken is een speciale toolkit duurzaam beheer ontwikkeld. Veel kerken en moskeeën voeren het GroeneKerken label al.3 Deel worden van het GroeneKerken netwerk is kosteloos. Bij het maken van toekomstige keuzes op het gebied van behoud, transformatie of sloop van religieus erfgoed is het relevant om te weten dat vanuit milieutechnisch oogpunt behoud en transformeren in plaats van sloop de beste oplossing is.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

Aanbevelingen

Het traject om te komen tot een Visie Religieus Erfgoed voor de gemeente Baarle-Nassau is nu afgerond. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de conclusies die we kunnen trekken naar aanleiding van de inventarisatie en de gesprekken met de eigenaar en inwoners. Het traject heeft ons veel geleerd. Bijvoorbeeld dat veel inwoners de religieuze gebouwen in de gemeente belangrijk vinden. En dat het bestuur van parochie Sint Jan de Doper momenteel voor grote uitdagingen staat. Na jaren van zorg voor de gebouwen is nu het punt gekomen om ze los te laten. De parochie is als eigenaar bepalend voor de toekomst van de religieuze gebouwen. Inwoners en de gemeente Baarle-Nassau kunnen bij de herbestemmingsprocedure wel een rol spelen, bijvoorbeeld door (vooraf) mee te denken en kennis te delen. Maar de parochie is daarbij altijd in de lead. De Visie Religieus Erfgoed wijkt daarin af van andere gemeentelijke visies, omdat de verantwoordelijkheid voor en het eigenaarschap van het religieus erfgoed niet bij de gemeente zelf ligt. Het is lastig om ‘iets te vinden’ van gebouwen die van iemand anders zijn. Natuurlijk kan de gemeente wel een luisterend oor bieden, informeren en faciliteren. De gemeentelijke visie op religieus erfgoed moet worden gezien als een startpunt en een proces dat in beweging blijft.

Want het thema is in Baarle-Nassau zeer actueel en zal de komende jaren de nodige energie vragen van alle betrokken partijen.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

Uit gesprekken met eigenaren, inwoners en de ambtelijke organisatie is een aantal behoeften naar voren gekomen. Deze hebben we omgezet in de volgende actiepunten: 1 Vast aanspreekpunt 2 Periodiek overleg 3 Aanpak herbestemmingen 4 Verankering in beleid 5 Evalueren en doorontwikkelen VAST AANSPREEKPUNT

Om goed op de hoogte te blijven van elkaars situatie is het van groot belang om in contact te zijn en te blijven. Vragen over religieus erfgoed kwamen tot op heden over allerlei sporen de gemeente binnen. Soms werden vragen bestuurlijk afgehandeld, soms ambtelijk. Soms duurde het (te) lang voordat ze werden opgepakt. Om het contact in de toekomst beter te stroomlijnen is het van belang dat er een vast aanspreekpunt komt voor religieus erfgoed. Hier hebben niet alleen de eigenaren iets aan. Ook voor inwoners en de gemeentelijke organisatie is het prettig wanneer voor iedereen duidelijk is wie verantwoordelijk is voor religieus erfgoed. Het ligt voor de hand dat deze taak wordt belegd bij de adviseur(s) erfgoed van de gemeente Baarle-Nassau. Ook al heeft slechts één van de drie besproken gebouwen een monumentenstatus, is het evident dat ook de andere twee een erfgoedwaarde representeren. Ook aan de eigenaren van religieuze gebouwen wordt gevraagd om een vast aanspreekpunt kenbaar te maken. PERIODIEK OVERLEG

Met het opstellen van de Visie Religieus Erfgoed is een start gemaakt met het verbinden van betrok-

ken partijen en de gemeentelijke organisatie. Een belangrijk doel hierbij is het creëren van onderling vertrouwen en begrip dat de belangen van de verschillende partijen anders zijn. De gesprekken in het kader van de Visie Religieus Erfgoed zijn een eerste startpunt en zullen worden gecontinueerd. Dit is noodzakelijk om vertrouwen en begrip verder op te bouwen, zeker met het oog op de komende jaren, waarin wordt nagedacht over een herbestemming van de Onze Lieve Vrouw van Bijstand. Wanneer kerkgebouwen worden verkocht komen er nieuwe eigenaren bij waarmee overleg ook gewenst is. Het is de overweging waard om dit overleg in breder verband te doen, omdat eigenaren van religieus erfgoed vaak tegen dezelfde zaken aanlopen. Om contacten warm te houden wordt bij de eigenaren van religieuze gebouwen ingezet op 1 à 2 overleggen per jaar. Als er grote ontwikkelingen spelen wordt dit aantal vanzelfsprekend hoger. AANPAK HERBESTEMMINGEN

