Bijlage 1 - Strategie 'De sociale basis, dat ZIJN we samen

1

Inhoud

blz.

Voorwoord – door de wethouder

3

1. Inleiding 1.1. Waar gaat deze strategie over? 1.2. De sociale basis, dat ZIJN we samen 1.3. Gezamenlijke strategie, lokale vertaling

4 4 4 4

2. De sociale basis 2.1. Wat verstaan we onder de sociale basis 2.2. Waarom een strategie versterken van de sociale basis? 2.3. Toekomstbestendig stelsel 2.4. Bredere context van het sociaal domein

5 5 6 6 7

3. Wat willen we bereiken? 3.1. Ambitie 3.2. Met aandacht voor deelgroepen 3.3. Realistische verwachtingen

8 8 9-10 11

4. Hoe gaan we het (anders) doen? 4.1. De huidige sociale basis; een sterke sociale basis 4.2. Geleerde lessen 4.3. Aanscherping van de “Leidende Principes”

12 12 13-14 14-19

5. Vervolg en monitoring

20

Bijlagen: 1. Proces 2. Gecombineerd verslag bijeenkomsten strategie versterken sociale basis ABG 3. Verslag eerste bijeenkomst stakeholders versterken sociale basis 4. Verslag tweede bijeenkomst stakeholders strategie versterken sociale basis abg

2

Voorwoord De sociale basis… een abstract begrip, maar tegelijkertijd ook iets heel gewoons: het dagelijks leven van ons allemaal speelt zich af in die sociale basis, met de mensen om ons heen, buren, verenigingen en instanties, en de samenhang ertussen van ons als gemeenschap. En, ook al is dat voor iedereen verschillend, ‘de sociale basis, dat ZIJN we samen’. Dat betekent ook dat we samen aan de lat staan om de sociale basis sterk te houden en te maken. Dat is nodig om dat de sociale basis onder druk staat, en de uitdagingen om ons zorgstelsel haalbaar - betaalbaar en bemensbaar – te houden groot is. We hebben, ook in Baarle, te maken met meer individualisering, meer zorgvragen (vergrijzing en jeugdzorg) en ook bij ons is het steeds minder vanzelfsprekend om voor anderen klaar te staan. Gelukkig kennen we in Baarle-Nassau een traditie van een groot verenigingsleven en mooie voorzieningen. Ook mogelijkheden voor hulp en zorg van maatschappelijke partners in de meer professionele sociale basis zijn ruim aanwezig. We hebben goede clubs, plekken en voorzieningen om vanuit te werken en verder uit te bouwen. Die kracht in onze gemeenschap willen we samen, met elkaar, versterken. Met deze strategie wordt ingezet om veranderingen aan te wakkeren, mogelijk te maken en te steunen. Het is echter geen wondermiddel. De sociale basis kan niet alles oplossen.

Er zal altijd professionele hulp en zorg nodig zijn. Maar we kunnen als samenleving echt meer met elkaar oppakken. Want we weten ook dat niets doen, en niet proberen het tij wat te keren, geen optie is. Onze samenleving loopt dan vast en zorg en ondersteuning voor de meest kwetsbare inwoners zal niet vanzelfsprekend beschikbaar zijn. We zullen elkaar weer wat meer moeten helpen. Samenredzaam in plaats van enkel zelfredzaam. En de kracht en oplossingen weer zoeken in het normale leven met elkaar. Maar ook rekening houden met verschillen in de sociale basis: niet iedereen kan in gelijke mate deelnemen of gebruik maken van die sociale basis en de gemeenschap. Dit is niet enkel een opgelegde beleidsmatige verandering, maar vooral een bewustzijnsverandering van iedereen: van inwoners en verenigingen en ook van partijen in de professionele sociale basis. De strategie is samen met deze partners opgesteld en ook voor hen leidraad in hoe we samenwerken met elkaar en met inwoners. Hoe we dat doen staat beschreven in deze strategie. Wat we daarvoor doen, gaan we samen met inwoners verenigingen en maatschappelijke partners verder uitwerken. Die verandering in denken en doen, is een maatschappelijke verandering van ons allemaal. Laten we daar dus ook samen voor gaan! Janneke van de Laak Wethouder Baarle-Nassau, juni 2025 3

1. Inleiding 1.1. Waar gaat deze strategie over Deze strategie gaat over de sociale basis in onze gemeente. De sociale basis is het sociaal netwerk dat een inwoner helpt als dat nodig is en bestaat uit informele en formele netwerken, organisaties, diensten en voorzieningen. Met deze strategie willen we bereiken dat de gemeenten in 2040 bestaan uit veerkrachtige en toekomstbestendige gemeenschappen. Waar jong en oud kunnen doen, waar inwoners zelfredzaam zijn maar ook samenredzaam zijn: naar elkaar omkijken, elkaar helpen en zich inzetten voor hun leefomgeving en de gemeenschap. We willen de sociale basis verder versterken. Ons vertrekpunt daarbij is de sociale basis zoals die er nu is: daarbij aansluiten, erkennen en benutten van alle inzet die er nu al is, en versterken waar dat nodig of mogelijk is. Hoe we dat doen, daar gaat deze strategie over. 1.2. De sociale basis, dat ZIJN we SAMEN De sociale basis is van en voor inwoners en informele organisaties zoals verenigingen. Maar ook formele organisaties maken deel uit van de sociale basis of zijn er actief. Dat geldt voor de gemeente, voor zorg- en welzijnsorganisaties, maar ook voor organisaties in andere ‘domeinen’. Allemaal hebben zij te maken met inwoners, verenigingen en werken zij voor of met hen samen.

