3.4 - Bijlage 4 - Adviesrapportage Bouwstenen Sterke Lokale Teams Hart van Brabant RadarAdvies (1092203)

Rapport

Op weg naar Stevige Lokale Teams Bouwstenen en implementatieadvies Regio Hart van Brabant 1 augustus 2024

Rapport In dit rapport staan bouwstenen beschreven om tot stevige lokale teams te komen. Ook wordt er een implementatieadvies gegeven.

Opdrachtgever Regio Hart van Brabant

Contactpersoon Rahima Mejres Burgemeester Brokxlaan 12 5041 SB Tilburg Rahima.mejres@tilburg.nl 06 41 79 09 22

Uitvoerder RadarAdvies Veemarkt 83 1019 DB Amsterdam (020) 463 50 50 www.radaradvies.nl

Adviesteam Merel van Kessel (projectleider) Christiaan Baillieux Anna Deems

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

1

Inhoudsopgave MANAGEMENTSAMENVATTING

4

1

INLEIDING

5

1.1

Aanleiding

5

1.2

Onze opdracht

6

1.3

Onze werkwijze

6

1.4

Leeswijzer

6

2

TOEKOMSTBEELD STEVIGE LOKALE TEAMS

7

2.1

Van huidige naar gewenste situatie

7

2.2

Aansluiting met de sociale basis

8

2.3

Verschil tussen toegang en stevig lokaal team

9

2.4

Ordening gemeentelijk stelsel

9

3

BOUWSTEEN 1: OPDRACHT EN BEVOEGDHEDEN

10

3.1

Belang van deze bouwsteen

10

3.2

Belangrijkste elementen

11

3.3

Advies leren en ontwikkelen

13

3.4

Implementatieadvies

16

4

BOUWSTEEN 2: INRICHTING EN UITVOERING

18

4.1

Belang van deze bouwsteen

18

4.2

Belangrijkste elementen

18

4.3

Advies leren en ontwikkelen

20

4.4

Implementatieadvies

20

5

BOUWSTEEN 3: COMPETENTIES EN GEDRAG

22

5.1

Belang van deze bouwsteen

22

5.2

Belangrijkste elementen

22

5.3

Advies leren en ontwikkelen

23

5.4

Implementatieadvies

24

6

BOUWSTEEN 4: SAMENWERKING EN PARTNERSCHAP

26

6.1

Belang van deze bouwsteen

26

6.2

Belangrijkste elementen

26

6.3

Advies leren en ontwikkelen

28

6.4

Implementatieadvies

29

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

2

7

RANDVOORWAARDEN EN RISICO’S

30

7.1

Randvoorwaarden

30

7.2

Risico’s

30

8

KANSEN VOOR REGIONALE SAMENWERKING

32

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

3

Managementsamenvatting Inleiding Door maatschappelijke trends zoals vergrijzing, toenemende ongelijkheid en complexiteit van de samenleving, is het noodzakelijk dat de gemeentelijke toegang tot hulp en ondersteuning herzien wordt. De huidige systemen dreigen onhoudbaar te worden, waardoor gemeenten de manier waarop ze hun toegang en lokale teams hebben ingericht moeten doorontwikkelen om – ook in de toekomst- passende hulp te kunnen blijven bieden. Landelijke programma's en akkoorden zoals de Hervormingsagenda Jeugd en het Integraal Zorgakkoord benadrukken de noodzaak van toegankelijke en goed bereikbare lokale teams die direct hulp kunnen bieden en regie voeren. De ontwikkeling rondom S3/S4, waarbij een groot deel van de veelvoorkomende jeugdhulp uitgevoerd gaat worden binnen de lokale teams, past ook binnen deze landelijke trends. RadarAdvies is door de Regio Hart van Brabant gevraagd om een advies op te stellen met betrekking tot stevige lokale teams en de implementatie daarvan. Stevige Lokale Teams De verschuiving naar stevige lokale teams is noodzakelijk om de toenemende en complexere hulpvragen te kunnen beantwoorden. Dit vraagt om laagdrempelige, bereikbare teams die direct hulp kunnen bieden en effectief kunnen samenwerken met de sociale basis en gespecialiseerde hulp.

Bouwstenen Stevige Lokale Teams De bouwstenen die de basis vormen voor stevige lokale teams zijn: • Opdracht en Bevoegdheden: helder geformuleerde taken en bevoegdheden zijn essentieel voor de effectiviteit van de lokale teams. • Inrichting en Uitvoering: de teamsamenstelling, grootte, aansturing en grondhouding van het team voor het realiseren van de opdracht. • Competenties en Gedrag: de benodigde vaardigheden en het gewenste gedrag van professionals in de teams. • Samenwerking en Partnerschap: het bevorderen van samenwerking met verschillende partners in zowel de sociale basis als de specialistische hulp. Implementatieadvies Per bouwsteen wordt een aantal stappen beschreven om tot implementatie te komen. Ook wordt er per bouwsteen aandacht besteed aan leren en ontwikkelen. Het tempo van implementatie zal per gemeente variëren, afhankelijk van de lokale situatie en beleidskeuzes. Logischerwijs zit er een volgordelijkheid in de bouwstenen, maar in de praktijk kunnen zaken naast elkaar uitgewerkt worden, zolang dat geen belemmering oplevert. Belangrijk is om bij de implementatie rekening te houden met randvoorwaarden zoals het werken aan een ‘gedeelde visie en passende opdrachten’ en het regelen van ‘voldoende budget’. Om van start te gaan met de implementatie, is het advies om een team in te richten met voldoende mandaat en veranderkracht.

Dit team is multidisciplinair en bestaat dus uit mensen met voldoende kennis over de verschillende domeinen (jeugd, Wmo, participatie). Kansen voor regionale samenwerking De doorontwikkeling naar stevige lokale teams is grotendeels een lokale aangelegenheid, maar er zijn kansen in de regionale samenwerking. Om deze kansen te benutten kan er een regionaal team/programma/structuur opgezet worden. Dit team kan zich richten op het ondersteunen van lokale plannen van aanpak, het maken van bestuurlijke rapportages en het opzetten van een leer- en ontwikkeltraject.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

4

1

Inleiding

1.1

Aanleiding

Er is een aantal ontwikkelingen die vragen om een andere inrichting van de gemeentelijke toegang en inzet van hulp en ondersteuning. We zien onder andere dat de toekomstbestendigheid van het stelsel onder druk staat door trends en ontwikkelingen zoals vergrijzing, schuldenproblematiek, groeiende ongelijkheid en de toenemende complexiteit van de samenleving. Dit vraagt niet meer van hetzelfde, maar een andere insteek en benadering zodat gemeenten inwoners ook in de toekomst passende hulp en ondersteuning kunnen blijven bieden. Als we niets doen, nemen de vraag naar hulp en ondersteuning en de bijhorende kosten verder toe. Daarnaast zien we dat de arbeidsmarkt deze vraag momenteel amper kan bijbenen. Landelijk wordt hierop geanticipeerd met diverse programma’s en akkoorden: de Hervormingsagenda Jeugd, het Toekomstscenario kind- en gezinsbescherming, het Integraal Zorgakkoord, het Gezond Actief Leven Akkoord, het Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen, de Doorcentralisatie Beschermd Wonen, et cetera. Wat opvalt in deze programma’s en bijbehorende stukken, is dat gemeenten aan zet zijn voor het realiseren van laagdrempelige (toegang tot) hulp en ondersteuning. Goed bereikbare ‘stevige lokale teams’ moeten aanwezig zijn op plekken waar inwoners van nature komen.

Deze teams bieden direct hulp als nodig en schakelen met en voeren regie op andere voorzieningen in de sociale basis of uit de aanvullende hulp. Onderstaande figuur geeft de ontwikkeling grafisch weer.