In geval van (dreigende) leegstand of herbestemming van een religieus gebouw kan effectief geschakeld worden wanneer de gemeente een duidelijk werkproces heeft waar de betrokken partijen op terug kunnen vallen. Door steeds dezelfde werkwijze te gebruiken en daarover goed te communiceren (en uiteraard te evalueren en eventueel bij te sturen) weet iedereen wat te verwachten. Op dit moment wordt er in lopende dossiers door de ambtelijke organisatie al ervaring opgedaan met het proces. De gemeente wordt actief op de hoogte gehouden door de eigenaar en het Bisdom Breda, dat verantwoordelijk is voor het opstellen van het Bidbook. Het bisdom biedt ruimte aan de gemeente Baarle-Nassau om input te leveren voor het Bidbook.

Het beoordelen van initiatieven voor leegkomende religieuze gebouwen gaat via de reguliere ruimtelijke processen. Het vaste aanspreekpunt bij de gemeente kan partijen hierover informeren en hierin begeleiden. Zowel eigenaren als geïnteresseerde partijen/potentiële kopers kunnen een conceptverzoek bij de gemeente Baarle-Nassau indienen.1 Dit wordt getoetst aan (onder andere) ruimtelijke aspecten. Hieruit volgt een positief of negatief advies, met voorwaarden en aandachtspunten voor de haalbaarheid van het initiatief. Als na een positief conceptverzoek een omgevingsvergunning (BOPA) of een wijziging omgevingsplan wordt aangevraagd, worden de eerder betaalde legeskosten in mindering gebracht op de kosten van de nieuwe aanvraag.

de gemeentelijke visie op religieus erfgoed actueel te houden is het noodzakelijk om te evalueren en waar nodig aanpassingen aan te brengen in het beleid of in de afgesproken werkwijze.

VERANKERING IN BELEID

Om de positieve energie die is ontstaan tijdens het traject vast te houden, verdient het de aanbeveling om de Visie Religieus Erfgoed en de verschillende actiepunten te verankeren in het gemeentelijk beleid. Quick wins zijn bijvoorbeeld het aanwijzen van een vast aanspreekpunt voor religieus erfgoed en het maken van afspraken met collega’s van de afdeling Vergunningen en Ruimtelijke Ontwikkeling over een werkproces voor religieuze gebouwen. Dit rapport kan beleidsmatig worden verankerd als onderdeel van het Programma Erfgoed Baarle-Nassau dat in 2026-2027 wordt opgesteld door de gemeente. EVALUEREN EN DOORONTWIKKELEN

Religieus erfgoed is in de gemeente Baarle-Nassau volop in beweging. Dit rapport is een weergave van een proces dat vanaf 2023 is doorlopen. In de afgelopen jaren zijn de ontwikkelingen rond de kerken in Baarle-Nassau en Ulicoten in een stroomversnelling gekomen. Wat hier geschreven staat is volgend jaar mogelijk al niet meer actueel. Om

Een duurzame toekomst voor religieus erfgoed is een zaak en verantwoordelijkheid van ons allemaal. De uitdaging is de gezamenlijke belangen bij elkaar te brengen en te vertalen in gedeelde verantwoordelijkheden. Het vraagt inzet, het is maatwerk, het vraagt creativiteit. Maar als het lukt is de beloning onevenredig groot.

https://www.baarle-nassau.nl/conceptverzoek

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

DNA

H ET D NA VAN H E T R E L I G I E U S E R FG O E D Per religieus gebouw is er een overzicht van feiten en cijfers samengesteld, het zogenaamde DNAprofiel. Daarin zijn de belangrijkste gegevens van de gebouwen in hun omgeving samengebracht. Ieder DNA-profiel bestaat uit een visueel gedeelte, bestaande uit in- en exterieur foto, locatiebepaling en een aantal iconen. Daarnaast bevat het tekstuele gedeelte algemene gegevens, een korte cultuurhistorische beschrijving en een compacte weergave van de bevindingen uit de gesprekken met de eigenaar. De iconen zijn speciaal voor deze rapportage samengesteld, om snel inzicht te geven in een aantal belangrijke kenmerken van het religieus erfgoed.

