3.6-Plan van aanpak Eikenprocessierups 2022

Plan van aanpak Eikenprocessierups ABG 2022

Inleiding Al vele jaren bestrijden de gemeenten Alphen-Chaam, Baarle-Nassau en Gilze en Rijen Eikenprocessierupsen vanwege de gezondheidsklachten en overlast die hierdoor worden veroorzaakt. De overlast van de rupsen is sommige jaren heel erg en sommige jaren veel minder. In 2018 en 2019 was de overlast groot in de 2020 en 2021 was de overlast een stuk minder. Het is elk jaar weer afwachten hoe erg de overlast gaat zijn. Een plan van aanpak helpt bij de jaarlijkse evaluatie om goed in beeld te krijgen of de bestrijding efficiënt is en of we die moeten aanpassen. In het plan is vastgelegd wat de gemeenten elk jaar doen ter bestrijding van de rupsen en hoe we daarover communiceren. Het plan van aanpak is geen statisch document, we passen het elk jaar aan naar aanleiding van nieuwe inzichten.

1.1 Algemeen De eikenprocessierups is de larve van een nachtvlinder die in april uit het ei komt. De rups doorloopt zes stadia van vervelling. Vanaf het vierde stadium, van mei tot juli, heeft de rups de irriterende brandharen. In deze periode zijn de rupsen aan te treffen in plakkaten op de stam en hangend aan takken in nesten van dichte spinsels met vervellingshuidjes en brandharen. Op alle soorten eikenbomen kan men rupsen aantreffen. Deze rupsen gaan ’s nachts groepsgewijs in processie op zoek naar voedsel (eikenbladeren). De rups wordt steeds meer een plaag. In het voorjaar heeft het weer invloed op het uitkomen van de ei-pakketten. De bomen ondervinden weinig hinder van de rupsen. Hooguit zijn ze in de toppen kaalgevreten. Bij een grote plaag kan de conditie van de boom achteruit gaan.

1.2 Verspreidingsgebied Eiken staan binnen Alphen-Chaam, Baarle- Nassau en Gilze en Rijen bijna overal. In Gilze en Rijen bestaat 35% van de bomen uit eiken. In Alphen-Chaam gaat het om 57% en in Baarle-Nassau om 42%. Het gaat hier alleen om bomen in de openbare ruimte. Bomen in het bos zijn in deze getallen niet meegenomen. Binnen de 3 gemeenten komt de eikenprocessierups overal voor. Er zijn geen locaties meer waar de rups niet voorkomt. In 2018 en 2019 was er heel veel overlast. In 2020 en 2021 was er maar weinig overlast en ging het maar om tientallen meldingen van overlast binnen de 3 gemeenten.

1.3 Waar bestaat de overlast uit? Na contact met de brandharen van deze rups kunnen klachten ontstaan zoals jeuk, huiduitslag, irritatie aan de ogen of aan de luchtwegen. De klachten komen overeen met allergische reacties. Belangrijk is om elk contact met de rupsen en resten ervan, zoals vrijgekomen brandharen, te vermijden. Er zijn vooral risico’s voor de gezondheid in de periode dat de eikenprocessierupsen brandharen krijgen (half mei-juni) en bij de verdere verspreiding van deze brandharen door verwaaien van brandharen, vervellinghuidjes en lege nesten (juli-september). Met hun weerhaakjes dringen de pijlvormige haren bij aanraking gemakkelijk in de huid, ogen en luchtwegen. Deze haartjes kunnen tot 6 jaar later nog overlast veroorzaken. Na iedere nieuwe aanraking met de haartjes wordt de irritatie sterker. De overlast van de eikenprocessierups heeft, naast dat het gevolgen heeft voor de gezondheid, ook op de langere termijn gevolgen. De leefbaarheid wordt ernstig aangetast. In gebieden waar veel overlast is, worden mensen ernstig beperkt in hun vrijheid. Bepaalde gebieden moeten worden

gemeden. Er kan ook sprake zijn van economische schade. Deze wordt veroorzaakt door daling van het aantal toeristen, financiële schade aan de agrarische sector, doordat vee niet meer buiten kan staan en de kosten voor bestrijding/bestrijdingsmiddelen.