Deze richting is in de basis niet nieuw en wordt feitelijk al sinds de grote decentralisaties gepropageerd. De Regio Hart van Brabant heeft dan ook al de nodige stappen hierin gemaakt, bijvoorbeeld door ervoor te kiezen dat straks een groot deel van de veel voorkomende jeugdhulp vanuit de lokale teams wordt geboden (het traject rondom S3/S4- aanbieders). We zien echter in de praktijk dat er meer nodig is om de inwoner te kunnen helpen waar nodig en de ondersteunende structuren goed neer te zetten. Naast blijvend investeren in de eigen kracht van inwoners in hun directe omgeving, moeten we transformeren door een aantal scherpe keuzes te maken, te vereenvoudigen, meer en beter samen te werken, waar mogelijk te collectiviseren en door gebiedsgericht te werken. Met dit advies ondersteunen we de doorontwikkeling naar stevige lokale teams vanuit de Regio Hart van Brabant.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

5

1.2

Onze opdracht

Vanuit het programma integrale inkoop is aan RadarAdvies de vraag gesteld om een bijdrage te leveren aan de doorontwikkeling naar stevige lokale teams. De regio heeft aangegeven stappen te willen zetten in de ontwikkeling richting een nieuw (gedeeld) beeld. Dit beeld moet worden ontwikkeld in afstemming met uitvoering en beleid. Daarnaast heeft de regio RadarAdvies gevraagd om een implementatieadvies op te leveren waar werkgebieden en/of gemeenten zelf mee verder kunnen.

1.3

Onze werkwijze

Centraal in onze aanpak staan zogenaamde bouwstenen. Deze bouwstenen voor stevige lokale teams hebben we ontwikkeld op basis van landelijke literatuur en regionale documentatie. Daarnaast voegen wij vanuit onze werkpraktijk expertise toe en hebben we gebruik gemaakt van de inzichten die voortgekomen zijn uit de gesprekken met aanbieders in het traject rondom S3/S4. Na de ontwikkeling van de bouwstenen op hoofdlijnen, hebben we deze ter toetsing voorgelegd aan het regionale Ambtelijk Overleg. Ook hebben we de bouwstenen in dit stadium getoetst bij het regionale programmateam. Na verdere aanscherping hebben we vier ambtelijke sessies (1 per werkgebied) georganiseerd met een brede afvaardiging vanuit het sociaal domein in de verschillende gemeenten. In deze sessies hebben we de bouwstenen toegelicht en met input van de aanwezigen aangescherpt. Daarnaast hebben we veel aandacht besteed aan het gewenste detailniveau van de uitwerking van de bouwstenen. Op basis van het verschil in behoeftes hebben we ervoor gekozen om de bouwstenen tot een zeker detailniveau uit te werken en daarbij her en der ook ruimte te laten voor lokale verschillen. Te gedetailleerd wordt het een keurslijf, maar te globaal geeft het geen richting aan de regiogemeenten. Tot slot hebben we vier toetsingssessies met de uitvoering georganiseerd (1 per werkgebied).

Dit gesprek ging met name over de werkpraktijk en waar rekening mee gehouden moet worden bij de verdere implementatie. Onderstaand figuur geeft de samenhang tussen doorontwikkeling van de stevige lokale teams en S3/S4 aan.

1.4

Leeswijzer

Dit adviesrapport bestaat uit negen hoofdstukken. Als geheel moet het de regio en de daarin gevestigde gemeenten helpen bij de ontwikkeling naar stevige lokale teams. Hoofdstuk 1 is de management samenvatting. Vervolgens geven we in hoofdstuk 2 kort weer met welke opdracht we zijn vertrokken en beschrijven we onze werkwijze. Hoofdstuk 3 beschrijft globaal waar we nu staan en hoe in de toekomst de stevige lokale teams eruit zien. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 4 tot en met 7 in op de verschillende bouwstenen om tot stevige lokale teams te komen. In hoofdstuk 8 staan de randvoorwaarden en risico’s beschreven en we sluiten af met een aantal kansen voor regionale samenwerking.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

6

2

Toekomstbeeld stevige lokale teams

2.1

Van huidige naar gewenste situatie

Gelet op de maatschappelijke ontwikkelingen, waaronder het toenemend aantal ouderen, de groei van mentale problemen bij jongeren/jongvolwassenen1, kansenongelijkheid en de knelpunten in het sociaal domein, ligt er de komende jaren een forse taak voor gemeenten. Bij de overheveling van taken naar gemeenten in 2015 werd verwacht dat zij die beter (en goedkoper) konden uitvoeren, mede door aan mensen te vragen meer voor elkaar te zorgen. Mensen in kwetsbare posities zouden beter gesteund kunnen worden door lokale overheden, in samenwerking met de lokale samenleving, dan door een (landelijke) overheid die meer op afstand staat, zo was de gedachte achter dit beleid. Daarbij zouden gemeenten eerst de eigen kracht en het sociaal netwerk van mensen moeten aanspreken. Uiteindelijk zou dit moeten resulteren in meer participatie van burgers, een zorgzamere samenleving en een helder en houdbaar stelstel. Ondanks dat er veel werk is verzet door gemeenten, zorgaanbieders en andere stakeholders, blijkt de praktijk weerbarstig. Integraal werken, maatwerk leveren, eerder signaleren en dat binnen de gestelde (financiële) kaders, lukt lang niet altijd. Ook zien we dat de variëteit in sociale wijkteams groot is en dat zij er bovendien niet altijd in slagen om de problemen actief op te lossen2, waardoor alsnog aanvullende of specialistische hulp en ondersteuning moet worden ingezet.

Om dit tij te keren geven steeds meer gemeenten hun lokale toegang tot hulp en ondersteuning anders vorm. Gemeenten werken toe naar laagdrempelige en goed bereikbare lokale teams in aansluiting op en/of geworteld in de sociale basis. Deze teams kunnen direct hulp bieden als nodig en schakelen met andere voorzieningen in de sociale basis of in de aanvullende hulp3. Deze ontwikkeling wordt ook landelijk gezien als een deel van de oplossing om lokaal tot een bestendig en kwalitatief goede hulp en ondersteuning te komen (zoals reeds in de inleiding beschreven). De Regio Hart van Brabant brengt deze ontwikkeling in haar ‘missie/visiestuk’ als volgt: ‘We sluiten zo goed mogelijk aan bij het gewone leven’, ‘we investeren in preventie en gezond leven’ en ‘we doen meer dan enkel een verschuiving van aanbod’. Juist dit soort inhoudelijke perspectieven zijn te realiseren vanuit stevige lokale teams. Dit vraagt echter wel aanpassingen richting onder andere laagdrempeligheid, het versterken van de buurt, versterken van het zelfoplossend vermogen, netwerksamenwerking, het aanbieden van collectieve interventies en beschikkingsvrij werken vanuit het lokale team.

Deze beweging ontstaat niet zomaar, maar vraagt van gemeenten (van de één meer dan van de ander): • hun opdracht aan het lokale team te herijken; • consistente keuzes te maken rond de inrichting en de uitvoering van het lokale team; • om te werken aan een cultuurverandering met aanpassingen in competenties en gedrag; • te werken aan een andere manier van samenwerking; • aandacht voor continu leren en ontwikkelen. Deze ontwikkelingen gedijen door ‘richting als ruimte’ te geven aan professionals en tevens een feedbackloop te organiseren voor uitvoering, beleid, management en bestuur. In de uitwerking van de bouwstenen geven we hier verder vorm en inhoud aan.

1 https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/mentale-problemen-nederlandse-jongeren-onverminderd-hoog/ 2 https://www.socialevraagstukken.nl/vijf-jaar-na-de-decentralisaties-sociaal-domein-stagneert/ 3 Richtinggevend kader Toegang, lokale teams en integrale dienstverlening, VNG, 2024

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

7

2.2

Aansluiting met de sociale basis

Stevige lokale teams kunnen niet functioneren zonder een sociale basis die goed aansluit bij de behoefte en de kenmerken van de wijk4. In de sociale basis werken bewoners, vrijwilligers en professionals samen aan een breed, laagdrempelig en vrij toegankelijk aanbod van activiteiten en voorzieningen in de buurt. Dit aanbod is gericht op preventie, het versterken van zelfredzaamheid en samenredzaamheid en het ontplooien van talent5. Deze sociale basis bestaat uit drie verschillende ‘sferen’: persoonlijk, gemeenschappelijk en institutioneel 6. Voorbeelden van de persoonlijke sfeer zijn het netwerk van een persoon en in welke mate dit netwerk diegene kan ondersteunen en opvangen. Bij de gemeenschappelijke sfeer gaat het om (sport)clubs of verenigingen, maar ook om een gemeenschap in de buurt. Vrijwillige inzet van individuen voor organisaties of in gemeenschappen hoort hier ook bij. Voorbeelden in de institutionele sfeer zijn het welzijnswerk, samenlevingsopbouw, kind- en jongerenwerk, de JGZ, het onderwijs, enzovoort. De kern is dat de ondersteuning zoveel mogelijk plaatsvindt binnen of in aansluiting op de bestaande, vanzelfsprekende relaties die mensen hebben: op school, met buren, in een ontmoetingscentrum, op de voetbalvereniging, in de kerk/het gebedshuis, et cetera. De gemeente faciliteert de sociale basis rondom de verschillende opgaves in de wijk/gemeente.