Om de krachten te bundelen is de strategie ontwikkeld in samenwerking met vertegenwoordigers van deze organisaties en door vertegenwoordigers van de adviesraden sociaal domein. Dit betekent dat we in deze strategie spreken over ‘we’ en daarmee de gezamenlijk partners bedoelen. Daar waar we ‘de gemeente’ bedoelen, benoemen we dat specifiek. Op basis van breed commitment kunnen we deze strategie gezamenlijk, met inwoners samen, verder uitwerken en realiseren. 1.3. Gezamenlijke strategie, lokale vertaling De bedoeling van de strategie is dat deze dichtbij inwoners en in samenwerking met hen uitgewerkt wordt en merkbaar wordt. Dat kan op gemeenteniveau zijn, maar liever nog kleinschaliger, in dorpen, buurten, op scholen, dorpshuizen, sportaccommodaties of andere ontmoetingsplekken waar we echt impact kunnen maken. De strategie zelf hebben we op ABG niveau ontwikkeld. Immers, op hoofdlijnen kennen de gemeenten dezelfde uitdagingen, en werken ze met veel dezelfde partners. Juist eenduidigheid in de beweging die we voorstaan en eenduidig taalgebruik, maakt dat we efficiënter en effectiever op maat invulling kunnen geven aan deze strategie. Zo sluiten we lokaal aan bij dat wat nodig is, in de context van de specifieke ontmoetingsplaats.

4

2. De Sociale basis 2.1. Wat verstaan we onder de sociale basis? De sociale basis is een veel gebruikt begrip waar iedereen andere beelden bij heeft. Onder de sociale basis verstaan wij ‘het geheel van informele en formele netwerken, organisaties, diensten en voorzieningen. Zij maken het samen mogelijk dat mensen in sociale verbanden kunnen leven en kunnen meedoen in de samenleving. De sociale basis is van en voor iedereen. Maar ook kwetsbaar omdat ze afhankelijk is van de bijdragen van velen. Er zijn verschillen tussen gemeenten, buurten en gemeenschapen in hoe sterk de sociale basis is.

1 de sociale basis

5

2.2.

Waarom een strategie versterken van de sociale basis?

Meerwaarde voor inwoners Een sterke sociale basis draagt bij aan gelukkige en veerkrachtige inwoners. In een sterke sociale basis doen inwoners mee, kijken ze naar elkaar om en zetten ze zich in voor hun eigen fysieke en sociale leefomgeving. Een sterke sociale basis biedt ook meerwaarde voor bestaanszekerheid, gezondheid en kansengelijkheid van inwoners Een sterke sociale basis is daarom van belang voor inwoner met minder hulpbronnen, die wat minder veerkrachtig zijn. Maar ook voor inwoners zie zichzelf prima redden, heeft (meedoen in) een sterke sociale basis meerwaarde: sociale cohesie en vrijwillige inzet dragen bij aan positieve gezondheid en geluk.

Meerwaarde van een sterke sociale basis volgens onze stakeholders: • Bestaanszekerheid • Sterker netwerk om op terug te vallen; • Lagere drempel om deel te nemen aan de samenleving; • Minder stress en meer participatie. • Gezondheid • Veerkracht vergroten door sociale contacten • Gezonde leefomgeving bevorderen; • Voorkomen van problematiek door preventie. • Kansengelijkheid • Netwerken als sociale hefboom; • Laagdrempelige ontwikkelingskansen voor iedereen.

Duurzame oplossingen Veel professionele inzet in de sociale basis is tijdelijk en gericht op het oplossen van een individuele vraag of probleem. De kortdurende zorg of ondersteuning draagt niet altijd bij tot een duurzame, blijvende, oplossing. Inwoners met minder veerkracht zien we dan ook vaak terug voor (opnieuw) individuele zorg of ondersteuning. Een aanpak die meer gericht is op het versterken van veerkracht met inzet vanuit de sociale basis biedt – al dan niet aangevuld met professioneel hulp – meer kans op een duurzame oplossing. 2.3. Toekomstbestendig stelsel De samenleving, en daarmee ook het sociaal en medisch domein, staat fors onder druk. Dit komt door verschillende ontwikkelingen die we niet alleen in het hele land, maar ook lokaal zien. Denk hierbij aan vergrijzing, individualisering van de samenleving, digitalisering en crises in de wereld. Ook zien we een stijging in het aantal zorgvragen, toenemend tekort aan woningen en de toenemende krapte op de arbeidsmarkt. Daarnaast hangt dit samen met de financiële schaarste die de urgentie op versnelde transformatie en maatregelen vergroten. Een sterke sociale basis is een randvoorwaarde voor een dempend effect op kosten en personele inzet voor specialistische zorg op de langere termijn en draagt bij aan een toekomstbestendig zorgstelsel.

Onderzoek wijst uit dat financiële en personele investeringen in de sociale basis (bijvoorbeeld jongerenwerk, dorpsverbinding en sportmogelijkheden) zowel zorgkosten als personele inzet op het gebied van individuele zorg en ondersteuning besparen. De gemeente, de overheid, kan het echter niet alleen oplossen. Het vraagt inzet en verandering van ons als samenleving. Van ons allemaal. Door de sociale basis gezamenlijk met partners en inwoners te versterken kunnen we hier handen en voeten aan geven. Dat vraagt om een gezamenlijke strategie.