1.4 Kosten bestrijding De financiële consequenties voor de komende jaren zijn moeilijk aan te geven. Hierbij moet er vanuit worden gegaan dat de rups ieder jaar weer terug komt. De hoeveelheid rupsen kan jaarlijks verschillen. Dit hangt af van het weer en de aanwezigheid van zijn natuurlijke vijanden. Wel is het reëel dat de kosten de komende jaren gemiddeld minimaal gelijk zullen blijven.

2. Beheersing en Bestrijding 2.1 Doelstelling beheersing eikenprocessierups De gemeenten stellen zich ten doel om de plaagdruk op druk bezochte plekken beheersbaar te houden en daarmee ernstige overlast voor inwoners en bezoekers van de gemeenten te beperken. Het totaal uitroeien van de eikenprocessierupsvlinder is niet mogelijk. De enige mogelijkheid is het verminderen van de overlast door natuurlijke bestrijding, preventief spuiten en het verwijderen van nesten. In principe is de gemeente niet aansprakelijk te stellen voor schade en/of overlast die de eikenprocessierups oplevert of kan opleveren voor de omgeving. Hoewel er wel sprake is van een zorgplicht, kan een gemeente niet zonder meer verplicht worden om handelend op te treden. Wel mag van de gemeente worden verwacht, indien sprake is van een voorzienbare probleemsituatie, dat de gemeente burgers adequaat voorlicht. Daar waar een situatie in de openbare ruimte tot voorzienbare problemen leidt kan de gemeente preventieve maatregelen nemen. Welke maatregelen dat zijn, mag de gemeente zelf beslissen. Vanaf 2017 is er preventief gespoten in Gilze en Rijen, Alphen-Chaam en Baarle-Nassau. De bedoeling was om op deze manier de plaagdruk zo lang mogelijk beheersbaar te houden. Op 12 juli 2021 is de motie eikenprocessierupsbestrijding aangenomen in de gemeenteraad van Gilze en Rijen.

Deze motie schrijft voor dat we het middel Xentari zeer beperkt gebruiken per 1-1-2022. De kaarten met de te spuiten locaties worden begin 2022 aangepast en het gebruik van Xentari zal in 2022 met minimaal 75-90% zijn afgenomen ten opzichte van 2021. We weten pas in maart meer nauwkeurig hoeveel we minder gaan spuiten, als de bestrijdingskaarten gereed zijn. In Baarle-Nassau en Alphen-Chaam blijven we in een regelmatig tempo afbouwen met het gebruik van Xentari door ieder jaar ongeveer 10-20% minder te spuiten. Door het afbouwen van het preventief spuiten zullen bewoners mogelijk meer overlast moeten accepteren. In onze communicatie uitingen zullen we hier meer aandacht aan besteden. De bestrijding van de rups is de verantwoordelijkheid van de eigenaar van de grond waar de boom op staat. De gemeenten bestrijden alleen rupsen in de bomen op terreinen die in eigendom zijn van de gemeente. De bestrijding van de rups in bomen die niet van de gemeenten zijn, is de verantwoordelijkheid van grond/boomeigenaar. Het gaat hierbij om rupsen in bomen van particulieren, op terreinen van woningbouwcorporaties, scholen, kinderdagverblijven, campings, maneges, recreatieparken en bedrijven. De gemeente verwijst door naar bestrijders. De bestrijding op particulier terrein komt voor rekening van de eigenaar van de grond.