De sociale basis zou je kunnen zien als het fundament van het stelsel voor hulp en ondersteuning van een gemeente. Gemeenten kunnen ervoor kiezen om bepaalde elementen uit de sociale basis een plek te geven in een stevig lokaal team. Zo kunnen de sociale basis en het stevige lokale team in enige mate overlappen. Dit sluit aan bij de beweging van de opgaven zoals hieronder weergegeven voor de regio. Onderstaande figuur geeft de ontwikkeling grafisch weer van gebiedsgericht werken, normaliseren en de inzet van de sociale basis.

4 Het begrip ‘sociale basis’ is volop in ontwikkeling. Er zijn meerdere definities in omloop/ontwikkeling 5 https://www.amsterdam.nl/sociaaldomein/zorgprofessionals/sociale-basis/sociale-basis-uitleg/ 6 https://www.movisie.nl/artikel/wat-sociale-basis-precies

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

8

2.3

Verschil tussen toegang en stevig lokaal team

Sinds de decentralisaties zijn gemeenten bezig met het vormgeven van sociale teams of wijkteams. Er zijn ondertussen diverse varianten en aanduidingen ontstaan van waaruit gemeenten toegang tot hulp en ondersteuning organiseren. Sommige gemeenten organiseren de toegang als losse functie, al dan niet integraal of gedifferentieerd (Wmo, jeugd, participatie, bijstand). Andere gemeenten combineren lichte ondersteuning en toegang in één team. Weer andere gemeenten kiezen voor een model waarbij de lokale teams primair zelf ondersteuning bieden en waarvan het toegang geven tot specialistische ondersteuning een onderdeel is. Omdat ‘taal’ een wezenlijk onderdeel vormt van de doorontwikkeling, is het goed te benoemen dat wij de definities hanteren van de VNG7: De toegangsfunctie gaat over de wijze waarop inwoners contact kunnen zoeken als zij een vraag om ondersteuning of zorg willen stellen en hoe de beschikbaarheid van hulp of zorg voor de inwoners wordt geregeld. Het is de toegang tot informatie en advies en eventuele zorg en ondersteuning. Een gemeente heeft de wettelijke verantwoordelijkheid deze toegang tot het sociaal domein goed te regelen. Een lokaal team is een team dat integraal, generalistisch, interdisciplinair en outreachend werkt voor de ondersteuning en dienstverlening die een bepaalde gemeente biedt aan haar inwoners in het kader van de sociaaldomeinwetten.

De toegangsfunctie en lokale teams overlappen elkaar, maar zijn niet altijd hetzelfde. Inwoners kunnen zich zoals gezegd op verschillende manieren tot gemeenten wenden. Professionals in een lokaal team bepalen, op basis van een afwegingskader en de bij de verschillende wetten behorende gemeentelijke beschikkingen, in hoeverre het team zelf ondersteuning biedt of dat aanvullende en/of andere hulp nodig is. ‘Toegang’ is daarmee geen eenmalige toegangspoort, maar een cyclisch doorlopend proces. Professionals in een lokaal team bieden zelf hulp en zijn ook ‘toegang’ tot (andere, meer gespecialiseerde vormen van) hulp.

2.4

Ordening gemeentelijk stelsel

Uitgaande van het beeld dat we hebben geschetst over hoe de sociale basis en stevige lokale teams eruit zien, blijft er nog een puzzelstuk over: de aanvullende of specialistische hulp. Dit is hulp waarvoor een verwijzing en/of beschikking nodig is en die dus niet voor iedereen direct toegankelijk is. Het totaal aan elementen levert de volgende ordening op, waaruit naar voren komt dat de inwoner/het gezin centraal staat, er een grote plek is voor de sociale basis en de inzet van aanvullende hulp juist afneemt. Onderstaand figuur geeft de ordening grafisch weer.

Stevig lokaal team

Sociale basis

(1ste lijn)

Specialis-

tische hulp

Inwoner/gezin

(2de lijn)

7 Richtinggevend kader Toegang, lokale teams en integrale dienstverlening, VNG, 2024

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

9

Advies Bouwstenen In de volgende hoofdstukken staan vier bouwstenen beschreven om te komen tot stevige lokale teams. De bouwstenen zijn uitgewerkt aan de hand van drie onderdelen: het belang van de bouwsteen, de belangrijkste elementen en hoe leren en ontwikkelen vormgegeven kan worden. De elementen in deze bouwstenen staan gelijk aan wat er minimaal ingericht moet worden. Onderaan elke bouwsteen hebben wij in een implementatieadvies beschreven hoe je deze lokaal kunt vormgeven. Vanwege de lokale verschillen tussen de gemeenten, geven wij een globaal advies voor de invoering van de bouwstenen. Op deze manier doen we recht aan de verschillende beleidskeuzes, snelheden en lokale positie ten opzichte van de transformatie. Het tempo waarmee de daadwerkelijke in- en uitvoering van de stevige lokale teams kan plaatsvinden, zal dan ook sterk verschillen per gemeente; voor sommigen is dit op korte termijn realiseerbaar terwijl het voor ander gemeenten een meerjarenplan zal zijn.

3

Bouwsteen 1: Opdracht en bevoegdheden

De opdracht en bevoegdheden van het stevige lokale team gaan over wat het team biedt, waar de focus van het team op ligt, waar ze op inzetten en wat de bevoegdheden zijn. Ook staat in de opdracht beschreven hoe het lokaal team werkt.

3.1

Belang van deze bouwsteen

Een heldere, gedragen en eenduidige opdrachtformulering is van essentieel belang voor het slagen van de transformatie richting stevige lokale teams. Door duidelijk te zijn over aan welke doelstellingen gewerkt wordt, weet iedereen binnen het team, de gemeente en de regio welke resultaten uiteindelijk behaald moeten worden. Dit zorgt voor focus en maakt het makkelijker om elkaar aan te spreken als het even iets minder goed gaat. Daarnaast kunnen er aan de hand van de opdracht afspraken gemaakt worden over de invulling van de verdere bouwstenen. Het dient dan ook als onderlegger voor hoe het team ingericht wordt, welke competenties er in het team moeten komen en met wie er wordt samengewerkt.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

10

3.2

Belangrijkste elementen

De belangrijkste elementen van de opdracht zijn de volgende: 1) Taken Het stevige lokale team heeft drie belangrijke taken, namelijk: a.

leveren van vrij toegankelijke hulp en ondersteuning (zonder beschikking): het stevige lokale team ondersteunt inwoners bij het helder krijgen van hun vraag en situatie en bij het wegnemen van eventuele belemmeringen. Professionals in het team faciliteren verbinding met de sociale basis en andere inwoners en richten hun ondersteuning op het versterken van de inwoner en diens netwerk.

b.

voeren van regie/coördinatie: als een inwoner meer nodig heeft dan het lokale team zelf kan bieden, kan het team toegang geven tot aanvullende zorg. De regie ligt bij de inwoner, het lokale team ondersteunt daarbij. Verder geeft het sociale team vanuit de caseload en kennis over een gebied, ook richting mee aan de lokale sociale basis. Wat is nodig om mensen die in een kwetsbare situatie zitten te laten landen in de sociale basis en zo de veerkracht duurzaam te vergroten?

c.

realiseren aansluiting en (ambulante) ondersteuning met inwoners en wijken, teneinde het dagelijkse leven te verstevigen.