6

2.4. Bredere context van het sociaal domein Nieuwe opdrachten Gemeenten krijgen vanuit het rijk nieuwe opdrachten die de sociale basis raken, die we alleen gezamenlijk (gemeenten én maatschappelijke partners) effectief op kunnen pakken en waar kunnen maken. Een voorbeeld hiervan is het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) waarin het bevorderen van (positief) gezonde leefstijl en preventie van gezondheidsproblemen en ziekte centraal staat, maar ook het bevorderen van een sterke sociale basis is een kernopdracht. Andere voorbeelden zijn de Hervormingsagenda Jeugd en het Integraal Zorgakkoord (IZA). Vanuit de Hervormingsagenda Jeugd wordt er met name gewerkt aan de reikwijdte van de Jeugdwet, de ontwikkeling van sterke lokale teams en de pedagogische sociale basis. Aan de hand van het IZA wordt gewerkt aan verschuivingen van zorg naar welzijn. Minder specialistische GGZ, meer mogelijkheden voor lichte ondersteuning en meedoen in de buurt. Langer zelfstandig thuis wonen en minder inzet van zorg vanuit de zorgverzekeringswet. Ook op andere beleidsterreinen zien we meer aandacht voor het versterken van de sociale basis als alternatief voor gespecialiseerde of individuele ondersteuning en hulp. Het versterken van de sociale basis is nodig om de transformatie binnen het sociaal en medisch domein te realiseren.

Denk hierbij aan de doorontwikkeling van de toegang tot hulp en ondersteuning; de stevige lokale teams, en het transformeren van individueel hulpaanbod naar waar mogelijk collectief hulpaanbod, meer inzet op (collectieve) preventie en effectieve communicatie voor en door inwoners. Deze strategie geeft input voor deze met elkaar samenhangende ontwikkelingen. Relatie tot de Visie Sociaal Domein In elke ABG-gemeente is in de afgelopen jaren in samenwerking met partners en inwoners een visie op het Sociaal Domein1 ontwikkeld die door gemeenteraden zijn vastgesteld. De visies van de drie gemeenten komen op hoofdlijnen overeen en sluiten lokaal aan bij datgene wat nodig en wenselijk is. We hebben deze visies doorvertaald naar uniforme zogenaamde leidende principes. Dat draagt bij aan uniformiteit en eenduidig taalgebruik waardoor zowel onze maatschappelijke partners, inwoners en de drie gemeenten efficiënter kunnen samenwerken. Deze leidende principes zijn gebruikt als leidraad bij de totstandkoming van de Strategie Versterken Sociale Basis, waarbij de strategie zich nadrukkelijk richt op uitwerking binnen de lokale context dan wel vindplaatsen. 1

Visies

7

3. Wat willen we bereiken? 3.1. Ambitie In 2040 hebben de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen een sterke sociale basis. Deze kenmerken zich door veerkrachtige, inclusieve en toekomstbestendige gemeenschappen waar iedereen kan meedoen in een gezonde leefomgeving. Met inwoners die zelfredzaam zijn maar ook samenredzaam. Waar inwoners naar elkaar omkijken, elkaar helpen en betrokken zijn. Ze nemen verantwoordelijkheid voor hun sociale en fysieke leefomgeving en kunnen meedoen. We werken vanuit partnerschap samen met inwoners en faciliteren inwoners om in de sociale basis actief te zijn en sluiten daarbij aan op de leefwereld van inwoners. Inwoners kunnen terecht bij en voelen zich welkom in de gemeenschappelijke sociale basis om hun vraag te stellen en hun bijdrage leveren aan de samenleving door hun kennis, vaardigheden en betrokkenheid in te zetten Als het nodig is bieden professionals ondersteuning of individuele hulp. Zo kan iedere inwoner zo zelfstandig mogelijk, gezond en actief samenleven. Deze aanpak draagt eraan bij dat we de kosten en personele inzet in het sociaal en medisch domein dempen en, ook in de toekomst, professionele ondersteuning en hulp dichtbij kunnen blijven bieden aan mensen die dat echt nodig hebben.

Onze missie is om op een slimme en realistische manier gebruik te maken van de kansen die de sociale basis biedt en ervoor te zorgen dat we – samen met inwoners en maatschappelijke partners – deze kansen verzilveren. 3.2. Met aandacht voor deelgroepen Om onze missie en ambitie te realiseren sluiten we aan bij de deelgroepen waar we ook in de GALA plannen2 op focussen. 1. Veerkrachtige inwoners Van onze dorpen en buurten maken ook inwoners deel uit die nu geen hulp of ondersteuning nodig hebben. We willen dat graag zo houden en hen stimuleren en verleiden om zich in te zetten voor andere inwoners in hun dorp of buurt. Dit doen we door hen daarbij te helpen als dat nodig is. Hierbij hebben we ook oog voor de draagkracht en gezondheid van deze groep. Zij hebben vaak opgroeiende kinderen, een drukke baan en worden soms ook als mantelzorger gevraagd te zorgen voor ouders of familie en buren. Het is belangrijk dat deze veerkrachtige inwoners ook mentaal en 2

