3.1 - Bijlage 1 - Toelichting op Brief Regionale samenwerking

Brabantlaan 1 Postbus 90151 5200 MC ’s-Hertogenbosch Telefoon (073) 681 28 12 Fax (073) 680 76 80 www.brabant.nl IBAN NL86INGB0674560043

Bereikbaarheid openbaar vervoer en fiets: www.brabant.nl/route

Onderwerp

Toelichting Pilot Regionale samenwerking Schone Lucht - Deelname Brabantse gemeenten aan het Schone lucht Akkoord

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480 Uw kenmerk

Contactpersoon

Inleiding Op 1 januari 2024 treedt de Omgevingswet in werking. Een belangrijke meerwaarde hiervan is het centraal stellen van een gezonde en veilige leefomgeving. Veel van de primaire verantwoordelijkheid hiervoor wordt met inwerkingtreding van de Omgevingswet bij de gemeenten neergelegd. Een taak die de Omgevingswet ziet voor de provincie is het gebiedsgericht coördineren van de aanpak door gemeenten en waterschappen. Met de pilot ‘Regionale samenwerking Schone Lucht’ wil de provincie onderzoeken hoe zij deze taak kan invullen op het onderwerp luchtkwaliteit. Wij startten daarom begin april met de uitvoering van een pilot onder de noemer ‘Deelname Brabantse gemeenten aan het Schone Lucht Akkoord’. Graag schetsen we de aanleiding voor deze pilot en stellen wij u op de hoogte van de voortgang. We hebben de basis op orde en gaan voor steeds beter In 2020 sloot de provincie Noord-Brabant zich aan bij het Schone Lucht Akkoord (SLA), een akkoord tussen Rijk, provincies en een groot aantal gemeenten. Deelnemende partijen streven gezamenlijk naar gezondheidswinst door maatregelen te nemen die de luchtverontreiniging door binnenlandse bronnen beperken. De provincie Noord-Brabant sloot zich aan bij het SLA, onder andere om voor te sorteren op het verdwijnen van het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL).

Bovendien sluit het streven naar gezondheidswinst aan bij de kernwaarden uit de Brabantse Omgevingsvisie, met name de waarden ‘we gaan voor steeds beter’ en ‘we gaan voor proactief en preventief boven gevolgbeperking en herstel’ en geeft de provincie met de uitvoeringsagenda SLA invulling aan het werken aan de basisopgave ‘werken aan veiligheid,

M.M.L. (Monique) van Kempen Telefoon

(06) 52 79 40 22 Email

mvkempen@brabant.nl Bijlage(n)

Lessons Learned Routekaart

gezondheid en omgevingskwaliteit’. Het Schone Lucht Akkoord maakt tevens voor sommige regio’s onderdeel uit van de Omgevingsagenda’s of Regionale ontwikkelagenda’s.

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480

Urgentie luchtverschoning, meerwaarde van het SLA Hoewel op de meeste plekken in Noord-Brabant voldaan wordt aan Europese normwaarden voor fijnstof en stikstofdioxide, heeft de luchtkwaliteit op leefhoogte op nagenoeg elk woonadres in Noord-Brabant een schadelijk effect op de gezondheid van de mensen die er wonen. De lucht die bewoners in Noord-Brabant gemiddeld inademen is vergelijkbaar met de lucht die iemand zou inademen als een huisgenoot elke dag ca. 5 sigaretten binnenshuis zou roken. De gemiddelde vroegtijdige sterfte bedraagt daardoor bijna 1 jaar, terwijl het verlies van gezonde levensjaren nog groter is1. Via activiteiten rondom infrastructuur, binnenstedelijke ontwikkeling, stimulering openbaar vervoer en plattelandsontwikkeling werken provincies en gemeenten eigenlijk al decennialang aan een gezond(er) woon- en leefklimaat. Echter niet specifiek onder deze noemer. Een gebiedsgerichte en integrale aanpak, zoals in het SLA en vormgegeven door de uitwerking van maatregelen in verschillende sectoren (figuur 1), biedt een kapstok en daarmee meerwaarde.

Figuur 1 Laat de bijdrage van de grootste binnenlandse bronnen van luchtvervuiling zijn. Genoemde sectoren zijn tevens de themagroepen binnen het SLA waarin deelnemende partijen werken aan de uitvoering van afspraken, de uitvoering van pilots en de ontwikkeling van effectieve maatregelen om de lucht gezonder te maken.

Aanleiding pilot Regionale samenwerking schone lucht Gemeenten die het akkoord nog niet hebben ondertekend kunnen zich op elk moment aansluiten bij het SLA. De provincie ziet dat graag gebeuren omdat het gebied waar de maatregelen genomen worden, dan groter wordt en de impact daarvan ook potentieel groter wordt. Andere reden is dat de maatregelen die 1

Denissen S. (2022), Luchtkwaliteit en gezondheid in de provincie Noord-Brabant, GGD

2/6

gemeenten treffen dan mee gaan lopen in de monitoring van het SLA en mee gaan wegen in de gezondheidsindicator door het RIVM. Gezamenlijk bereiken we dan aantoonbaar meer gezonde leefomstandigheden en komen we er als Noord-Brabant steeds beter op te staan.

