1.3-Bijlage Eindrapportage trends en scenario's West-Brabant

innovatieve arbeidsmarkten is nodig. Het wordt breed erkend dat vooral bij technische beroepen krapte op de arbeidsmarkt blijft aanhouden. Bovendien leidt innovatie tot behoefte aan nieuwe skills. Arbeidskrachten ongeacht hun werkervaring hebben nieuwe kennis en werkervaring met nieuwe technologie nodig en mensgerichte vaardigheden bij digitale dienstverlening. Daarom wordt er extra ingezet op een Human Capital Agenda voor de innovatieve banen van de toekomst. Weerbarstigheid van het systeem bemoeilijkt transities Dit scenario toont de weerbarstigheid van het systeem. De wereld is niet veranderd, het huidige systeem blijft aan. Verslimming lukt, want efficiëntie. Doelen op gebied van biobased en circulaire economie zijn ingewikkelder, want in dit scenario mist een sense of urgency. De crisis gaf de meest ultieme sense of urgency. Maar zodra (min of meer) voorbij is wordt het belang van transities onvoldoende gevoeld. Inzetten op transities via nieuwe verdienmodellen Een van de manieren om meer urgentiegevoel op te roepen, is via het aanboren van kansen voor nieuwe verdienmodellen. Met name verdienmodellen vanuit creatieve economie, vrijetijdseconomie zijn kansrijk in de regio. Het aantrekken van hippe bedrijven is niet alleen gunstig voor de waardeketens waar ze aan bijdragen, ook voor het vestigingsklimaat en de culturele waardering van de regio.

In algemene zin vraagt de inzet op nieuwe verdienmodellen om consistent beleid en scherpe aandacht voor het gelijke speelveld.

50 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Monitoring van kosten / baten nieuwe verdienmodellen De focus is op verdienmodellen op de korte termijn. Toch kunnen de RWB en REWIN stimuleren dat bedrijven gaan samenwerken in nieuwe waardenketens die ook maatschappelijk rendement opleveren, bijvoorbeeld door lagere overheidsuitgaven in het sociale domein. Draagvlak voor dergelijke nieuwe maatschappelijke waardenketens zou kunnen toenemen door het meten en monitoren van de impact. Dit vraagt om het meten van brede welvaart met andere meeteenheden, dan Euro’s. De overheid zou nog beter kunnen laten zien welke maatregelen voor een brede welvaart opleveren. Er is ervaring opgedaan met de Participatieladder. Na evaluatie zou deze sterker kunnen worden uitontwikkeld.

11.2.2 Handelingsperspectieven Dit scenario lijkt het meest op pre-Corona. In de huidige strategische actieprogramma’s blijkt dat de inzet op verslimmen het meeste resultaat bereikt. Verduurzamen is een weerbarstiger proces. Stevige inzet nodig voor behalen wettelijke doelen emissiereductie: push en pull Als je in dit scenario wel de wettelijke doelen op emissiereductie wilt halen en sneller wilt gaan met verduurzaming, dan vraagt dat op alle terreinen meer inspanningen, waaronder subsidies. Naast deze push-beweging is ook een pull-beweging nodig om duurzame, innovatieve ketens sneller volwassen te laten worden. De overheid als launching customer is hierin belangrijk.

In het innovatiebeleid zou de rol van de creatieve dienstverlening als aanjager van innovatieve, duurzame ketens sterker kunnen worden gepositioneerd. Hierop kunnen instrumenten worden ontwikkeld die inzetten op verbinden en nieuwe markten creëren. Schaal en efficiëntie leiden tot bekende knelpunten ruimtelijke kwaliteit: inzet Omgevingsvisie en maatschappelijk dialoogproces voor inpassing functies en behalen doelstellingen Een belangrijk aandachtspunt in dit scenario is de ruimtelijke kwaliteit. De impact op de leefomgeving door schaalvergroting van bedrijven heeft geleid tot ongewenste effecten. Gelet op de steeds dwingender wordende ambities op klimaatadaptatie, natuurkwaliteit, emissies en luchtkwaliteit, vraagt dit scenario om steviger overheidssturing op deze thema’s bij ruimtelijke inpassingsvraagstukken. Instrumentarium van het Rijk, de provincie en gemeenten zal hier op een slimme manier samengebracht kunnen, o.a. in het werken met de Omgevingsvisie. De acceptatie van noodzakelijke maatregelen voor verduurzaming zal niet vanzelf gaan, aangezien verduurzaming op gespannen voet kan staan met gangbare werkwijzen die zijn gericht op economisch gewin. Daar zal in een zorgvuldig en continu dialoogproces rekening mee moeten worden gehouden.