gezonde jeugd

gelijke gezondheidskansen

veerkrachtige samenleving

vitale ouderen

GALA plan MeeDoen en MEEBewegen

8

fysiek fit zijn en blijven. Uit cijfers 3 blijkt dat 16% van de mantelzorgers in de leeftijd van 18-64 jaar in de gemeente Baarle-Nassau zich overbelast voelt. Daarbij zien we dat 41% van de inwoners zich bijna nooit inzet voor de buurt. Positief is dat 75% van de inwoners ervaart dat buurtbewoners voor elkaar klaar staan. Waar we ontwikkelkansen zien is het aantal vrijwillige inzet. Uit deze cijfers blijkt dat 26% van de inwoners aangeeft zich vrijwillig in te zetten. Ook blijkt dat 57% van de inwoners in Baarle-Nassau tevreden tot zeer tevreden is met de ontmoetingsplekken in hun omgeving. 2. Ouderen Het aantal ouderen neemt de komende jaren sterk toe blijkt uit cijfers van waarstaatjegemeente.nl. In de gemeente Baarle-Nassau stijgt het percentage van 15% in 2023 naar 18% in 2040. Daarmee stijgt naar verwachting ook het aantal inwoners dat een beroep zal doen op zorg en ondersteuning. De huidige tendens dat deze groep inwoners langer thuis blijft wonen zal zich, mede door de krapte op de arbeidsmarkt, voortzetten. Krapte op de arbeidsmarkt heeft onder andere tot gevolg dat er steeds minder personeel beschikbaar is om bewoners van zorginstellingen te verzorgen en te begeleiden. De verwachting is dat ook het aantal zorg- en ondersteuningsvragen op het gebied van dementie toeneemt. Het percentage inwoners met dementie stijgt van 2,4% in 2023 naar 4,2% in 2040.

Het percentage inwoners in de leeftijdscategorie van 65 jaar en ouder dat aangeeft eenzaam te zijn is ongeveer de helft. Dit beeld zien we ook terug in de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van het RIVM. Binnen de doelgroep inwoners van 65 jaar en ouder geeft 32% aan vrijwilligerswerk te doen en 17% mantelzorg te geven. Een sterke sociale basis kan daarom voor deze inwoners van groot belang zijn – netwerken, informele hulp en zingeving. Tegelijkertijd hebben ouderen ook vaak talenten en competenties die zij in kunnen blijven zetten of kunnen gaan zetten. Hiermee leveren zij niet alleen een belangrijke bijdrage aan de gemeenschappelijke sociale basis maar bevorderen zij ook hun eigen veerkracht. 3. Jeugd We zien onder andere in de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 van het RIVM en waarstaatjegemeente.nl dat het aantal kinderen dat tijdens hun jeugd te maken krijgt met problemen sterk toeneemt. Denk hierbij aan ontwikkelingsproblematiek, opvoedproblemen en (mentale) gezondheidsproblemen. Een sterke (pedagogische) sociale basis kan hun welzijn en veerkracht bevorderen. We willen dat de jeugd van nu opgroeit tot veerkrachtige inwoners. Op basis van deze cijfers is het aantal kinderen dat lid is van een vereniging en wekelijks actief is bij een vereniging hoog te noemen met een percentage van respectievelijk 80% en 85%.

Het aantal jongeren in de leeftijd van 16-25 jaar dat aangeeft zich eenzaam te voelen is ongeveer de helft. Het percentage jeugdigen met jeugdhulpondersteuning ligt op 10%. Het aantal ouders dat aangeeft met opvoedvragen gebruik te maken van hun persoonlijke sociale basis is 12%.

3

https://www.waarstaatjegemeente.nl/mosaic/dashboard/

9

4. Inwoners in een kwetsbare positie en/of met minder hulpbronnen Onder inwoners in een kwetsbare positie en/of met minder hulpbronnen verstaan wij inwoners waarbij de bestaanszekerheid onder druk staat, die te maken hebben met gezondheidsproblemen of kansenongelijkheid. In de gemeente Baarle-Nassau behoort volgens de burgerpeilingen van waarstaatjegemeente.nl 7% van de inwoners tot de groep met een laag inkomen, hetgeen van invloed kan zijn. Kenmerkend is dat deze kwetsbare positie vaak doorgegeven wordt van generatie op generatie. Ook hier zien wij een opgave om de generatiecirkel te doorbreken. Uit verschillende landelijke onderzoeken waaronder het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt dat inwoners in een kwetsbare positie niet of niet tijdig bereikt worden. We zetten ons in om hen eerder te bereiken zodat we vroegtijdig passende hulp kunnen bieden met als doel dat zij de mogelijkheid hebben om mee te doen en een bijdrage te leveren aan de gemeenschappelijke sociale basis.

3.3. Realistische verwachtingen Een sterke sociale basis ontstaat niet vanzelf. De sociale basis is van inwoners zelf; de maakbaarheid door de gemeente is beperkt. Bij het versterken van de sociale basis zetten we erop in dat inwoners zelf en met elkaar meer kunnen en willen gaan betekenen, maar dat is niet opeisbaar. Dan ontstaat er weerstand. De sociale basis is geen product dat je in kunt kopen, het is een proces dat gevoed moet worden. Movisie en het Verwey-Jonker Instituut hebben in co-creatie een verandertheorie voor de sociale basis opgesteld. Deze theorie beschrijft wat formele partijen kunnen doen om de sociale basis te versterken. De winstwaarschuwing die meegegeven wordt is dat de sociale basis geen oplossing is voor alles en geen manier om bezuinigingen op te vangen. Wil je de sociale basis versterken dan is de rol van alle organisaties (gemeente en maatschappelijke organisaties) belangrijk. Hoe meer we willen sturen, hoe minder er ontstaat. Inwoners zijn zelf aan zet waarbij gemeente en maatschappelijke partners kunnen stimuleren en faciliteren. Want juist dan ontstaan er mooie initiatieven in al hun diversiteit.