Werkwijze stevig lokaal team Inwoners kunnen met een hulpvraag laagdrempelig en dichtbij in hun eigen gemeente terecht bij het lokale team. De professional uit het stevige lokale team gaat met een brede blik het gesprek aan met de inwoner over diens vraag. Om dit gesprek te kunnen voeren is het nodig dat de professional de juiste houding, vaardigheden en kennis bezit. Waar mogelijk biedt de medewerker advies en/of direct zelf hulp. De medewerker blijft aanspreekpunt en vertrouwd gezicht zo lang als nodig. Om (voor de langere termijn) passende hulp te bieden, wordt samenwerking aangegaan met vrijwillige inzet, met voorzieningen uit de sociale basis en met (tijdelijke) specialistische expertise. Indien nodig zet het lokale team zelf samenhangende hulp in, met mandaat over de verschillende gemeentelijke domeinen. Als er sprake is van levenslange levensbrede ondersteuningsbehoeften hoeft een inwoner niet telkens ‘op herindicatie’, maar is er een lijn met iemand van het lokale team. In het geval van onveiligheid blijft het lokale team betrokken en wordt er met behulp van partners vasthoudend ingezet op het vergroten van de veiligheid.

2)

Focus

Het stevige lokale team draagt bij aan bestaanszekerheid, kansengelijkheid, gezondheid8 en veiligheid voor alle inwoners. Dat doen ze door het gewone leven en de veerkracht van individuen, huishoudens en de (lokale) samenleving te versterken met een focus op collectieve en preventieve voorzieningen. 3)

Uitgangspunten

Het stevige lokale team werkt aan de hand van een aantal uitgangspunten die de professionals helpen om hun werk effectief en efficiënt uit te voeren. Gezamenlijk gedragen uitgangspunten steunen de professionals om te doen wat nodig is voor inwoners, passend bij de gemeente. Het team is dus richtinggevend in het handelen van de professionals en maakt duidelijk hoe de gemeente wil werken en wat zij wil bereiken. Onderstaande uitgangspunten komen uit de missie en visie van de regio en zijn leidend voor de stevige lokale teams in de gemeente. Eventueel aangevuld met lokaal relevante uitgangspunten. •

We sluiten zo goed mogelijk aan bij het gewone leven en zijn kritisch op prikkels die hier haaks op staan: niet alle hulpvragen van inwoners hoeven met professionele hulp beantwoord te worden. Sommige vragen horen bij het gewone leven of zijn vragen die beantwoord kunnen worden in de sociale context van mensen (sociale netwerk) of binnen het brede maatschappelijke domein (wonen, bestaanszekerheid, leven in de wijk, onderwijs).

8 De eerste drie komen uit de missie en visie van HvB en de vierde (veiligheid) is toegevoegd naar aanleiding van de ontwikkelingen rondom het Toekomstscenario.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

11

We kiezen er daarom voor inwoners te stimuleren een volgende stap te zetten, daar eigen regie in te nemen en te accepteren dat niet alles perfect kan zijn. •

We investeren in preventie en gezond leven: we werken zoveel mogelijk preventief en handelen snel bij het signaleren van problemen. Zo ondersteunen we de inwoner duurzamer en voorkomen we dure en intensieve zorg. We maken gezond leven gemakkelijker waar dat kan en stimuleren inwoners daarin.

•

We doen meer dan enkel een verschuiving van aanbod: van belang is dat we niet enkel aanbod en budget verschuiven van gespecialiseerde ondersteuning naar meer voorliggende (collectieve) ondersteuning of vrij toegankelijke voorzieningen. Maar onze benadering en werkwijze moet écht anders. Niet vanuit het idee ‘wij lossen het op en er bestaat recht op zorg’. Maar vanuit het activeren van de kracht van inwoners en de gemeenschap zelf.

•

Wij stellen de inwoner centraal en maken verschil in aanpak waar nodig: elke inwoner is uniek. We durven verschil te maken in aanpak en ongelijk investeren voor gelijke kansen en prioriteren daarmee de beschikbare zorg (zowel individueel als collectief).

•

We zetten in op intensieve samenwerking tussen onze partners in de sociale basis, toegangen en maatwerkvoorziening om de transformatie te realiseren: we willen dat de dienstverlening overzichtelijk, afgestemd, samenhangend en versterkend aan elkaar beschikbaar is voor onze inwoners. We zijn partners van elkaar en hebben ieder onze eigen rol, maar dragen een gedeelde verantwoordelijkheid voor het slagen van de transformatieopgave in de regio. We tonen eigenaarschap, verrassen elkaar niet en dragen proactief bij aan oplossingen.

•

We sturen op betaalbaarheid: we moeten onze ondersteuning betaalbaar houden. Dit doen we door inwoners en gemeenschap te stimuleren zelf taken op te pakken en door collectieve in plaats van individuele voorzieningen. We durven ook te experimenteren met nieuwe aanpakken om betaalbaarheid te bereiken en zijn bereid ‘oude’ keuzes in te ruilen voor nieuwe.

•

Goede en tijdige beschikbaarheid van gespecialiseerde zorg: voor de inwoners die gespecialiseerde ondersteuning nodig hebben, is deze snel en kwalitatief goed aanwezig.

•

Inzet op meedoen (participatie en werk/opleiding) is onderdeel van de oplossing: we zien dat inwoners meer een beroep doen op de ondersteunings- en zorgvoorzieningen als ze hun maatschappelijke rol verliezen. Inzetten op werk en participatie is daarom vaak effectiever dan hulpinzet doordat het de oorzaak van de hulpvraag aanpakt. Dit betekent dat hier in de sociale basis stevig op wordt ingezet en er in elk ondersteunings- en zorgtraject aandacht moet zijn voor een vorm van participatie 9. Onderstaand figuur geeft de richting weer.

9 Missie en visie HvB

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

12

4) Werkwijze De werkwijze van het stevige lokale team bestaat uit drie basisprincipes; dichtbij, integraal en met mandaat. Deze principes zijn uitvoerig uitgewerkt in de Hervormingsagenda Jeugd en terug te vinden in onderstaand 2. Deze sluiten ook aan bij de door de regio vastgestelde principes: dichtbij, integraal, snel op de juiste plek en maatwerk.

Werkwijze (uit Richtinggevend kader Toegang) Stevige lokale teams: Zijn dichtbij, ze… • werken vanuit een eenvoudig(er) systeem, met de inwoner als uitgangspunt; zijn laagdrempelig: dichtbij, vindbaar, zichtbaar, toegankelijk benaderbaar voor inwoners; vertalen vragen naar achterliggende patronen en brengen zo systeemknelpunten aan het licht; werken aan een stevige relatie met de sociale en pedagogische basis; sluiten aan bij de mogelijkheden van de inwoner/het gezin/het kind/de jongere en diens omgeving. Werken integraal, ze… • kijken met een brede blik en maken een brede analyse; hebben professionals met de ‘juiste’ houding, vaardigheden en (inhoudelijke) kennis; bieden waar mogelijk zelf (basis)hulp en zijn zo lang als nodig vertrouwd aanspreekpunt; werken vanuit heldere organisatieafspraken die de brede samenhangende hulp ondersteunen; streven naar soepelere overgangen in de levensloop; hebben voldoende (extra) inzet, aandacht en expertise voor inwoners met levenslange en/of levensbrede beperkingen. Met mandaat, ze… • hebben mandaat over gemeentelijke beleidsterreinen heen; hebben oog voor en kennis van (on)veiligheid, betrekken anderen en blijven zelf betrokken; gaan bewust om met wat passend is en wat nodig is, ook gezien de schaarste aan mensen en middelen.

5) Bevoegdheden Het stevige lokale team heeft in elk geval de volgende bevoegdheden, waarbij het van belang is om te noemen dat deze nog in afwachting zijn van de precieze uitwerking van de Regionale Veiligheidsteams (RVT’s) als onderdeel van het Toekomstscenario Kind en Gezinsbescherming: •

bieden van vrij toegankelijke hulp en ondersteuning (zonder beschikking) (o.a. Jeugdwet, Wmo, schulddienstverlening en Participatiewet);

•

toegang bieden tot aanvullende/gespecialiseerde hulp;

•

inschakelen van RVT’s en de bij dit gremium belegde taken;

•

gevraagd en ongevraagd advies geven aan de gemeentelijke opdrachtgever vanuit co-creatie10.