2.2 Risico inventarisatie preventief te spuiten locaties Bij het opstellen van kaarten met daarop locaties waar preventief zal worden gespoten, nemen we de volgende aspecten mee:

1. Gevoelige beplanting De gevoeligste beplantingen zijn monoculturen van Europese eiken. Indien er veel rupsen voorkomen worden ook Amerikaanse soorten zoals moeraseiken en Amerikaanse eiken aangetast. 2. Aanwezigheid van mensen Het gezondheidsrisico is afhankelijk van de gebruiksdruk. Indien op een bepaalde locatie veel mensen passeren of verblijven is de kans op nadelige gezondheidseffecten groter. 3. Ecologische afweging Het bestrijden van de eikenprocessierups met behulp van biologische of chemische middelen kan strijdig zijn met de regelgeving en beleid. Vanuit de wet natuurbescherming is het verboden beschermde vlindersoorten te bestrijden. Op locaties waar beschermde vlindersoorten voorkomen mag geen gebruik gemaakt worden van deze middelen. Op locaties waar een rijke soorten variatie aanwezig is, kiezen we ervoor niet te spuiten. Op basis van bovenstaande risico inventarisatie zijn de volgende lijnen gevolgd in de bepaling van de te spuiten locaties. We spuiten niet: - In vlinderbeschermingsgebieden - In bos(randen) - Op locaties met een rijke soortenvariëteit - Op locaties waar we ten behoeve van de bestrijding van de rups bosplantsoen hebben aangeplant, nestkasten hebben opgehangen of kruidenvegetatie hebben ingezaaid.

We spuiten wel: - In/nabij winkelcentra, bejaarden- en ziekenhuizen, speelplaatsen, scholen en kinderdagverblijven; - Rond haltes voor openbaar vervoer; - Nabij ingangen van campings, horeca, ingangen van sportterreinen, kampeerboerderijen en dagrecreatieterreinen. In Alphen-Chaam en Baarle-Nassau kunnen we, indien nodig, laten spuiten op de volgende locaties: - In/nabij woningen/woonwijken, kantoren en werkplaatsen; - Op drukke fiets- en wandelroutes. Spuiten van de eiken zorgt er voor, dat er in de meeste gevallen geen nesten ontstaan. Op drukke locaties in de kernen spuiten we 2 keer per jaar. Buiten de kernen langs bijvoorbeeld fietspaden spuiten we maximaal 1 keer per jaar. De kaarten met de te spuiten locaties worden elk jaar in de winter opnieuw geëvalueerd en vastgelegd in het beheersysteem Obsurv. Spuiten is overigens niet de meest ideale oplossing want ook andere rupsen worden er mogelijk door beïnvloed.

2.3 Nesten weg zuigen Als er na het spuiten toch nesten ontstaan, of op locaties waar niet gespoten is nesten ontstaan, dan kan er voor gekozen worden de nesten weg te zuigen. De plaagdruk - en daarmee de gezondheidsrisico’s – neemt toe met het aantal mensen en het aantal eiken. Op basis hiervan zijn prioriteitsgebieden aan te wijzen. Meldingen worden in volgorde van de prioriteitsgebieden afgehandeld. Alle locaties waar meldingen over binnen komen worden bezocht door een medewerker van de gemeente. Op basis van de melding en het bezoek van de locaties maakt de gemeente een afweging om wel of niet de nesten weg te zuigen. Op de volgende locaties kunnen de nesten worden verwijderd: - Gebieden waar veel (kwetsbare) mensen komen of langdurig verblijven; bestrijding vindt zo snel mogelijk plaats. (bv. Scholen, kinderdagverblijven zwembaden, verzorgingshuizen,

sportverenigingen, winkelstraten en niet commerciële toeristische trekpleisters/evenementen). Op alle andere locaties zuigen we geen nesten weg. Omdat nesten wegzuigen zeer kostbaar is (ca. € 80-100,- per boom), wordt dit alleen gedaan op locaties waar de overlast heel hoog is. Het nieuwe boombestek moet nog worden vastgesteld. Daarna weten we de exacte prijs. Nesten tot 2 meter hoog in de boom kan de gemeentelijke bomenploeg zelf weghalen. Nesten hoger in de boom worden door een aannemer verwijderd. Als bomen gesnoeid moeten worden en er zitten nesten in dan zuigen we de nesten weg voor de veiligheid van de medewerkers. We doen dit zoveel mogelijk vooraf in het overlast seizoen, zodat de overlast ook nog afneemt. Het wegzuigen van nesten in bomen die gesnoeid moeten worden kan een hoge kostenpost zijn, omdat het in een keer om veel bomen gaat.