11.2.3 Impact Corona op handelingsperspectieven Terug naar het oude leidt tot extra uitgaven vitale beroepen en beheersmaatregelen Dit scenario lijkt het meeste op het Status Quo scenario van de provincie Noord-Brabant. Hier verwacht men dat herwaardering

51 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

van vitale beroepen en beheersmaatregelen rondom gezondheid leiden tot extra uitgaven in het publieke domein. Dit zou ten koste kunnen gaan aan het beschikbare budget samen met het Rijk aan verduurzamingsopgaven. De inzet op “terug naar het oude”, gaat ten koste van inzet op transities en het versterken van het regionale vestigingsklimaat. Inzet op verduurzaming vraagt in dit scenario om stevige inzet en benodigde middelen Hiermee wijst de provincie op een risico bij het handelingsperspectief van De onverzadigbare samenleving. De stevige push- en pullfactoren van verduurzaming vragen om inzet van financiële middelen die wellicht in de nasleep van de Coronacrisis aan andere doelen zullen worden uitgegeven dan aan de doelen zoals die zijn genoemd in de strategische agenda’s van RWB en REWIN. Inzet op verduurzaming en klimaatadaptatie nu voorkomt hoge beheers- en onderhoudskosten in de komende jaren. Concretisering van dit financiële argument helpt om rationele keuzes te kunnen maken.

11.3 De competitieve staat 11.3.1 Omschrijving scenario • • •

Overheid behoudt groot aandeel in economische activiteit om groei te bevorderen Inzet op groter arbeidsaanbod en hogere productiviteit t.b.v. groei Innovatie is goed voor groei

•

Kritisch op activiteiten die minder impact hebben op economische groei

blijven, de vulling daarvan gebeurt ook mede door de regionale strategieën.

Bewuste keuzes t.a.v. het maatregelenpakket, inbrengen robuuste welvaart Dit scenario lijkt, gechargeerd, op “De failliete staat.” Deze steunmaatregelen zijn niet vol te houden. Dus moet je bewuste keuzes maken t.a.v. het maatregelenpakket. Zwakke bedrijven zullen omvallen. Het is van belang om creatief te zijn met het instrumentarium voor stimulerende maatregelen. Revolverend heeft ook een maatschappelijke component en werkt niet op de Euro nauwkeurig. Ook indirecte effecten die robuuste welvaart leveren geld op. Op deze manier kunnen we het concept van revolverende fondsen vanuit een integrale benadering verder uitwerken.

Innovaties voor realisatie van de regionale strategie Innovatie is gericht op economische resultaten en/of verhogen efficiency, maar moet ook bijdragen aan de realisatie van de regionale strategie. Innovatie is ook hier ‘punt-innovatie’. De aandacht ligt daardoor minder op het internationaal kunnen concurreren. Aandacht voor Groei MKB en Startups met focus op schaalbaarheid van ideeën die passen binnen de regionale strategieën. Idem voor acquisitie en vestigen, focus op partijen die bij kunnen dragen aan de regionale strategieën.