Samenvatting bouwsteen 1: Opdracht en bevoegdheden De bouwsteen "Opdracht en bevoegdheden" vormt een fundamentele pijler voor het succes van stevige lokale teams binnen de Regio Hart van Brabant. Door duidelijk gedefinieerde taken, focus en uitgangspunten, kunnen de teams effectief inspelen op hulpvragen van inwoners en bijdragen aan het versterken van de lokale sociale basis. Het zorgt voor duidelijkheid over de doelstellingen, wat focus en richting geeft voor de invulling van de verdere bouwstenen. In de volgende paragraaf beschrijven we hoe leren en ontwikkelen voor deze bouwsteen vormgegeven kan worden.

3.3

Advies leren en ontwikkelen

Leren en ontwikkelen is cruciaal voor werkelijk ander gedrag en een transformatie. Leren en ontwikkelen is een continu proces dat niet vanzelf gaat en om sturing vraagt. Daarin moeten dus zowel regio, gemeenten, lokale teams en zorgaanbieders als inwoners een rol pakken. ‘Wat werkt en wat niet werkt’ wordt uitgevonden in de praktijk en komt

10 De brede opdracht van een lokaal team, versie 3.0, Associatie Wijkteams sep 2023

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

13

boven water door te volgen wat er gebeurt. Daarnaast speelt context een grote rol. Wat in de ene wijk werkt, hoeft niet te werken in een andere. Leren is daarom iets wat op verschillende niveaus gestalte moet krijgen. Denk hierbij aan een lerend regionaal stelsel (macro), leren in de context van een stevig lokaal team (meso) en op het niveau van de lerende professional (micro). Per bouwsteen geven we daarom advies op deze verschillende niveaus. Aandachtspunten uitwerking - In de dagelijkse hectiek, met de druk van wachtlijsten en politieke ambities, valt leren en ontwikkelen vaak als eerste af. Het gevolg is wel stevige lokale teams, maar geen transformatie. Cruciaal is dan ook dat er voldoende tijd en aandacht is voor leren en ontwikkelen. Stuur daarom hard op leren en ontwikkelen bijvoorbeeld door een dag in de maand elk team uit de operatie te halen en onder begeleiding van een professionele coach te laten leren en ontwikkelen. Laat het team zelf bepalen waar ze aan toe zijn, zodat het aansluit bij waar ze in hun dagelijkse werk tegenaan lopen en mee bezig zijn, maar ‘dwing’ ze wel om elke maand minimaal een dag bezig te zijn met hun eigen ontwikkeling als professional en team onder professionele begeleiding.

Lerend stelsel (macro) Om echte verandering te realiseren en een adaptief systeem neer te zetten van stevige lokale teams, is samen leren en ontwikkelen om de gewenste richting te bereiken, cruciaal. Daaraan onderliggend is het nodig, zoals ook beschreven in de gebiedsagenda11, om te komen tot een integrale gedeelde visie, gedeelde waarden en daaruit voortkomende gedeelde doelen en prestaties. Een hieraan verbonden stap is het inrichten van een regionaal leerhuis, waarin de genoemde punten structureel worden ingeregeld, ook met het oog op het inwerken van nieuwe medewerkers in deze regionale werkwijze. Binnen het regionale programma ‘stevige lokale teams’ kan het onderdeel ‘regie’ een specifieke leer- en ontwikkellijn worden. Over dit onderwerp kan een intervisiegroep worden opgezet met mensen die veel te maken hebben met casussen waarbij er spanning zit op regie/coördinatie versus het bieden van vrijwillige hulp en ondersteuning. Organiseer gesprekken met elkaar waarbij kennis en ervaring hierover uitgewisseld wordt.

Lerend team (meso) Om elkaar op teamniveau scherp te houden op de opdracht, zijn verschillende instrumenten (bijvoorbeeld de tools van Integraal Werken in de Wijk en van Samenwerkingsverband Effectieve Jeugdhulp Nederland (SEJN)), beproefde methodieken (zoals een moreel beraad houden bij ethische dilemma’s) en bekende werkwijzen beschikbaar (denk aan periodiek actualiseren van een gebiedsanalyse en bijbehorende teamdoelstellingen). Zorg dat elk stevig lokaal team minimaal eenmaal per maand samen leert en evalueert op basis van een beproefde methodiek. Stel deelname verplicht en geef hieraan prioriteit ook als er wachtlijsten zijn en de operationele druk hoog is, stuur hiero. Zorg ervoor dat hier actief op gestuurd wordt vanuit het management. Onderzoek verder op wijkniveau met medewerkers uit het stevige lokale team, inwoners en/of ervaringsdeskundigen en mensen uit de sociale basis en aanvullende ondersteuning, wat zou moeten vallen onder ‘vrij toegankelijke hulp en ondersteuning’. En hoe je daarbij samenwerkt met de sociale basis of aanvullende hulp. Ontwikkel hierbij bijvoorbeeld ook een pilot gericht op op- en afschalen en de mate waarin bijvoorbeeld maatschappelijk werk in of naast het stevig lokale team wordt georganiseerd. Ondersteun dit met data(analyse).

Lerende professional (micro) Organiseer een ontwikkel-/leertraject gericht op het nieuwe gewenste gedrag: wat is de verandering, hoe werken de lokale teams, hoe werk je samen? Sluit steeds aan bij waar de professionals in hun praktijk op vastlopen. Zie onderstaand een voorbeeldopzet voor een ontwikkeltraject

11 Gebiedsagenda Transformatie Sociaal Domein HvB, mei 2024

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

14

Voorbeeld: Ontwikkeltraject stevige lokale teams In deze voorbeeldopzet volgen professionals in teamverband vier modules/leercirkels, onder leiding van trainers en verdeeld over vier dagen. 1) Ik, mijn team en de nieuwe opdracht. Doelen: reflectie op eigen verwachtingen, inzicht in wat er nodig is als professional en team om te transformeren. Programma: bespreek eerst in 1-2-many-vorm een aantal reflectievragen op individueel niveau, zoals: Wat is volgens jou de nieuwe opdracht? Hoe sta jij daar als professional in (denk aan drijfveren en motivatie)? Waar sta jij nu in het veranderproces? Ga daarna aan de slag op teamniveau. Combineer daarbij activiteiten (zoals een energizer met nabespreking: wat zag je gebeuren?) en een meer analytische methode. Een beproefd voorbeeld is het DISC-model met het kleurenonderscheid: blauw (staat voor analytisch), groen (contact/verbindend), rood (actiegericht/gedreven), geel (inspirerend, creatief). Laat iedereen bij zijn/haar kleur staan en bespreek: hoe is de verdeling in het team? Wat betekent dat voor de toekomst? Wat zijn tops en ontwikkelpunten? Huiswerk: maak een persoonlijk transformatie-actieplan. 2) Samenwerking met de netwerkpartners/sociale basis. Doelen: inzicht in samenwerkingsmogelijkheden, duidelijkheid creëren wie waarvoor verantwoordelijk is binnen de opdracht, (een aanzet tot) samenwerkingsafspraken.

Programma: breng eerst het systemisch veld in beeld. Begin met een inbeeldingsopdracht, ‘helikopterview boven de stad’: iedereen zit in een kring, doet de ogen dicht en visualiseert in gedachte alle netwerkpartners. Laat vervolgens groepjes alle stakeholders op stroken papier schrijven. Maak daarna van de stroken, die door elkaar op de grond liggen, overzichtelijke groepen. Bespreek daarna plenair vragen als: wat valt op, waar is al samenwerking, waar is de overlap, kennen we elkaars netwerk? et cetera. Ga in het tweede dagdeel aan de slag met co-creatie. Schrijf daarvoor in kleine groepjes op casusniveau een plan van aanpak vanuit een aantal uitgangspunten: 1. Wie zijn onze stakeholders? 2.Wie neemt initiatief en hoe? 3.Wat zijn de gemeenschappelijkheden (uitgangspunten, verantwoordelijkheden, doelen)? 4.Wat wordt de rolverdeling? 5.Wat kan anders/beter? 6. Hoe deel ik informatie en expertise in mijn team? Laat deze plannen presenteren en schrijf inzichten op. Sluit af met een reflectie op individueel en teamniveau: ‘Wat ga jij anders/meer/niet meer doen?’ en ‘Wat gaan we anders/meer/niet meer doen?’ 3) Collectief werken. Doelen: urgentie voelbaar maken, koudwatervrees wegnemen, inzicht krijgen in eigen rol in een collectief. Programma: start met een reflectiegesprek ‘Ik als collectief werker’. Hang een kwadrant aan de muur waarin deelnemers een post-it kunnen plakken: 1.