RIJKSMONUMENT

GEMEENTELIJK MONUMENT

BEGRAAFPLAATS OP EIGEN TERREIN

GEEN BEGRAAFPLAATS

CHRISTELIJK

RELIGIEUS GEBRUIK

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

BEELDBEPALEND

GEEN MONUMENT

ISLAMITISCH

JOODS

HOOFDSTROMING N.V.T.

HERBESTEMD

GEDEELTELIJK HERBESTEMD

•

Gemeente Baarle-Nassau

GEEN MONUMENT

BEGRAAFPLAATS OP EIGEN TERREIN

CHRISTELIJK

RELIGIEUS GEBRUIK

H ET D NA VAN

Onze Lieve Vrouw van Bijstand kerk Feiten & Cijfers Oude en/of gangbare naam

Onze Lieve Vrouw van (Altijddurende) Bijstand kerk/Hollandse kerk

Eigenaar

Parochie Sint Jan de Doper

Adres

Nieuwstraat 12, 5111 CW Baarle-Nassau

Denominatie

Rooms-Katholieke Kerk

Als gebedshuis gebouwd

Monumentenstatus

Geen

Cultuurhistorische beschrijving

De kerk is ontworpen door N.J.H. van Groenendael uit Breda in Overgangsstijl. De kerk is in 1951 gebouwd in de vorm van een driebeukige zaalkerk. In 1958 is de kerk vergroot en kreeg een toren. De toren is bekroond met een spits met bol en kruis. Het interieur kenmerkt zich door gemetselde kolommen en gewelven in verschillende kleuren metselwerk.

Bijzonderheden DE EIGENAAR

Op 1 januari 2020 heeft er een fusie plaatsgevonden, sindsdien is de parochie in zes dorpen vertegenwoordigd en verantwoordelijk voor het religieuze erfgoed. Het betreft de dorpen Alphen, Baarle-Nassau, Chaam, Gilze, Ulicoten en Riel. Het parochiebestuur bestaat momenteel uit vijf bestuursleden plus de parochie-administrator, pastoor Jochem van Velthoven. Er wordt gewerkt met plaatselijke parochie kerncommissies, deze bestaan uit 3-4 leden. Lokaal aanwezig blijven wordt van groot belang geacht. Men wil een hartelijke, gastvrije, liefdevolle en vitale parochie zijn. De verbinding van buiten naar binnen is heel belangrijk. Het parochiebestuur is voornemens om op termijn kerkgebouwen te sluiten en te zoeken naar een goede herbestemming. De intentie is de gebouwen te behouden voor de gemeenschap. Dit toekomstperspectief is al via een informatieavond in oktober 2024 bekendgemaakt. Er wordt een zorgvuldig proces gevolgd. Aangezien de verschillende gebouwen verschillende mogelijkheden en verschillende uitdagingen hebben, zijn er tweede informatieavonden per kern georganiseerd. In Baarle-Nassau vond deze op 30 januari 2025 plaats. HET GEBOUW

In Baarle-Nassau betreft de religieus erfgoed visie drie gebouwen. De OLV van Altijddurende Bijstand kerk zal op termijn gesloten worden. Het gebouw wordt wind- en waterdicht en veilig gehouden. Er worden geen nieuwe investeringen meer gedaan. Er is een werkgroep opgericht die zich bezighoudt met het ontwikkelen van mogelijke toekomstscenario’s met betrekking tot herbestemming. De begraafplaats, welke bij de kerk ligt, wordt behouden. Het parochiebestuur is ook eigenaar van het Patronaatsgebouw. Dit laatste gebouw (een rijksmonument) maakt geen onderdeel uit van de religieus erfgoed visie. GEMEENTE SAMENWERKING EN VERWACHTINGEN

Het contact met de burgerlijke gemeente is inmiddels goed. Als je elkaar vaker spreekt sta je dichter bij elkaar en kun je op elkaars standpunten anticiperen. Vertegenwoordigers van de burgerlijke gemeente waren aanwezig bij de informatieavond die door de parochie werd georganiseerd op 30 januari 2025 in Baarle-Nassau. Ook de wethouder nam hieraan deel. Tijdens de door de gemeente georganiseerde informatieavond over de religieus erfgoed visie op 26 maart 2025 heeft de parochie als onderdeel van het programma een toelichting gegeven op de in gang gezette ontwikkelingen en stappen. Transparantie en continuering van contact wordt wederzijds op prijs gesteld en belangrijk geacht.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