Prioritering op toekomstbestendige ontwikkelingen In dit scenario willen we nog scherpere keuzes maken bij de sectoren waarin we top zijn. Dit kun je lezen als een oproep aan bestuurders. We willen kunnen prioriteren op toekomstbestendige aspecten binnen een topsectorthema (sectoren die interregionaal producten / diensten leveren). Het gaat om prioritering van stuwende activiteiten in Brabant in sectoren. Voor biobased en circulaire economie betekent dit dat je ook kijkt naar de markt van (over)morgen. Regionale strategieën vertalen naar sectorale programma’s REWIN zal in dit scenario regionale strategieën op de diverse gebieden vertalen naar onze sectorale programma’s. De sectoren 52 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Zorgen dat de economie aansluit op de vraag uit de samenleving Meer werkgelegenheid was altijd een belangrijk criterium bij keuzes. Maar met aanhoudende krapte en mismatch op de arbeidsmarkt is de toekomstbestendigheid van kennis en vaardigheden steeds meer een aandachtspunt. Scholing wordt belangrijker, voorbereiding op de arbeidsmarkt van de toekomst. Digitale laaggeletterdheid willen we zien te voorkomen. Via de band van kennis en vaardigheden van de gehele samenleving creëren we een biotoop waarin bedrijven kunnen floreren. Creatieve regierol van de (regionale) overheid De overheid behoudt in dit scenario de regierol. Maar moet wel creatief zijn om de rol creatief in te vullen. De overheid dicht het gat tussen platte stimuleringsmaatregelen en structurele inzet op verduurzaming. We voorzien hier een regionale strategie waarbij de overheid de lead neemt en met gerichte incentives

stakeholders oproept om mee te doen. De Rijksoverheid stelt wettelijke kaders en legt de uitvoering bij de regio’s voor gebiedsgerichte processen. De regionale overheden zijn in de lead en maken gebruik van goed werkende structuren zoals Triple / Quadruple Helix, maar overheden. Burgers praten mee, er wordt naar ze geluisterd. Overheid stelt doelen over burgerparticipatie in haar processen. De actieve inzet van regionale overheden kan goed werken, maar heeft het risico in zich op regionale versplintering.

11.3.2 Handelingsperspectieven In dit scenario zet de overheid in op regionale gebiedsgerichte strategieën. De overheid alloceert de middelen één op één aan de geprioriteerde doelen, en werkt met resultaatgerichte strategieën. Het accent ligt op investeren, maar dan op subsidiëren. Financieringsecosystemen ontsluiten: private investeringen koppelen aan publieke ambities Om innovatie werkelijk richting marktrijpheid te brengen is het nodig om in de opeen volgende stadia in de innovatiefunnel te investeren. Daarom is het van belang om allerlei financieringsbronnen aan te boren en op deze manier een financieringsecosysteem te ontsluiten. De strategie is gericht op het koppelen van private investeringen aan publieke ambities. Investeringsfondsen zoals het Pledge fund van de BOM kunnen gebruikt worden als een springplank naar aanvullende publieke en private fondsen om grotere projecten met een langere doorlooptijd te kunnen financieren.

53 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Bouwen aan een op innovatie gericht business ecosysteem: nieuwe waardeketens faciliteren Door samen te werken met netwerken van financierders en investeerders bouwen overheden en private partners aan een op innovatie gericht business ecosysteem. Naast fondsenwerving is dit een strategie om nieuwe coalities te smeden en nieuwe waardeketens helpen te doen ontstaan. De ervaring leert dat de consortiapartners ook na afloop van projecten elkaar blijven opzoeken. Overheden kunnen bedrijven in de etalage zetten en podium bieden. Ze zijn een belangrijke launching customer, wat tevens gezien kan worden als extra marketing. Door al deze zaken helpt de overheid de regio op de kaart te zetten voor innovatief ondernemerschap. Actieve lobby richting andere overheden, m.n. gericht op participatie in EU programma’s Het op de kaart zetten van de regio helpt weer bij een actieve lobby naar andere overheden voor aanvullende publieke fondsen. De regio zou actiever dan nu kunnen kijken naar EU fondsen (zoals EU Green Deal, ECB). Opnieuw helpt dit om op een groot schaalniveau de investeren in een innovatieve duurzame, en aantrekkelijke regio. De regiodeal kan een vertrekpunt zijn voor schaalvergroting. De RWB en REWIN zouden nog meer aandacht kunnen besteden aan het leren kennen van potentiële partners en clusters in het buitenland om mee samen te werken en consortia mee te vormen.

De EU programma’s zoals Interreg, Horizon Europe en Alife vormen daarvoor een goede basis.