Ik wil / ik kan, 2. Ik wil / Ik kan niet, 3. Ik wil niet / Ik kan wel, 4. Ik wil niet / Ik kan niet. Bespreek dan in kleine groepjes reflectievragen: welke ervaringen heb je zelf gehad tijdens deelname in een groep, welke hobbels en welke kansen zie je in collectief werken, welke rol zie je voor jezelf en welke ontwikkeling wil je hierin doormaken? Verzamel daarna plenair kernpunten aan de hand van de terugkoppeling van het reflectiegesprek en toelichting op de groepen per kwadrant. Ruim daarna een blok in voor de logistieke organisatie (randvoorwaarden, planning, budget, checklist) en/of het proces van individueel naar groep. Laat groepjes een aanzet maken en presenteren: hoe motiveer je de inwoner, hoe formeer je een groep (vrije inloop? op leeftijd? op thema?), wat als er sprake is van multiproblematiek, hoe ga jij groepsgericht begeleiden? Ga in het tweede dagdeel aan de slag met de inhoud. Laat groepjes een programma schrijven voor een bepaalde werkvorm (zoals een specifieke vaardigheidstraining, een lotgenoten-/zelfhulpgroep volgens bijvoorbeeld de WRAP-methode (Wellness Recovery Action Plan), een open groep in de vorm van buurtsportwerk, et cetera). Oefen tot slot in rollenspellen met uitdagende groepsdynamieken. Denk aan rollen als ‘de spraakwaterval’, ‘de betweterende uitdager’, ‘de passieve huismus’, ‘de negatieve uitlater’, et cetera.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

15

(Vervolg) 4) Relevante methodieken. Doelen: bekwaamheid in de (deels) nieuwe werkwijze. Programma: presenteer en bespreek de basishouding met WIE-focus: Wederkerigheid, Informeel netwerk en Eigen kracht. Welke oplossingsgerichte vragen kunnen de professionals hierbij bedenken? Oefen vervolgens in drietallen aan de hand van een rollenspel (bewoner, professional, observant) een methodiek die aansluit bij de WIE-focus. zoals het maken van een Ecogram. Hiermee visualiseer je het informele netwerk in categorieën (gezelschap, advies en informatie, praktische steun, emotionele steun) met een indicatie van hoe sterk het contact is (warm, neutraal, koud). Koppel na de rollenspellen (meerdere rondes) plenair terug en benoem ook andere mogelijke methodieken en technieken. Besteed het tweede dagdeel aan het verder toepassen van bepaalde methodieken door te oefenen met eigen cases (meerdere rondes). Denk bijvoorbeeld aan: progressiegerichte communicatie (1. Aan het denken zetten – wat betekent deze situatie voor jou?, 2. Afstemmen – wat is het ergste aan deze situatie?, 3. Perspectief verbreden – voor welk perspectief ga jij?, 4. Activeren – Hoe zou jij dat kunnen realiseren?, 5.

Actieplan – Mijn doelen zijn…), de levenslijn visualiseren (ingrijpende levensgebeurtenissen in chronologische volgorde zetten - patronen, verbanden en belangrijke personen onderzoeken – verbinden met (ontstaan van) huidige problematiek), verdieping van een sociogram (zoals Eco- of Genogram) of het drieluik (in kaart brengen van 1. Huidige situatie/zorgen, 2. Te nemen stappen/vragen, 3. Gewenste situatie/wensen).

3.4

Implementatieadvies

Voor het verder in de praktijk brengen van de opdracht en de bevoegdheden van het stevige lokale team adviseren we een aantal processtappen. Stap 1: Stel een veranderteam aan • Om van de ist naar de soll te komen zijn een hoop interventies en veel uithoudingsvermogen nodig. Deze zijn sterk afhankelijk van het vertrekpunt van de gemeente, maar ontstaan doorgaans niet vanzelf; dit vraagt om leiderschap en sturing. Stel daarom een veranderteam samen die toeziet op de transformatie naar stevige lokale teams. Het veranderteam moet een (bestuurlijke) opdracht krijgen voordat het aan de slag gaat en geworteld zijn in de uitvoering. Dat kan bijvoorbeeld door mensen op basis van competenties en betrokkenheid naast hun vaste taak/functie (teamcoach, ontwikkelaar, wijkteammedewerker) ook een rol te geven in het veranderteam. Zorg er in ieder geval voor dat het een multidisciplinair team is met voldoende kennis over de verschillende domeinen (jeugd, Wmo en participatie). Het startpunt is een heldere visie en veranderstrategie (gedragen door bestuur, beleid en uitvoering). Stap 2: Betrek relevante partners en het lokale team/toegang • Breng het lokale team en partijen uit de sociale basis bij elkaar om input op te halen voor het formuleren van de opdracht. Als leidraad gebruik je hiervoor de elementen zoals beschreven in de bouwstenen.

We adviseren om de opdracht altijd te starten met de transformatieopgave als kader en stip op de horizon. Wees daarbij zo precies mogelijk: welke verandering in gedrag en houding is nodig. Alles wat je doet, is erop gericht om dat te realiseren. Gaandeweg is veel variatie mogelijk, mits het bijdraagt aan de weg naar het eindstation. • Organiseer een brede bijeenkomst waar aan de hand van verschillende thema’s met partners wordt gesproken over de opdracht aan het stevig lokale team. Voer het gesprek zowel over de inhoud als over het proces. Vanuit de inhoud gaan de gesprekken, afhankelijk van de problemen die spelen in een wijk en de daarvan afgeleide specifieke focus van het stevige lokale team, bijvoorbeeld over bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid. Wat is van het stevige lokale team nodig om op die onderwerpen vooruitgang te boeken? Bij het

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

16

gesprek over proces/werkwijze gaat het onder andere over de invulling van dichtbij, integraal en met mandaat. Betrek bij deze bijeenkomst(en) inwoners, uitvoerende professionals en eventueel de gemeenteraad. Stap 3: Werk de opdracht uit • Gebruik vervolgens de input uit bovenstaande sessie voor het uitwerken van de opdracht. Zorg dat de elementen uit de opdracht (taken, focus, uitgangspunten, werkwijze en bevoegdheden) duidelijk terug komen. Verder adviseren we om hiervoor ook gebruik te maken van de kennis en expertise die al beschikbaar is in de regio en landelijk; wissel dus met elkaar uit als bepaalde gemeenten verder zijn in hun opdrachtbeschrijving. De definitieve opdracht kan ter kennisneming/goedkeuring worden voorgelegd aan de gemeenteraad. • Werk binnen de opdracht ook een zo helder mogelijk kader uit voor het ‘bieden van hulp en ondersteuning’. Maak hiervoor gebruik van de kennis de al vergaard is binnen het traject rondom S3/S4. Stap 4: Toets de definitieve opdracht en blik vooruit • Toets de definitieve opdracht bij partijen die momenteel aan de lat staan voor de lokale teams, de toegang en de sociale basis. Organiseer een sessie met betrokkenen om met hen te kijken naar de huidige situatie (ist) en naar de gewenste situatie (soll) en wat er voor nodig is om daar te komen.