2.4 Natuurlijke bestrijding We pakken de overlast door de eikenprocessierups steeds meer op een natuurlijke manier aan. Waar het kan, spuiten we niet met een biologisch bestrijdingsmiddel, maar geven we de natuur meer ruimte. In Gilze en Rijen is in 2021 ruim drie kilometer berm ingezaaid met een speciaal bloemenmengsel dat sluipwespen en sluipvliegen aantrekt. Deze insecten leggen eitjes in de eikenprocessierupsen, waardoor deze uiteindelijk sterven en zich niet voortplanten. In alle drie de gemeenten hangen nestkasten en waar mogelijk leggen we bij beheeringrepen en projecten ook meer bloemrijke bermen aan en planten we meer besdragende heesters. Daarnaast hebben we meegedaan met Natuur in de Wijk en Natuur in het dorp waardoor er vele nestkasten en beplanting is bijgekomen. Als er budget over is in een mild eikenprocessierups jaar, dan zullen we dit inzetten voor natuurlijke bestrijding. Waar mogelijk zoeken we zoveel mogelijk de samenwerking met bewoners, NLGR en ZLTO om de rups natuurlijk te bestrijden.

3 Stappenplan aanpak eikenprocessierups en monitoring 3.1 Stappenplan Het onderstaande stappenplan geeft een overzicht van de acties, die we per maand oppakken. Januari: Kaarten van de preventief te spuiten gebieden evalueren Februari: Communicatieplan opstellen Februari: Muteren van de kaarten in de beheersystemen Maart: Concept teksten persberichten en andere communicatie opstellen Maart: Nieuwe preventief spuiten kaarten opsturen en bespreken met de aannemer Maart: Inschatting maken van kosten voor dit jaar en volgend jaar voor bestrijding van de eikenprocessierups Maart: Publiceren persberichten over aanpak eikenprocessierups via onze communicatie kanalen: website, Facebook, Twitter en infopagina weekblad. April: Publiceren persbericht over preventief spuiten April-Augustus: Overlast meldingen registreren en afhandelen April-juli: Monitoren reacties inwoners en aan de hand daarvan communicatie aanpassen/uitbreiden. Verschillende communicatieacties, afhankelijk van de hoeveelheid overlast. Oktober-november: Overzicht maken van meldingen dat jaar November: Feromoonvallen onderzoek bekijken. December: Evaluatie afgelopen jaar en analyse feromoonvallen rapport December-januari: Herzien plan van aanpak voor komend jaar Gehele jaar: Initiatieven verzamelen van inwoners die bijdragen leveren aan het bestrijden van de rups.

3.2 Monitoring De locaties waar de eikenprocessierupsen worden bestreden leggen we digitaal vast in het programma en maken we inzichtelijk voor iedereen. In dit programma worden de locaties van rupsen(nesten) met behulp van GPS-coördinaten vastgelegd. Aan iedere melding wordt een bestrijdingsprioriteit gegeven. De aannemer, die de bomen spuit kan deze gegevens inzien. Nadat de rupsen zijn bestreden meldt de aannemer deze af. Het systeem houdt al deze mutaties bij. In het registratiesysteem krijgt de gemeente een actueel logboek van eikenprocessierupsbestrijding. Daarnaast wordt er een logboek opgebouwd waarmee het aantoonbaar wordt dat de gemeente inspanningen heeft gedaan om de rupsen te beheersen. De provincie Noord-Brabant doet mee aan het LIFE-project rondom de eikenprocessierups. Dit grensoverschrijdende project is een samenwerking tussen zowel Belgische als Nederlandse (overheids)partners. De belangrijkste doelstelling is om het gebruik van biociden zoveel mogelijk te verminderen, door van ecologische beheermethoden de norm te maken. Dit project onderzoekt daarom verschillende ecologische beheermethoden en deelt de opgedane kennis met de partners. Alphen-Chaam is door de provincie geselecteerd om mee te doen. Er is een proeflocatie opgezet, waarbij het effect van bloemrijke bermen met en zonder bramen wordt onderzocht.