Allianties tussen opleidingen en bedrijfsleven voor aansluiting op een innoverende arbeidsmarkt In elk scenario is onderwijs een belangrijk aandachtspunt. Een innovatieve regio heeft op alle opleidingsniveaus mensen nodig die met nieuwe technologie kunnen werken. Ook in dit scenario is het van belang om met de opleidingsinstituten en bedrijfsleven te bespreken welke opleidingen zijn relevant zijn in de toekomst en aansluiten op ambities van bedrijven. Investeren in randvoorwaarden, samen optrekken Een belangrijk inzicht bij dit scenario is dat de overheid vooral zou moeten investeren in de randvoorwaarden. Vervolgens is het kansrijk als overheid en bedrijfsleven samen optrekken (in lijn met de Topsectoren). En samen nadenken over kansrijke ontsluiting van financiering en cofinanciering.

11.3.3 Impact Corona op handelingsperspectieven Dit scenario vertoont overeenkomsten met het Wederopbouw scenario van de provincie Noord-Brabant. Hier investeert de overheid op allerlei manieren in de wederopbouw van de provincie. De focus ligt op het herstel van de basisinfrastructuur van de economie en samenleving. Daarna kan worden doorgewerkt aan de ambities voor de toekomst. Financiële positie provincie onder druk: scherpe keuzes maken, dus slim samen optrekken Als de provincie in lijn met het Wederopbouw scenario scherpe financiële keuzes zal willen maken, dan wordt het nog belangrijker om met publieke en private partners (Triple Helix) samen op te

54 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

trekken. Ook wordt betrokkenheid bij EU programma’s belangrijker.

11.4 De vastberaden staat 11.4.1 Omschrijving scenario • • • •

Overheid behoudt groot aandeel in economische activiteit om groei te bevorderen Inzet op groter arbeidsaanbod en hogere productiviteit t.b.v. groei Innovatie is goed voor groei Kritisch op activiteiten die minder impact hebben op economische groei

Missiegedreven innovatiebeleid De Rijksoverheid werkt vanuit missiegedreven innovatiebeleid. Innovaties worden breed gedefinieerd, niet alleen commercieel gedreven innovaties maar ook maatschappelijke innovaties tellen mee. Hiervoor worden revolverende fondsen ingezet die in brede zin revolveren. Er is veel aandacht voor ketengerichte innovaties. Vanuit robuuste netwerken kunnen maatschappelijke missies worden gerealiseerd. Brede consortia bij ketengerichte innovaties Innovatieagenda’s leggen minder nadruk op puntgerichte innovaties. Van groter belang is de samenwerking vanuit consortia die over een keten zijn verspreid. Dit kunnen dus ook maatschappelijke partners en opleidingsinstituties zijn. De stip op de horizon is het behalen van maatschappelijke missies. Daarom

zijn veel keuzes voor beleidsinzet gedreven door missies. We kijken naar groei vanuit het begrip van brede welvaart. De overheid bepaalt de missies, zoals we die nu al terug zien in de maatschappelijke opgaven en het huidige missiegedreven innovatiebeleid. Maatschappelijke druk slim benutten, aan de slag met de omgevingsvisie Overheden zullen in dit scenario de maatschappelijke druk van burgernetwerken en andere stakeholders benutten om keuzes te maken. Tegelijkertijd is het zaak om extreme meningen met terughoudendheid te benaderen, o.a. om verharding van de samenleving te voorkomen. Voordat de politiek een kanteling maakt, is een bepaalde mate van legitimatie nodig om ingrepen te doen. Ingrepen kunnen ook worden opgelegd van bovenaf. Bijvoorbeeld, ruimtegebrek is een belangrijke reden om ruimtelijke inrichting niet aan de markt te willen overlaten. De overheid zal keuzes moeten maken over ruimtelijke functies en functievermenging, vanuit de participatieve aanpak zoals uitgewerkt in de omgevingsvisie. Vastberadenheid bij missies In dit scenario is het zeer denkbaar dat beprijzing van mobiliteit zal worden ingevoerd. Dit heeft gevolgen voor het gebruik van infrastructuur en de behoefte aan nieuwe aanleg van infrastructuur. Het maken van dergelijke keuzes vraagt ook op regionaal niveau om vastberadenheid.