Dit levert input op voor de uitwerking van de volgende bouwsteen, namelijk de concrete invulling en uitvoering van het team. Aandachtspunten uitwerking Als het gaat om de opdracht en bevoegdheden is er aanvullend daarop nog een aantal aandachtspunten voor de uitwerking: - Het belang van een gedragen opdracht is groot. Werk de opdracht dus echt samen met relevante partners (ook de sociale basis en inwoners) verder uit en geef deze gezamenlijk vorm. Zo borg je dat de opdracht (blijvend) aansluit bij de dagelijkse praktijk van degenen die ermee moeten werken. - De opdracht is continu in beweging en moet inspelen op nieuwe ontwikkelingen. Het is een levend document. Stuur als gemeente en regio vooral op het houden van koers en gebruik de kracht van anderen om binnen de koers samen te bepalen hoe in te spelen op een ontwikkeling of nieuwe vraag. - Neem in acht dat de bevoegdheden en taken van het stevige lokale team echt flink toenemen ten aanzien van de oude situatie. Investeer in veranderkracht. - Bepaalde aspecten van de taken, zoals wat ‘hulp’ precies inhoudt en hoe een regierol precies invulling krijgt, vragen nadere uitwerking. Maak hiervoor gebruik van wat er reeds aan kennis opgedaan is in de regio. Zo zijn bepaalde gemeenten bezig met de uitwerking van welke hulp er geboden moet worden in het lokale team.

Ook zijn er gemeentes die hier al in de praktijk mee aan de slag zijn. Deze kennis en informatie moet samengebracht worden om zo van elkaar te kunnen leren. Het advies is dus om deze en andere ontwikkelopgaven die over organisaties heenlopen, te faciliteren met een leertraject zodat relevante kennis en ervaring met elkaar gedeeld kunnen worden in de regio. - Bekijk in hoeverre de opdracht(en) die vergeven zijn richting de sociale basis herzien/aangepast dienen te worden. Als er meer afgeschaald wordt, is er wellicht ook meer menskracht nodig in het voorliggend veld. Ook dit is continu in beweging, dus bouw ontwikkelloops in.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

17

4

Bouwsteen 2: Inrichting en uitvoering

De bouwsteen over inrichting en uitvoering gaat over wie er in het team moeten zitten, hoe groot het team is, hoe het aangestuurd moet worden en welke grondhouding gehanteerd wordt.

4.1

Belang van deze bouwsteen

Een goede inrichting en uitvoering van het stevige lokale team is cruciaal in het realiseren van de opdracht. Om daadwerkelijke resultaten te bereiken, o.a. op het gebied van dichtbij de inwoner zijn, integraal werken en normaliseren, is het van belang om het team zo in te richten dat de juiste kennis en expertise aanwezig zijn. Daarnaast is de inzet op de juiste sturing onmisbaar bij het vormgeven van de teams. Juist omdat er zo’n grote transformatieopgave gerealiseerd moet worden in de teams, moet er iemand zijn die mensen hierop kan coachen en aansturen.

4.2

Belangrijkste elementen

De belangrijkste elementen voor de inrichting en uitvoering zijn: 1) Teamsamenstelling Het team moet bestaan uit een mix van generalisten en specialisten afgestemd op de specifieke behoefte van een wijk en/of gebied. Specifiek voor het ondersteunen van gezinnen en het toegang geven tot specialistische jeugdzorg moet elk team voldoende SKJ-geregistreerde medewerkers hebben en (toegang hebben tot) een gedragswetenschapper. • Gezien de breedte van de teams (over alle wetten heen, combinatie van uitvoering en toegang) is een combinatie van medewerkers met verschillende expertises nodig. Een multidisciplinair team dat bestaat uit generalisten met een T-profiel met zowel algemene vaardigheden (kundig in probleemanalyse, responsief zijn, doelen stellen, plan maken, etc.) als specifieke competenties waarop ze vraagbaak zijn voor collega’s en specialisten die alleen op specifieke thema’s ingezet worden. • Ervaringsdeskundigheid moet een duidelijke plek krijgen in elk team. • Gedragswetenschappers hebben zowel een rol vanuit hun expertise als in de ondersteuning van professionals in hun werk. Denk aan zorgen voor de juiste diagnostisering bij complexe problematiek, maar ook helpen bij het beoordelen van een hulpvraag en betrokken zijn bij het maken van een ondersteuningsplan (moet ook volgens de richtlijn Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp12).

Ook spelen ze een rol in het borgen van de kwaliteit van besluiten en diagnostiek binnen het team, niet altijd zelf in een casus maar ook als bewaker van inhoudelijke proceskwaliteit en ondersteuning van professionals in het team. • Voor het behouden van de SKJ-registratie en om goed te kunnen acteren als professional in gezinnen en bij jeugdproblematiek, is het belangrijk dat je voldoende vlieguren hebt en houdt in gezinsbegeleiding. Afhankelijk van de vraag in de wijk moeten in elk stevig lokaal team SKJ-geregistreerde professionals zitten die minimaal 50% van hun tijd bezig zijn met gezinnen, kinderen en jongeren.

12 Richtlijn Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp, Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming, 2022

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

18

2) Aanwezige expertises In een stevig lokaal team is het van belang dat er veel verschillende expertises beschikbaar zijn. Er is in het team tenminste kennis over: • Jeugd, gezin, opgroeien en opvoeden • Wmo • Werk en inkomen, bestaanszekerheid • Participatie • Mentale en lichamelijke gezondheid • Verslavingszorg • Dementie • Zorg- en veiligheidsdomein • De sociale kaart en informele netwerken 3) Aansturing Gezien de grote veranderopgave is het van belang om te zorgen voor goede sturing op de transformatie naar stevige lokale teams. We adviseren dus om hiervoor een teammanager/teamleider aan te stellen. In de aansturing is het van belang dat iemand: • de verandering procesmatig begeleidt in het team; • zorgt dat iedereen binnen het team plezierig naar het werk gaat; • een vertegenwoordigingsrol op zich neemt (contact houden met de buurt, netwerk opbouwen en relatiebeheer met andere partners, bijvoorbeeld huisartsen); • een ontwikkelingsrol op zich neemt (gesprekspartner op verschillende beleidsterreinen, overzicht houden op overkoepelende thema’s). 4) Teamgrootte De grootte van een team is optimaal als het groot genoeg is om voldoende expertise in huis te kunnen hebben en klein genoeg om efficiënt te werken en fijn te overleggen.

Bij uitvoerende teams gaat het vaak om (middel)grote teams, waarbij een maximum grootte van 12-16 optimaal is (ook een organisatie als Buurtzorg13 houdt dit aan). Daarbij is het van belang om te noemen dat de omvang (evenals de expertise) altijd moet passen bij de vragen en capaciteiten in de gemeente. 5)

Grondhouding

De grondhouding van de medewerkers in het team komt voort uit de werkwijze rondom Maatpact 14. Dit betekent dat alles erop gericht is om: •

uitzichtloze situaties van inwoners te doorbreken;

•

geld op de meest zinvolle manier te besteden;

•

het sociaal domein van de toekomst te ontwikkelen.

Samenvatting bouwsteen 2: Inrichting en uitvoering De juiste teamsamenstelling, aanwezige expertises en effectieve aansturing zijn essentieel om de beoogde transformatie te realiseren. Teams moeten bestaan uit een mix van generalisten en specialisten, aangevuld met ervaringsdeskundigen en gedragswetenschappers, om breed inzetbare en diepgaande ondersteuning te bieden. Goede aansturing door een teammanager is noodzakelijk om de transformatie te begeleiden en de teamdynamiek te optimaliseren. Bovendien moet de teamgrootte afgestemd zijn op de lokale behoeften, met een grondhouding gericht op het doorbreken van uitzichtloze situaties en het ontwikkelen van een toekomstbestendig sociaal domein.

13 https://www.buurtzorgnederland.com/professionele-wijkverpleging/kwaliteit-van-zorg/ 14 https://www.regio-hartvanbrabant.nl/programmas-projecten/sociaal-domein/integraal-sociaaldomein/afgeronde-projecten/maatpact/

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

19

In de volgende paragraaf staat beschreven wat we adviseren op het gebied van leren en ontwikkelen als het gaat om de inrichting en uitvoering.