GEMEENTELIJK MONUMENT

GEEN BEGRAAFPLAATS OP EIGEN TERREIN

CHRISTELIJK

RELIGIEUS GEBRUIK

H ET D NA VAN

Sint Salvatorkapel Feiten & Cijfers Oude en/of gangbare naam

Kapel van Nijhoven

Eigenaar

Parochie Sint Jan de Doper

Adres

Nijhoven 2, 5111 HE Baarle-Nassau

Denominatie

Rooms-Katholieke Kerk

Als gebedshuis gebouwd

Monumentenstatus

Gemeentelijk monument nr. 0744/96.32

Cultuurhistorische beschrijving

De kapel is ontworpen door J.A. Jacobs uit Alphen in Traditionalisme stijl. De kapel is in 1930 gebouwd op de fundering van het koor van een eerdere kerk in de vorm van een zaalgebouw. Het interieur kenmerkt zich door beschilderde gevels met rondboogvensters en een duidelijk contrast tussen de donkere houtconstructie van het gewelf en de witte vlakvullingen daartussen. De kapel ligt in een parkachtige omgeving waarin ook een Lourdesgrot, Calvarieberg en Kruiswegstatie zijn.

Bijzonderheden DE EIGENAAR

In Baarle-Nassau betreft de religieus erfgoed visie drie gebouwen. De Sint Salvatorkapel is in goede staat van onderhoud. Zij wordt niet gesloten. De kapel, die reeds eeuwen verbonden is met de gemeenschap, kent een rijke historie. Er vinden nog regelmatig diensten plaats in de kapel. De geschiedenis leert dat de kapel Nijhoven, zoals zij in de volksmond vanuit het verleden bekend is, mag rekenen op veel betrokkenheid vanuit de bevolking. GEMEENTE SAMENWERKING EN VERWACHTINGEN

Het contact met de burgerlijke gemeente is inmiddels goed. Als je elkaar vaker spreekt sta je dichter bij elkaar en kun je op elkaars standpunten anticiperen. De burgerlijke gemeente was aanwezig bij de informatieavond die door de parochie werd georganiseerd op 30 januari 2025. Ook de wethouder nam hieraan deel. Tijdens de door de gemeente georganiseerde informatieavond over de religieus erfgoed visie op 26 maart 2025 heeft de parochie als onderdeel van het programma een toelichting gegeven op de in gang gezette ontwikkelingen en stappen. Daar werd ook uitdrukkelijk benoemd dat de Sint Salvatorkapel geen onderdeel uit maakt van de herbestemmings besprekingen, maar gewoon open blijft.

Erfgoed.nu

•

Visie Religieus Erfgoed

•

Gemeente Baarle-Nassau

GEEN MONUMENT

BEGRAAFPLAATS OP EIGEN TERREIN

CHRISTELIJK

RELIGIEUS GEBRUIK

H ET D NA VAN

Sint Bernarduskerk Feiten & Cijfers Oude en/of gangbare naam

Sint Bernarduskerk

Eigenaar

Parochie Sint Jan de Doper

Adres

Dorpsstraat 44, 5113 TE Ulicoten

Denominatie

Rooms-Katholieke Kerk

Als gebedshuis gebouwd

Monumentenstatus

Geen

Cultuurhistorische beschrijving

De kerk is ontworpen door B. Oomen uit Oosterhout in Neo-Romaanse stijl. De kerk is in 1950 gebouwd in de vorm van een driebeukige basiliek. Het gebouw kenmerkt zich door een dubbeltorenfront en een vierkant kruisingtoren. Het interieur is sober en kenmerkt zich door gemetselde kolommen en gewelven in metselwerk. In 2022 is het gebouw aan de eredienst onttrokken.

Bijzonderheden DE EIGENAAR

In de gemeente Baarle-Nassau betreft de religieus erfgoed visie drie gebouwen. De Sint Bernarduskerk is eind 2022 gesloten voor de eredienst en is momenteel in gebruik als depot voor kerkelijke goederen van het bisdom Breda. Conform het parochie gebouwenplan dient er als een kerk wordt gesloten in die kern een plaats te blijven van bezinning en geloof. In Ulicoten is daarom een devotiekapel gerealiseerd. Deze, door architect Bas Backx ontworpen, kapel bevindt zich rechtsachter in de kerk aan de oostzijde en heeft een eigen entree. GEMEENTE SAMENWERKING EN VERWACHTINGEN

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16240465/1