10 bouwstenen voor een sterke sociale basis De verandertheorie voor de sociale basis van Movisie en het Verwey-Jonker Instituut kent een 10-tal bouwstenen. Elke bouwsteen draagt bij aan het versterken van de sociale basis en is nadrukkelijk géén keuzemenu waar gemeenten of organisaties in kunnen “shoppen” naar gelang het hen (politiek) uitkomt. Als de sterke sociale basis daadwerkelijk stevig en veerkrachtig moet worden, dan is inzet van álle bouwstenen nodig. Het gaat hierbij om bestaanszekerheid, financiering, samenwerken vanuit gelijkwaardigheid, versterken eigenaarschap, zeggenschap en regie, beschikbaarheid van ruimte en plekken, responsiviteit, (onder)steunen van mantelzorg, steun en ruimte voor vrijwillige inzet, versterken van inclusie en mensen vragen en uitnodigen.

10

4. Hoe gaan we het (anders) doen? 4.1. De huidige sociale basis; een rijke sociale basis Er is al veel vrijwillige, informele inzet in onze dorpen en wijken. Bij de beschrijving van de deelgroepen (zie 2.3.) hebben we een beeld geschetst hoe dit er in de gemeente uitziet en ervaren wordt door inwoners. Er is een rijk verenigingsleven en veel partijen zijn actief in de sociale basis. Deze bestaande sociale basis willen we gaan versterken. Dit willen we doen aan de hand van landelijke inzichten, ontwikkelingen en ervaringen, de geleerde lessen, zoals hiervoor beschreven. Maar ook aan de hand van onze Leidende Principes waarmee we werken vanuit onze Visie op het Sociaal Domein. We gaan aan de slag met het gericht versterken van onze sociale basis.

Baarle BRUIST al! Jeugdwerk , CCB, nieuwe initiatieven zoals de meet-Up en Baols Bakske Wielerzesdaagse, taalhuis, grensoverschrijdende samenwerking tussen seniorenverenigingen, budgetcafé

We willen stimuleren dat inwoners meer betrokken zijn bij elkaar, zich inzetten voor elkaar en de gemeenschap en meer gebruik maken van elkaars kennis en kunde, in welke vorm dan ook. Hiervoor is het belangrijk om de persoonlijke en gemeenschappelijke basis sterker te maken. De focus van professionele inzet in de institutionele sociale basis richten we daarom nog meer op de gemeenschappelijke sociale basis. Met deze strategie geven we richting aan het versterken van de rijke sociale basis die er nu is om te komen tot een sterke sociale basis die toekomstbestendig is.

11

4.2. Geleerde lessen Zelfredzaamheid en samenredzaamheid gaan niet vanzelf In 2015 zijn taken rond de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo overgedragen aan gemeenten waarbij uitgegaan wordt van het verstrekken van voorzieningen aan individuele inwoners met zelfredzaamheidsproblemen. Er zijn sterke financiële prikkels ingebouwd; hoe groter het probleem, hoe meer ‘recht op zorg’. Dit belemmert zelfredzaamheid en samenredzaamheid van inwoners. Ook is er onvoldoende antwoord op drempels en belemmeringen voor de inzet van informele hulp en ondersteuning. Inwoners zijn destijds aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid die een oplossing zou zijn voor de landelijke bezuinigingsopgave. Dit heeft echter ook een averechts effect gehad. ‘Gewone’ vraagstukken Veel vragen en problemen waar mensen in hun leven mee te maken krijgen, horen bij het leven. Niet al deze vraagstukken hoeven door de inzet van individuele, vaak duurdere, ondersteuning en hulp opgepakt te worden. Vragen die bij het dagelijks leven horen en waar veel mensen mee te maken krijgen, zijn vraagstukken waar informeel of collectief aanbod voor ingezet kan worden. Dit vraagt ook een andere houding van inwoners en professionals. Daarnaast zien we dat hulp die mensen zelf organiseren met de mensen om hen heen vaak de beste en meest duurzame hulp is.

De laatste jaren kenmerken zich dan ook door een verschuiving richting collectieve voorzieningen en preventief aanbod. Complex zorglandschap Het zorglandschap hebben we complex georganiseerd. We werken vanuit verschillende rollen, taken, expertises, toegangen en financiering. Ieder vanuit zijn eigen organisatie. Dit leidt ertoe dat inwoners met een hulpvraag vaak van het kastje naar de muur gestuurd worden, meerdere keren hun vraag moeten stellen en lang moeten wachten. Organisaties werken nog steeds te vaak naast elkaar, na elkaar en soms zelfs tegen elkaar in. Daar komt bij dat er vanuit gegaan wordt dat inwoners zelfredzaam zijn en de weg wel vinden, zonder rekening te houden met de diversiteit en het denk en doe-vermogen van inwoners en handelingsverlegenheid. Onvoldoende bereik kwetsbare inwoners Uit onderzoeken van onder andere het Sociaal Cultureel Planbureau blijkt dat we de meest kwetsbare inwoners onvoldoende bereiken. Inwoners weten niet waar ze terecht kunnen met hun vragen of durven geen hulp te vragen vanwege schaamte. Op het moment dat zij wel hulp vragen, zijn de vragen vaak al complex en is er zwaardere hulp nodig dan wanneer er vroegtijdig ondersteuning geboden wordt. Daarnaast wantrouwen veel inwoners de overheid als gevolg van onder andere de Toeslagenaffaire.