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480

Figuur 2 laat de aan het SLA deelnemende gemeenten zien in blauw. Gemeenten die nog niet zijn toegetreden worden weergegeven in zandkleur.

In Noord-Brabant zijn inmiddels 22 van de 56 gemeenten aangesloten (figuur 2). In 2021 wees een ambtelijke inventarisatie uit dat gebrek aan capaciteit en middelen met name bij de kleinere gemeenten als belangrijkste knelpunt wordt gezien en mogelijkheden voor toetreding tot het SLA beperken. In Midden- en West-Brabant bleek tevens dat het ontbreekt aan een duidelijk platform waar gemeenten elkaar willen en kunnen vinden voor samenwerking op luchtkwaliteit. Met name in West- Brabant geldt bovendien dat het ‘onder de rook van Antwerpen of Rotterdam zitten’ als demotiverend wordt ervaren, zeker wanneer toch aan Europese normwaarden wordt voldaan. Echter, dit laat onverlet dat de luchtkwaliteit in de straten met lokale maatregelen wel te verbeteren valt en er vanuit de kleinere gemeenten de wens bestaat samen te werken en kennis te delen om zo de synergie en efficiëntie bij de uitvoering van maatregelen te vergroten. Voortgang pilot Regionale samenwerking schone lucht Sinds april 2023 geeft Berenschot in opdracht van de provincie invulling aan de pilot ‘Regionale samenwerking schone lucht’ onder de noemer ‘Deelname Brabantse gemeenten aan het SLA. De pilot is opgedeeld in drie fases. Fase 1 kenmerkt zich door analyse en het verhogen van de bereidheid om deel te nemen aan het SLA. In de tweede fase staat het nader verkennen van deelname en het vormgeven van deelname centraal.

Tot slot kenmerkt de derde fase zich

3/6

met het klaarmaken van gemeenten voor de aansluiting en het opstellen van een uitvoeringsprogramma. In alle fases is zowel oog voor de individuele gemeente als voor de potentiële samenwerkingskansen. Tevens is er oog voor de reeds deelnemende gemeenten als ook voor de nog niet-deelnemende gemeenten en de onderlinge verbinding daartussen.

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480

Wellicht ten overvloede is het goed om te benadrukken dat het gemeenten vrij staat te besluiten om niet meer deel te nemen aan de pilot en of uiteindelijk niet deel te nemen aan het SLA. De uitwerking van de pilot is erop gericht een helpende hand te bieden in zowel de verkenningsfase als ook, mocht de gemeente willen deelnemen, de aansluitingsfase. De eerste resultaten Inmiddels nadert Berenschot het einde van fase 1. Zij hebben enquêtes en groepsgesprekken gehouden en voor nagenoeg alle gemeenten in NoordBrabant een inhoudelijke analyse gedaan op beleidsdocumenten op de thema’s van het SLA. Het resultaat hiervan is ambtelijk bij gemeentes teruggelegd ter controle en verder uitgewerkt in zowel tekst als grafische weergaven. Een voorbeeld van zo’n grafische weergave is te zien in figuur 3. De opgehaalde informatie bij met name de al deelnemende gemeenten is verzameld in het document ‘lessons learned’. De opgehaalde informatie bij met name de nog niet deelnemende gemeenten is per regio verzameld in een Routekaart. Lessons Learned De lessons learned richten zich op de verschillende overheidsniveaus van gemeente tot en met Rijksniveau en zijn opgenomen in bijlage 1 bij deze brief.

De belangrijkste lessen op gemeenteniveau zijn:  Integreer uitvoeringsplannen: Het is mogelijk om de uitvoeringsplannen die op gemeentelijk niveau reeds aanwezig zijn te integreren met maatregelen voor het SLA. Met name de plannen die gericht zijn op huidige transities (klimaat, energie, landbouw) zijn hiervoor geschikt. Een geïntegreerde aanpak voor het verbeteren van de luchtkwaliteit, het realiseren van gezondheidswinst en het doorvoeren van transities helpt om breder bestuurlijk draagvlak te creëren.  Creëer kansen voor samenwerking: Het SLA biedt een duidelijk kader waarbinnen samenwerking tussen gemeenten op verschillende thema's georganiseerd kan worden. Met name voor kleinere gemeenten kan een dergelijke samenwerkingsstructuur voordelen opleveren. Beperkte middelen kunnen een obstakel vormen voor kleinere gemeenten, door samenwerking kunnen krachten worden gebundeld met andere gemeenten.  Richt je op de gezondheidswinst: Enkel gekeken vanuit de EU-normwaarden is het verschonen van de lucht niet een opgave die hoog op de agenda van veel gemeenten staat. Dat de EU-normwaarden niet overschreden worden betekent echter niet dat de lucht schoon en gezond is. Deelnemende

4/6

gemeenten hebben aangetoond dat er gezondheidswinst te boeken valt voor hun inwoners. Vanuit de ambitie om drie gezonde levensjaren voor iedere Brabander toe te voegen verdient het SLA de urgentie om hoger op de agenda te worden geplaatst.