Overheden moeten zich “vastbijten” in de missies, ook als de stuurgroepen (eigenaars van

55 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

het programma) “het niet willen”. Wij hebben meer huiswerk te doen om mogelijkheden te verkennen in ons regionale DNA besloten liggen. Het vraagt van ons dat we onze tanden zetten in het thema en de kansen voor sturing verkennen. Verbinden, Verslimmen en Verduurzamen De missiegedreven insteek maakt dat REWIN meer en meer werkt vanuit verbinden, verslimmen en verduurzamen. We ‘draaien onze agenda van sectoren naar de drie Vs’. Opgaves halen we op uit missies en transities. Die vertalen we naar de drie Vs en implementeren we via innovatie bij bedrijven (die sectoraal in te delen zijn). De missies / transities bepalen welke soort bedrijvigheid REWIN wil bedienen en welke type innovaties we in de regio op willen inzetten. Internationale concurrentiekracht De focus ligt nog steeds op het internationaal kunnen concurreren. Aandacht voor Groei MKB en Startup met focus op schaalbaarheid die passen binnen de opgaves die we met de 3Vs oppakken. Acquisitie en vestigen zijn hier ook op gericht. REWIN zoekt partijen die bijdragen aan het realiseren van de drie Vs.

11.4.2 Handelingsperspectieven Dit scenario gaat uit van een perspectief op transities en een bijdrage aan brede welvaart en oplossingen voor maatschappelijke en ruimtelijke uitdagingen. Dit perspectief op transities is het inhoudelijke kader waarmee keuzes gemaakt kunnen worden t.a.v. van de ontwikkelingen die vanuit publieke middelen worden gefinancieerd.

Maatschappelijke missies: grotere inzet op systeeminnovaties en maatschappelijk rendement Maatschappelijk gedreven missies staan centraal en sluiten aan op het missiegedreven innovatiebeleid vanuit het Rijk. Dit betekent een grotere inzet op systeeminnovaties. Dit zijn innovaties in een ecosysteem met maatschappelijk rendement en inzet op een toekomstbestendige leefomgeving. De kanteling in het denken is dat technologie meer oplevert dan efficiëntie en lagere prijzen voor steeds betere producten. Namelijk dat technologie kan helpen voor inzicht in hoe een ruimtelijk en sociaal systeem in te richten opdat het rendement voor burgers (inwoners, werknemers, studenten, recreanten), ondernemers (en hun dieren) en natuur / biodiversiteit optimaal en toekomstbestendig is. Lagere kortetermijnwinsten en versnelde afschrijfkosten: samen eruit komen over verliesposten Maatschappelijk rendement en een toekomstbestendige leefomgeving zijn fundamenteel voor een duurzame economie en samenleving. Echter, het rendement op de korte termijn kan lager zijn en de investeringen hoog. Bovendien zijn er in allerlei sectoren hoge versnelde afschrijfkosten (sunk assets) van onduurzame bedrijfsprocessen, inventaris en infrastructuur. Dit is een maatschappelijk vraagstuk waarbij bedrijven, overheden en financierders eruit zullen moeten komen over de verliesposten.

Juridisch bindende doelen, zoals vanuit de Klimaatagenda en het Natuur Netwerk Nederland maken het onmogelijk om deze discussie al te ver vooruit te schuiven.

56 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Licence to operate cruciaal bij gebiedsgerichte processen In dit scenario wordt veel aandacht besteed aan de dialoogprocessen en acceptatie van de nieuwe, minder vrijblijvende fase van de transitie naar een duurzame economie. De achterblijvers die niet in staat zijn te produceren volgens steeds striktere emissienormen zijn degenen die in gebiedsgerichte processen geen sterke kaarten hebben. Dergelijke bedrijven verliezen letterlijk hun licence to operate. Nieuwe denkkaders vragen om toekomstgerichte sectorvertegenwoordigers Dit dialoogproces betreft niet alleen het gesprek met ondernemers en inwoners. Ook in de Stuurgroepen van de Economic Board en bij politieke bestuurders heeft nog niet iedereen de kanteling gemaakt van smalle economische waardecreatie naar brede, toekomstbestendige welvaart en maatschappelijke missies. Deze nieuwe denkkaders vragen wellicht om andere vertegenwoordigers, namelijk uit bedrijven en netwerken die wél een duidelijk licence to operate hebben. In contact blijven met burgers / bedrijven en hun zorgen: stevig en empathisch optreden bij emotioneel geladen vraagstukken De overheid zoekt naar lokale kennis en inzicht over wat er speelt in de samenleving. Dit is nodig om het verhaal naar burgers en ondernemers uit te leggen over de keuzes die in de transities gemaakt worden.