Elk jaar laten we een feromoonvallen onderzoek uitvoeren. Daarbij worden de vlinders gevangen en kan er een voorspelling gedaan worden over de overlast het jaar erop. Een belangrijke aanbeveling is beter te monitoren op hoeveel eiken er nu daadwerkelijk eikenprocessierupsnesten hebben gezeten. Een voorzichtige conclusie die opgemaakt kan worden uit het rapport van 2021 is dat het aannemelijk is, dat het aantastingsbeeld in 2022 vergelijkbaar zal zijn voor de gemeente Gilze & Rijen en Alphen en Chaam ten opzichte van 2021 en in de gemeente Baarle-Nassau licht zal stijgen ten opzichte van 2021.

Organisatie KCC Medewerkers van het Klant Contact Centrum beantwoorden algemene vragen en nemen de overlastmeldingen op. Bij het klantcontactcentrum is duidelijke informatie aanwezig zodat de medewerkers zelf veel vragen kunnen beantwoorden. We vragen bewoners niet meer om nesten te melden, maar alleen een melding te maken als ze overlast ervaren. Meldingen over overlast worden doorgezet naar de buitendienst. Specifieke vragen over beleid worden doorgezet naar de beleidsmedewerker. Buitendienst De buitendienst zorgt voor de aansturing van de aannemer die de eikenprocessierupsen bestrijdt voor zowel het preventief spuiten als het verwijderen van de nesten. Daarnaast beoordeelt de medewerker van de buitendienst de meldingen over overlast. Tot twee meter van de grond kan de eigen bomenploeg van de gemeente, sinds 2020, nesten zelf verwijderen. Voor de bestrijding van de rupsennesten, die hoger hangen worden gespecialiseerde bedrijven ingeschakeld. De buitendienst volgt de landelijke ontwikkelingen en onderzoekt mogelijke nieuwe beheermethodes. Beleid De beleidsmedewerker van het cluster Leefomgeving zorgt voor het opstarten van het communicatie traject. Daarnaast is deze medewerker verantwoordelijk voor het opstellen van het plan van aanpak en het opstarten van het proces om de preventief spuiten kaarten te herzien.

Ook zorgt de beleidsmedewerker voor de juiste informatie bij het KCC. De beleidsmedewerker organiseert voorts

een evaluatiemoment. De beheerder groen zorgt er voor dat alle informatie op de kaarten is weergegeven. Communicatie Inmiddels zijn de meeste mensen wel bekend met de eikenprocessierups. Maar er zijn elk jaar betere/nieuwere inzichten in de verspreiding en beheersing ervan. Daarom wordt in de periode dat de rups actief is op verschillende tijdstippen en op diverse wijzen aandacht gegeven aan communicatie en voorlichting over de rups. We communiceren daarbij vooral over wat de gemeente zelf doet en verwijzen waar het gezondheidsklachten betreft naar www.oakie.info (website GGD) en voor algemene informatie over de eikenprocessierups www.eikenprocessierups.nu (ministerie). Op de website staan eenduidige communicatie over de eikenprocessierups. Er is een vaste contactpersoon voor het onderwerp eikenprocessierups binnen communicatie. GGD De GGD adviseert gemeenten over de gezondheidsrisico’s van en de communicatie over de eikenprocessierups. De GGD beantwoordt vragen van burgers, huisartsen en overige betrokkenen over de eikenprocessierups en gezondheid. De GGD verstrekt via de website informatie over de eikenprocessierups; de GGD verwijst mensen met ernstige gezondheidsklachten voor behandeling door naar hun huisarts.