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480

Figuur 3 Voorbeeld hoe de inhoudelijke analyse op gemeentelijke beleidsdocumenten grafisch is vormgegeven

Het belangrijkste signaal van al deelnemende gemeenten is dat zij moeite ondervinden met de vertaling van het SLA-maatregelenpakket naar een eigen maatregelen pakket. Bovendien ervaren zij dat het coördinatie vraagt om het maatregelenpakket integraal en op onderwerpen bovenlokaal vorm te geven. In de pilot ‘Regionale samenwerking Schone Lucht’ probeert de provincie om gemeenten te helpen bij het oplossen van deze knelpunten. De Routekaart, inzicht voor het overwegen van deelname SLA Naast het bundelen van de ‘lessons learned’ is ook gewerkt aan een routekaart. Deze is opgenomen in bijlage 2 bij deze brief. De routekaart geeft inzicht in:  de voor- en nadelen van het deelnemen aan het SLA  de mogelijkheid voor een integrale aanpak vanuit zowel milieubeleid en vergunningverlening, toezicht en handhaving als vanuit gezondheid, het Sociaal Domein of andere beleidsthema’s zoals energie of klimaat.  de inspanningen die nodig zijn om deel te gaan nemen  de gemeenten die potentiële samenwerking- of sparringpartners kunnen vormen Wij hopen dat na het reeds gevoerde groepsgesprek, de interne gespreksvoering bij de gemeente over het wel of niet aansluiten bij het SLA al is opgestart. Danwel hopen we dat dit gesprek en de daadwerkelijke afweging wordt gemaakt na ontvangst van dit bericht en de Routekaart.

Bij deze afweging is het van belang dat daarbij ook de integrale betrokkenheid en inzet vanuit zowel milieu en vergunningverlening, toezicht en handhaving, alsook vanuit gezondheid, het sociale domein en andere beleidsterreinen wordt verkend. Doorzicht; keuze nodig vanuit gemeenten 15 september start fase 2. Deze fase willen we in met gemeenten die op basis van de beleidsanalyses, lessons learned en routekaart een verdere verkenning naar toetreding tot het SLA en samenwerking zinvol achten. In fase 2 wordt een

5/6

inrichtingsvoorstel opgesteld passend bij de set van verkennende nog niet deelnemende en reeds deelnemende gemeenten. Hierin zullen we met en voor iedere regio een advies over de regionale samenwerking tussen gemeenten opstellen. Op basis van zowel de geboden informatie uit de routekaart als het inrichtingsvoorstel kunnen gemeenten daarna bepalen om wel of niet aan te sluiten bij het SLA.

Datum

11 juli 2023 Ons kenmerk

C2318273/5300480

Na het kerstreces zal worden overgegaan naar fase 3 en gaan we door met de gemeenten die positief besluiten ten aanzien van de deelname aan het SLA. Deze gemeenten worden geholpen met het opstellen van een uitvoeringsprogramma. Dit programma kan zowel intern gebruikt worden als voor de indiening bij het SLA. Daarnaast biedt de provincie ter ondersteuning tekstvoorstellen aan voor het gemeentelijke besluitvormingstraject en verdere verbinding met reeds deelnemende gemeenten. Ook voor reeds deelnemende gemeenten Gedurende de pilot is er ook oog voor reeds deelnemende gemeenten. We richten ons enerzijds op het leggen van de verbinding tussen gemeenten, waardoor een gezamenlijke aanpak op thema’s meer kansrijk wordt en de impact van maatregelen groter. Daarnaast zijn we voornemens om deelnemende gemeenten te gaan helpen op punten die zij hebben aangegeven in de enquête en het interview, bijvoorbeeld het organiseren/ opstarten van coördinatie op samenwerking op bijvoorbeeld het gebied van collectieve en duurzame inkoop en aanbesteding, communicatie, of een ander onderwerp dat in de actieprogramma’s van meerdere gemeenten terugkeert. Tot Slot We kijken als provincie positief naar de toekomst en hopen van harte dat zo veel mogelijk gemeenten willen deelnemen aan het SLA. Op dit moment verwachten we van gemeenten dat zij voorliggende brief en bijhorende bijlagen intern bespreken.

Via uw ambtelijke contactpersonen vernemen we graag voor 15 september of uw gemeente door wil gaan met de pilot fase 2. We zien de uitkomst van uw interne afweging over het voortzetten van de verkenning om aan te sluiten bij het SLA graag tegemoet op onderstaand email adres. Hier kunt u ook terecht voor nadere vragen. Mail naar SLABrabant@brabant.nl

6/6