Daarmee zorgt de overheid dat de belangen van burgers en bedrijven niet uit het oog worden verloren, maar ze laat zich niet kapen door groepen die verbaal en fysiek sterke weerstand tonen tegen verandering. De maatschappelijke polarisatie rondom emotionele onderwerpen (Zwarte Piet,

asielzoekers, Coronamaatregelen, stikstofemissiebeperkende maatregelen, etc.) laat zien dat dit spel vraagt om een stevig én empathisch optreden van bestuurders. Burgers en belangengroepen betrekken in consortia: “hier gaan we voor in de regio” De actieve aandacht voor lokale kennis bij burgers en ondernemers heeft invloed op de manier waarop consortia worden gevormd. Burgers en andere belangengroepen worden actief meegenomen om maatschappelijke thema’s aan de orde te stellen en aandacht voor te geven in projectvoorstellen. Dit leidt tot oplossingen waarbij een veel groter aantal doelgroepen, met verschillende interesses, mee delen in de winst van bijvoorbeeld ruimtelijke inrichting. De rol van de overheid bij het vormen van consortia is helpen om eenheid te vinden in het thema. Bijdragen aan de zoektocht naar eensgezindheid: “hier gaan we samen voor in de regio”. Dit draagt eveneens bij aan de ontwikkeling van een regionale identiteit.

11.4.3 Impact Corona op handelingsperspectieven Dit scenario vertoont overeenkomsten met het scenario Wederopbouw van de provincie Noord-Brabant, waar de overheid en de samenleving samenwerken om een verandermoment te realiseren. Hier wordt ingezet op regionale productieketens en een andere manier van leven. Beperkte middelen inzetten om een vliegwiel te realiseren Dit scenario is sterk gericht op het creëren van maximaal impact met beperkte financiële slagkracht. Om daarin te slagen is het van

57 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

belang dat alle stakeholders vanuit synergie samen optrekken. De hierboven genoemde handelingsperspectieven zouden alle moeten inzetten op het bereiken van een volgend stadium in de transitie naar verduurzaming en brede, inclusieve welvaart.

11.5 De zelfbewuste samenleving 11.5.1 Omschrijving scenario • • • • • •

Initiatief economische en sociale verandering vanuit de burger Algemeen belang voorop Meer vraag naar zorg en gezondheid Thuiswerken, meer tijd voor dierbaren en hobbies Bedrijven: duurzamere en sociale productie Waardenketens dichter bij huis

Verschuivende perspectieven en kantelende verhalen in zelfbewuste samenleving In dit scenario is er veel aandacht voor het delen van best practices. Als zelfbewuste regio geven we aandacht aan wat er goed gaat. Dit werkt inspirerend en leidt geleidelijk tot een cultuurverandering. Soms gaat het niet vanzelf. Maar een nieuwe generatie neemt het over, zoals in agrarische bedrijven en gaat dingen anders doen dan de oude generatie. Op tal van onderwerpen in de samenleving zie je dat verhalen kantelen. Denk aan de Zwarte Piet discussie.

Van sectoren, naar maatschappelijke opgaven en missiegedreven innovaties Door de samenleving en afnemers in de keten wordt men gedwongen bedrijfsactiviteiten duurzamer en schoner te maken. Er is niet meer sprake van een Triple Helix of een Quadruple Helix maar van een Multiple helix. Mensen willen zich laten horen. Dat gaat verder dan enkel stemmen bij verkiezingen is onvoldoende. Mensen willen zich op allerlei manieren laten horen of vertegenwoordigd zijn. Het risico op polarisatie van opvattingen is niet uitgesloten en verdient aandacht en alertheid in participatietrajecten. In contact staan met de haarvaten van de samenleving Overheden richten zich nadrukkelijk op het stimuleren van betrokkenheid van mensen in de haarvaten van de samenleving. Via subtiele inzet van multi-mediale en persoonlijke contact willen we mensen andere manier prikkelen en faciliteren. We geloven in bewustzijn, een stevige rol en een krachtig geluid van de gemeenschap in de regionale economie. Inspraaktrajecten worden vaker ingezet om met bedrijfsleven te komen tot duurzame ruimtelijke keuzes, en de kwaliteit van de leefomgeving voorop te stellen. Stimuleren van inspirerende innovatieve ketens die waarde toevoegen aan de regio REWIN zal hier ook veel meer (of alleen maar) werken vanuit de drie V’s. Met een multiple Helix als sturingsmechanisme.