12

Aanbod onvoldoende bekend Inwoners maar ook professionals zijn vaak onvoldoende op de hoogte van het aanbod. Professionals kennen elkaar en ieders mogelijkheden onvoldoende, waaronder ook welke mogelijkheden van ondersteuning in de gemeenschappelijke sociale basis te vinden zijn en hoe deze in te zetten. Ook kennen professionals in de institutionele sociale basis elkaar onvoldoende. We zien dat een inwoner met een hulpvraag zich daardoor vaak direct meldt bij de institutionele sociale basis en de gemeenschappelijke basis overslaat. 4.3. Aanscherping van ‘de Leidende Principes’ Op basis van de Visie Sociaal Domein van de drie afzonderlijke gemeenten zijn Leidende Principes bepaald. De Leidende Principes geven richting aan beleid en uitvoering. Het zijn zogenaamde vuistregels die richting geven aan het handelen van mensen. De Leidende Principes van de Visie Sociaal Domein zijn samen met onze maatschappelijke partners en vertegenwoordigers van inwoners aangescherpt en aangevuld. Met deze aangescherpte Leidende Principes kunnen we de gewenste beweging binnen de sociale basis faciliteren, aanjagen en in co-creatie realiseren. Hieronder beschrijven we de 6 Leidende Principes en geven we een inkijkje in hoe we ze kunnen gaan inzetten om de sociale basis te versterken.

Vanuit de Leefwereld - het perspectief van de inwoner is leidend • Aansluiten/ aanwezig zijn bij ontmoetingsplaatsen – fysiek, digitaal, wijkgericht en/of deelgroep gericht • Inzet van ervaringskennis en -deskundigheid • Ontschot regelen en financieren • Aansluiten bij oplossingsrichtingen van inwoners – invloed en zeggenschap delen

13

Zo gaan we dat doen: 1. We brengen mensen, inwoners en professionals samen IN de sociale basis. Zo versterken we samen (bestaande) netwerken en/of bouwen we aan nieuwe netwerken. - Professionals gaan werken op (fysieke, geografische of digitale) ontmoetingsplekken. Zo kunnen zij beter aansluiten bij de leefwereld van inwoners en met hen samen sterke netwerken vormen. - Dit biedt meer aangrijpingspunten voor preventie, voor het versterken van sociale cohesie, voor het benutten van ervaringen en ervaringskennis en van talenten en competenties van inwoners. 2. Ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid positioneren we steviger in onze aanpak en werkwijzen. We kunnen effectiever zijn als we weten wat, vanuit het perspectief van inwoners helpt, nodig of wenselijk is, maar ook wat niet werkt. - we nemen meer tijd en ruimte om in gesprek te gaan met inwoners en hun ervaringen actief op te halen. We praten met hen en niet over hen. - We zetten meer professionele ervaringsdeskundigheid in 3. We breiden het werken op basis van de waardendriehoek4 uit. De waardendriehoek wordt ingezet om een doorbraak te realiseren in complexe casuïstiek en kent drie waarden; legitimiteit, rendement en betrokkenheid.

4

Instituut voor Publieke Waarden

14

-

-

We gebruiken de waardendriehoek niet alleen bij complexe problematiek die om een doorbraak vraagt, maar ook bij eenvoudigere vragen en ideeën. Zo kunnen beter bij de leefwereld en oplossingsrichtingen van inwoners aansluiten en maken we, als dat nodig is, oplossingen mogelijk die niet binnen één koker of financieringsstroom passen. Het bestaande hulp en ondersteuningsaanbod blijven we inzetten als dit de best passende hulp en ondersteuning in de situatie van de inwoner is.

Veerkracht vergroten • Versterken van hulpbronnen – persoonlijk, sociaal en omgeving • We gaan uit van het gewone leven (‘normaliseren') - tegenslagen horen bij het gewone leven en verschillen zijn gewoon • Bieden van bestaanszekerheid individueel en collectief (verenigingen/initiatieven) • Bevorderen inclusie • Van zorg naar gezondheid en welzijn Daarnaast is het belangrijk om in te blijven zetten op het versterken van de persoonlijke sociale basis van inwoners. Netwerkversterking en het vergroten van de kennis en vaardigheden (empowerment) maar ook normaliseren. Tegenslagen maken onderdeel uit van het leven, dat is normaal. Daarnaast is het bespreekbaar maken ook van belang en eerst hulp vragen in de eigen persoonlijke sociale basis. Zo gaan we dat doen: 1. We investeren in ‘community building’. Community building is een methodiek gericht op het versterken van gemeenschappen en netwerken. - Dat doen we door meer ‘dorpsverbinding’ mogelijk te maken, - Inzet van andere professionals en elkaar vertrouwd te maken met deze manier van werken 2.