4.3

Advies leren en ontwikkelen

Lerend stelsel (macro) Hoe ga je alle vereiste expertise naar je teams brengen? En hoe vertaal je dat naar de juiste vormgeving van je lokale zorgstructuur? Met name kleinere gemeenten hebben behoefte aan (sub)regionale kaders voor deze ontwikkelopgave. Acteer hierop als regio door de verbinding te faciliteren tussen verschillende gemeenten, om best practices uit te wisselen en tot subregionale oplossingen en samenwerkingen te komen waar nodig. Lerend team (meso) De structurele borging van ervaringsdeskundigheid als kennisbron binnen elk stevig lokaal team is een belangrijke succesfactor. Dat start met een doorleefde en gedeelde visie op en overtuiging van de meerwaarde van ervaringsdeskundigheid. Dat vervolgens in de praktijk brengen is hard werken. Zowel voor de ervaringsdeskundigen als voor de andere professionals. Daar is al veel over bekend en ervaring mee opgedaan, denk aan pilots, projectgroepen en cliëntraden. Gebruik dat om als onderdeel van het leer- en ontwikkelprogramma iets specifieks in te richten op dit onderwerp. Lerende professional (micro) In het leer- en ontwikkelprogramma moet er in ieder geval gezorgd worden voor onderdelen die punten opleveren om de benodigde expertise, registraties en certificatie van de professionals op orde te houden. Maar ook voor voldoende training in de vereiste algemene vaardigheden en grondhouding.

Daarnaast mag worden verwacht dat professionals op de hoogte blijven van relevante ontwikkelingen in het werkveld. Denk aan deelname aan webinars, bezoeken van (refereer)bijeenkomsten, lezen van vakliteratuur en nieuwsbrieven.

4.4

Implementatieadvies

De inrichting en uitvoering van het stevig lokale team is de tweede bouwsteen en de implementatie ervan volgt logischerwijs uit de stappen die genomen zijn om tot de opdracht te komen. De opbrengst van deze stap is een concreet projectplan aan de hand waarvan gestart kan gaan worden met de daadwerkelijke invulling van het team. Stap 1: Werk een projectplan uit • Begin met het schetsen van een stip op de horizon; dit is het plaatje waar je als gemeente uiteindelijk naar toe wil werken. Dat kan ver af staan van de huidige situatie/structuur, dat is niet erg. Op basis van dit plaatje werk je vervolgens een plan van aanpak uit; wat is er nodig om tot de ideale situatie te komen? Welke stappen moet je daarvoor nemen? • In het plan van aanpak staan de verschillende elementen van de bouwsteen uitgewerkt. Maak inzichtelijk wat de teamsamenstelling moet worden, welke expertise in het team moet komen, wat je verwacht van de aansturing en wat de teamgrootte is. Dit is grotendeels uitgewerkt in het hoofdstuk bouwstenen, maar bepaalde aspecten kunnen lokaal meer of minder aandacht krijgen, denk aan bepaalde expertises die in de ene gemeente minder relevant zijn dan in de andere. • Werk ook globaal uit wat er in praktische zin nodig is; in ieder geval op het gebied van mensen, middelen en tijd.

• Kies het tempo dat past bij waar je als gemeente staat en bij welke capaciteit je beschikbaar hebt. Kijk daarbij goed wat er nodig is om het anders werken mogelijk te maken. Het kan zijn dat professionals ontwikkelbehoeftes hebben (in de richting van bouwsteen 3).

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

20

Stap 2: Ontwikkel samen met de regiogemeenten een traject rondom de overheveling van specialistische veelvoorkomende jeugdhulp • Heb specifieke aandacht in de inrichting en uitvoering voor het ‘nieuwe’ type hulp dat geboden gaat worden vanuit de stevige lokale teams. Hiervoor is het van belang om intensief met de huidige specialistische jeugdhulpaanbieders op te trekken en van daaruit gezamenlijk trajecten te ontwikkelen. • Maak inzichtelijk welke type problematiek binnen het stevige lokale team terechtkomt en wat de intensiteit en duur van deze trajecten is. Wat betekent dit voor de breedte en diepte van de hulp die geboden gaat worden? En is dit nog passend binnen de opdracht van het stevige lokale team? • Kijk ook naar de praktische invulling; bijvoorbeeld welke kennis en expertise er vanuit Crossroads naar de lokale teams komt. • Zorg tot slot dat er sprake is van een goed monitoringssysteem op casusniveau, zowel kwantitatief als kwalitatief. Aandachtspunten uitwerking - Momenteel zijn door keuzes uit het verleden lokale teams op verschillende wijzen georganiseerd. Elke gemeente heeft dan ook een ander vertrekpunt om toe te werken naar de stevige lokale teams. Die verschillende vertrekpunten zijn niet zozeer een probleem, zolang in de doorontwikkeling (die meerjarig is) de voorkant integraal werkt. Voor de inwoner moet het niet uitmaken waar hij/zij zich meldt.

- Een nieuwe manier van inrichten kan spannend zijn voor professionals die vaak al jaren op deze manier werken. Maak in ieder geval een duidelijke keuze in hoe je het inricht en geef de uitvoering daarbinnen ruimte om te bepalen wie er in een team zit, hoe ze met elkaar samenwerken en om werkprocessen in te richten. - Voor kleinere gemeenten is het ook goed om te kijken of het loont om met een buurgemeente of werkgebied samen op te trekken / af te stemmen. Samen optrekken kan de haalbaarheid vergroten. Denk bijvoorbeeld aan expertise die je in je team wil hebben, maar dat door het gering aantal vragen/cliënten niet haalbaar is om dit binnen één gemeente te organiseren. - De mate waarin gemeenten ‘klaar’ zijn voor de overheveling van specialistische jeugdhulp zal onderling verschillen. Zorg dat er dus ook regionaal enige flexibiliteit is als het gaat om de beschikbaarheid van deze hulp.

1 augustus 2024 / Op weg naar Stevige Lokale Teams / Regio Hart van Brabant

21

5

Bouwsteen 3: Competenties en gedrag

Deze bouwsteen gaat over competenties en gedrag van professionals in een stevig lokaal team. Competenties zijn een combinatie tussen kennis, vaardigheden en persoonseigenschappen. Gedrag is alles wat we doen en laten. Alles wat we doen uit onszelf, maar ook alles wat we doen als reactie op hetgeen om ons heen gebeurt.

5.1

Belang van deze bouwsteen

In het sociaal domein maakt de professional het verschil. Stevige lokale teams vragen om professionals die talent hebben om contact te maken en houden met mensen die in een lastige en voor hen vaak onoverzichtelijke situatie zitten. Doel is hen zo te ondersteunen dat ze weer overzicht hebben en grip krijgen op hun leven. Dit vraagt om bepaalde competenties en (ander) gedrag. In feite geven zij hiermee grotendeels vorm aan de cultuurverandering die nodig is om hulp en ondersteuning toekomstbestendig te maken.

5.2

Belangrijkste elementen

Vaardigheden en kwaliteiten Professionals die in een stevig lokaal team werken, beschikken over een specifieke mix van vaardigheden en kwaliteiten, zoals een sociaal-communicatieve houding, inlevingsvermogen en inhoudelijke kennis. Dit geldt bijvoorbeeld voor de kennis over en aandacht voor (chronische) stress als gevolg van financiële problemen in gezinnen en wat dat met mensen doet. Maar bijvoorbeeld ook voor kennis over en aandacht voor psychische problemen van ouders. Deze professionals beschikken bovendien over vaardigheden om voortdurend te schakelen met andere hulpverleners. Aanvullende/specialistische expertise is niet langer bedoeld om aan over te dragen maar om mee samen te werken: voor overleg, voor tijdelijke inzet of voor een langer hulptraject. Specialisten uit verschillende disciplines trekken meer dan voorheen samen op om het lokale team te verrijken met hun expertise. Als complexe casuïstiek (waar jeugdigen bij betrokken zijn) vastloopt komen bijvoorbeeld de Regionale Expertteams (RET) in beeld, die overigens ook bereikbaar moeten zijn voor meedenken en samenwerken voordat casussen vastlopen. De relatie tussen de stevige lokale teams en specialistische expertise is wederkerig. De teams weten specialisten makkelijk te vinden en de lokale teams zijn goed benaderbaar wanneer specialistische zorgaanbieders merken dat een andere of bredere aanpak nodig is.