We werken aan het organiseren van best practices en begrijpelijke

58 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

verhalen voor burgers. Innovaties die we aanjagen, moeten kunnen leiden tot best practices. Onze focus wordt niet meer bepaald aan de hand van sectoren, maar aan de hand van aspecten als duurzaam, veiligheid, gezondheid. Daar zoeken we innovatieve oplossingen die kunnen inspireren. Samen met RWB kan dit uitmonden in een koploperstrategie. Aandacht voor Groei MKB en Startup in de breedte, schaalbaarheid is minder relevant, lokale/regionale bijdrage veel meer. Acquisitie en vestigen zoekt naar partijen die we het lokale / regionale netwerk vanuit intrinsieke waarde / motivatie willen versterken. Die actief willen bijdragen aan de best practice. Een inspirerend voorbeeld is de Groene cirkel van Cosun. Daarbij gaat het bedrijf met de omgeving aan de gang om innovaties te organiseren, en ze helpen dat ook hun ketenpartners weer gaan innoveren, rimpeleffect. Nadruk op vrijetijdseconomie en beleving Vrijetijdseconomie heeft een dominante positie verworven in dit scenario vanwege de nadruk op gezondheid en welzijn. Samenwerking tussen bedrijven, toerismebonden, lokale / regionale natuurverenigingen en burgernetwerken monden uit in best practices, zoals ecologisch beekbeheer met wandelroutes en proeverijen op fruitteeltbedrijven.

11.5.2 Handelingsperspectieven Dit scenario richt zich sterk op de kracht van de “energieke samenleving”. Een samenleving waar initiatiefnemers elkaar vinden, een achterban meekrijgen, en erin slagen zaken uitgevoerd te krijgen. Dit vraagt om een faciliterende overheid die zowel de

belangen van de initiatiefnemers verder helpt, als ook scherpe aandacht heeft voor de doelen in overheidsagenda’s.

beste te prikkelen is. Het initiatief ligt in dit scenario immers bij bedrijven en burgers.

Mediator / “oliemannetje” om consortia te ondersteunen Ervaring met de Topsectorenagenda’s heeft laten zien dat bij projecten en programma’s behoefte is aan de rol van een “oliemannetje”. Iemand die mensen bij elkaar brengt, de Triple Helix benut, ingangen weet naar bijvoorbeeld EU programma’s en co-financiering weet te realiseren. Om een dergelijke rol goed te kunnen uitvoeren is een duidelijke visie nodig op de concretisering van faciliteren. Daarmee hangt de uitvoering van het faciliteren minder afhankelijk van de precieze invulling door een individu.

Overheid concretiseert visie op verduurzaming, in lijn met gebiedsgerichte agenda Om niet de speelbal te worden van verschillende belangen heeft de overheid een visie op verduurzaming nodig, die aansluit op de gebiedsgerichte agenda’s. Andere actoren zijn nodig om die visie concreet te maken spelen een belangrijke rol bij de realisatie ervan. De overheid biedt de juiste incentives om bij de verschillende actoren commitment (tijd, geld, materieel) los te maken.

Samenwerking gemeenten vanuit gedeelde visie De faciliterende overheid zou meer impact kunnen maken als de zestien gemeenten uit de regio West Brabant samenwerken vanuit een gedeelde visie. Door in gemeenschappelijkheid te werken is de impact groter dan de optelsom van zestien gemeenten. Daarnaast is samenwerking vanuit gedeelde belangen bij gebiedsgerichte processen rondom ruimtelijke inrichting een voorwaarde voor succes.

Ontwerp van de publieke ruimte gericht op samenkomen, en een fijne plek om te leven Een energieke samenleving heeft baat bij een uitnodigende (inclusieve) publieke ruimte in steden en dorpen. De mogelijkheden om samen te komen en te recreëren prikkelt de cohesie en uitwisseling van ideeën en zet aan tot initiatieven. Een kwalitatief hoogwaardig woonmilieu (ook voor arbeidsmigranten) en ondernemersmilieu gaan hand en hand.