We maken informele inzet (vrijwilligerswerk, burenhulp, mantelzorg of andere vormen) aantrekkelijker en makkelijker door: - Nog meer aan te sluiten bij talenten en zingeving, - Uitbreiden van ondersteuning aan inwoners en verenigingen bij hun inzet voor elkaar: continuïteit en ‘achtervang’ en deskundigheidsbevordering bieden, - (Financiële) zekerheid te bieden als randvoorwaarde – individueel én collectief, - Inwoners beter toe te rusten om hun rol te kunnen pakken door bijvoorbeeld kennisoverdracht. - Samen met inwoners het aanbod voor mantelzorgondersteuning versterken 3. Versterken communicatie en voorlichting Onze communicatiestrategie voor het Sociaal Domein richt zich op: 15

-

actief luisteren naar wat er leeft onder inwoners en partners, versterken van de band tussen gemeente, inwoners en organisaties, informeren over wat er mogelijk is, wat er speelt en waar mensen terecht kunnen, bewegen van inwoners om betrokken te zijn, zelf stappen te zetten of anderen te helpen, laten we zien wat we doen, waarom we het doen en welke resultaten dat oplevert.

We communiceren – als partners in het sociaal domein -op een manier die voor iedereen, ongeacht achtergrond of vaardigheid, toegankelijk is en die voor iedereen begrijpelijk, bereikbaar, eenduidig en compleet is. 4. We beperken uitsluiting van inwoners door: - het vergroten van bewustwording over inclusie en uitsluiting - het stimuleren van ontmoeting (‘bridging’) - verbeteren van toegankelijkheid: fysiek, sociaal, communicatief en financieel - mogelijk maken dat inwoners ervaringen uit kunnen wisselen met gelijkgestemden. (‘bonding’) 5. We maken gezond leven gemakkelijker - Aandacht voor (positieve) gezondheid en gezonde leefstijl verbinden we waar mogelijk ook aan ander preventief en collectief aanbod. - Samen met inwoners geven we vorm aan een gezonde leefomgeving in relatie tot de ontmoetingsplekken. We sluiten daarbij zoveel mogelijk aan bij (geplande) fysieke projecten. Samen • Opgavegericht samenwerken vanuit een gedeelde ambitie en gezamenlijke agendering: - Gedeeld eigenaarschap met inwoners en partners - Verantwoordelijkheid, zeggenschap, en invloed delen - Gezamenlijke aanpak – gezamenlijke agendering • Gelijkwaardige samenwerking met informele inzet

Zo gaan we dat doen: 1. We verbeteren samenwerking met inwoners: - door aan te sluiten bij ontmoetingsplekken kiezen we voor een praktische insteek hetgeen bijdraagt aan een effectieve samenwerking.

16

- kennis en vaardigheden van inwoners zijn niet hetzelfde als die van professionals, maar we waarderen ze wel gelijkwaardig aan die van professionals. 2. We versterken partnerschap tussen gemeenten en maatschappelijke partners: - op basis van gezamenlijke, lange termijn doelen en ambities - gezamenlijke facilitering passend bij (flexibel te hanteren) taken, rollen en bevoegdheden - gezamenlijke besluitvorming vooraf borgen in proces. 3. Financiële middelen voor inwonersinitiatieven borgen (bijv. gezonde ideeënfonds, wijkbudget) 4. We zoeken naar manieren om administratieve lasten te beperken

Op maat – verschil durven maken • Ongelijk investeren om gelijke kansen te creëren (collectief en individueel) • Een passend aanbod voor iedereen (generiek en specialistisch) • Voorzieningenniveau op maat Zo gaan we dat doen: 1. Meeste inzet waar we het meest impact kunnen maken. Dat is legitiem vanwege reguliere investeringen voor de reguliere doelgroep: - voor inwoners en/of ontmoetingsplekken met minder veerkracht - met focus op gezond leven, eerlijke kansen en bestaanszekerheid - ook gericht op veerkrachtige inwoners, ook voor hen is de sociale basis van belang en vice versa. 2. Netwerken rondom ontmoetings- en vindplekken op maat samengesteld - Elke plek en de inwoners die daar komen heeft iets anders nodig • Zo kunnen we ook impact voor bepaalde ‘deelgroepen’ vergroten • Aanbod op ontmoetingsplekken op maat (ontmoeten, ontwikkelen, ondersteunen, opvoeden, ontspannen,… ) - Dit kan leiden tot wijzigingen in het bestaande voorzieningen aanbod. 3. Generiek aanbod voor iedereen, maar… - we verwachten meer redzaamheid van inwoners met meer hulpbronnen, - we creëren specifiek aanbod voor inwoners die (nog) niet deel kunnen nemen aan generiek aanbod - zoveel mogelijk collectief en preventief met inzet van ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid. 4.

We bieden individuele hulp op basis van het gewone leven (normalisatie) en positieve gezondheid niet voor alle problemen is (professionele) hulp nodig, als de mogelijkheden in de sociale basis niet toereikend zijn 17

-

we richten ons erop dat inwoners weer vooruit kunnen

Vakmanschap • Versterken competenties voor aansluiting bij de diverse leefwerelden (‘perspectief sensitief’) • Versterken ‘nieuwe’ expertises en vaardigheden • Samenwerken over eigen rollen en schotten heen Zo gaan we dat doen: 1. Vergroten van deskundigheid en creëren ‘nieuw’ handelingskader op gebied van Bewustzijn, kennis en vaardigheden voor aansluiten bij leefwereld Normalisatie en positieve gezondheid Basisniveau community-building Verbinding en kennis van vind/ontmoetingsplek als expertise Gelijkwaardige samenwerking met informele inzet en met ervaringskenners 2. Samenwerken over schotten heen op alle niveaus - Anders uitvoeren - ruimte voor professionals dat zij zich niet alleen beperken tot hun eigen rol of expertise. Vertrouwen krijgen en hebben in basiskennis en vaardigheden kan maken dat zij ook andere activiteiten uitvoeren als de inwoner daarbij gebaat is. - Anders managen – hoe geven managers leiding en sturing aan professionals die buiten de (eigen) kaders de ruimte opzoeken om te doen wat nodig is - Anders besturen - hoe sturen bestuurders op netwerksamenwerking met minder ‘eigen’ zeggenschap - Samen leren

18

Sturen op maatschappelijk effect • Zoveel mogelijk impact maken – publieke waarde toevoegen • Verdeling van schaarste - niet meer alles, niet meer voor iedereen • Veranderen/transformatie – nieuw voor oud • Data gedreven – tellen en vertellen Zo gaan we dat doen: 1. Gezamenlijk bepalen we op welke ontmoetingsplaatsen we beginnen - Waar bereiken we inwoners voor wie we de meeste impact kunnen maken? - Waar ( en voor wie) zitten er hiaten in de sociale basis? - Aanhaken bij lopende ontwikkelingen of plannen waar al stappen voorwaarts gezet worden We maken gebruik van beschikbare (kwantitatieve) data en (kwalitatieve) ervaringsverhalen (tellen en vertellen). Deze gebruiken we als nulmeting en voor verdere monitoring 2. We concretiseren en laden de publieke waarden driehoek op basis van de leidende principes - Gebruik maken van wat (elders) werkt (evidence based), maar soms ook samen het wiel uitvinden om het ‘eigen’ te maken

19

5 Vervolg en monitoring Om onze ambitie te kunnen realiseren is commitment van alle betrokken partners nodig: maatschappelijke organisaties, inwoners en de drie gemeenten. Alleen gezamenlijk kunnen we verder bouwen aan een versteviging van de Sociale Basis. Na het zomerreces organiseren alle betrokken partners een kick-off bijeenkomst. Met deze bijeenkomst wordt de strategie en de samenwerking formeel gemarkeerd. Tevens is dat het startmoment om gezamenlijk een aanpak uit te werken om de beweging verder vorm te geven. Alle betrokkenen staan voor opgaven om het zorglandschap toekomstbestendig te houden. Bij de uitwerking van de strategie is ruimte om opgaven te verbinden. Denk hierbij aan de verbinding met het traject om te komen tot een doorontwikkeling van de inrichting van het sociaal domein naar Sterke Lokale Teams en de ombuiging van het individueel ondersteuningsaanbod naar collectief ondersteuningsaanbod waar mogelijk. De opgave is een enorme verandering voor iedereen. Om het behapbaar te houden beginnen we klein. Op een paar plekken waar we de meeste impact kunnen maken voor inwoners. Waar dit is, bepalen we gezamenlijk en met inwoners. We brengen in beeld waar hiaten zitten. Ook houden we rekening met waar al concrete stappen gezet worden.

Waar zijn ontwikkelingen gaande die we hiermee een impuls kunnen geven? We kiezen er bewust voor om te starten met een aanpak, gefaseerd en in afstemming met andere belangrijke opgaven die elke betrokken partner al heeft. We kiezen voor temporiseren, waarbij de uitvoering van wettelijke taken voor ieder geborgd blijft. Om de beweging te kunnen volgen en bij te kunnen blijven sturen gaan we gebruik maken van beschikbare data van alle betrokkenen – tellen en vertellen. Dit stelt ons in staat om goed gemotiveerd bij te kunnen blijven sturen. Hoe dit verder ingevuld gaat worden, nemen we mee in de uitwerking van de Aanpak. De sociale basis is van en voor inwoners. Daarom gaan we bij de uitwerking van de aanpak per onderdeel en per ontmoetingsplek de samenwerking met inwoners goed vormgeven. Dat is nodig om deze beweging ook daadwerkelijk samen te kunnen realiseren. Een sterke sociale basis, dat ZIJN we samen!

20

Bijlage 1 – Procesbeschrijving De Strategie Versterken sociale basis ‘De sociale basis, dat ZIJN we samen!’ is tot stand gekomen in de periode november 2024 – april 2025. Hiervoor hebben de volgende interactieve bijeenkomsten plaatsgevonden Raadsinformatie avonden Tijdens deze bijeenkomsten is aan de hand van een aantal dilemma’s input van raadsleden opgehaald. Baarle-Nassau: 8 januari 2025 Gilze en Rijen: 13 januari 2025 Alphen-Chaam: 21 januari 2025 Stakeholders bijeenkomsten. Eerste bijenkomst: 10 februari 2025: o Gezamenlijk beeld van ‘de sociale basis’ o Bepalen werkzame interventies of activiteiten Tweede bijeenkomst 25 februari 2025 o Prioritering van opgaven binnen de sociale basis o Concretisering van de opgaven vanuit leefwerelden van inwoners. Daarnaast heeft op 18 maart 2025 in een kleiner verband een verkenning plaatsgevonden over (on)mogelijkheden en de juiste timing van het breder betrekken van inwoners. Samenwerking adviesraden sociaal domein De adviesraden zijn betrokken bij de stakeholdersbijeenkomsten en het gesprek op 18 maart. De concept strategie is op 25 maart 2025 met de drie adviesraden gezamenlijk besproken. De adviesraden kunnen hierop aanvullend nog reageren op de definitieve strategie die ter besluitvorming is aangeboden aan het college.

Interne afstemming Er heeft intern integraal afstemming plaatsgevonden met een afvaardiging van collega’s afdeling Sociaal Beleid maar ook met collega’s van afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling en Leefomgeving.

21