Rol van overheden: vanuit samenwerkingsverbanden de intrinsieke motivatie van actoren prikkelen Zo kunnen gemeenten samen faciliteiten en middelen beschikbaar stellen en vanuit afspraken vervolgens de samenleving de ruimte geven om te doen wat logisch is. Daarbij is het mogelijk dat meerdere partijen vanuit een eigen visie aan tafel zitten. Samen met verschillende stakeholders bekijk je als overheidspartner wat een haalbare kaart is hoe de intrinsieke motivatie van actoren het

De staat van het woon- en leefmilieu in de regio kan de doorslaggevende factor zijn in “de slag om talent”. Want talentvolle kenniswerkers, vakmensen en andere krachten kunnen zich immers evengoed in andere regio’s vestigen. Antwoord op de vraag “waar leef ik fijn?” is bepalend voor het menselijk kapitaal dat zich al dan niet in de regio vestigt. Dit is een oproep aan gemeenten en de provincie om vanuit deze bril naar de leefomgeving en voorzieningen in de regio te kijken.

59 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Innovatieconsortia vanuit brede vertegenwoordiging om sociale innovatie te prikkelen In dit scenario zijn innovatieconsortia samengesteld vanuit een uiterste brede vertegenwoordiging. Nog meer gebaseerd op wat iedereen graag wil, bij elkaar brengen van visies. Sociale innovatie is nog belangrijker dan in het scenario rechtsboven (De vastberaden staat). Dat maakt dat de aanpak in projecten integraal aandacht hebben voor opgaven. Kracht en dynamiek van coöperaties ondersteunen Dit scenario benadrukt de kracht en dynamiek van coöperaties, zoals Cosun. Ook andere samenwerkingsvormen waarbij korte B2C ketens centraal staan doen het goed. Denk aan Boerschappen en Herenboeren. Initiatieven waarbij waardecreatie bij de bron gebeurt. Dit is een trend in veel markten. Niet alleen food, maar ook tech en energie. Denk aan bedrijven in de mobiliteitssector zoals Moof en Tesla. De middenstand wordt er tussenuit geknipt, behalve als deze service kan toevoegen en dus voor de producenten waarde toevoegt in het leveren van klantgericht maatwerk.

11.5.3 Impact Corona op handelingsperspectieven Dit scenario lijkt op het scenario Kansen pakken van de provincie Noord-Brabant, waarin de verschillende reacties van groepen mensen op de Coronacrisis worden benadrukt. Deze polarisatie en politisering van vraagstukken leidt tot meer onvoorspelbaarheid in de dynamiek van de energieke samenleving.

60 / 62 / Analyse Post-Corona-Scenario’s

Aandacht schenken aan en oplossingen zoeken voor de kwetsbaarheid van groepen burgers De kwetsbaarheid van groepen burgers is een risico voor de handelingsperspectieven waar sterk wordt ingezet op de kracht van burgers, bottom-up netwerken en coöperaties. De overheid zou maatregelen kunnen uitwerken die deze kwetsbaarheden wegnemen en er nieuwe veerkracht en constructieve energie voor terugbrengt (antifragiliteit: van kwetsbaarheden naar kansen).

12 Strategische noties in aanloop naar verdere visieontwikkeling RWB en REWIN willen de komende periode meer de dialoog gaan voeren met overheden en andere stakeholders over de implicaties van trends en ontwikkelingen, de Coronacrisis en de betekenis voor opgaven gericht op het versterken van een toekomstbestendige economie en brede welvaart in de regio West-Brabant. Dergelijke gesprekken versterken het gezamenlijke inzicht over de drijvende krachten van veranderingen en hoe daarop te sturen vanuit de samenwerking t.a.v. maatschappelijke opgaven. Samenwerking is cruciaal aangezien bij allerlei opgaven een gebiedsgerichte aanpak het meest succesvol lijkt te zijn. In voorbereiding op verdere uitwerking van keuzeprocessen en besluitvorming is uit de gesprekken over de trends en de scenario’s inzicht ontstaan in een aantal belangrijke governancevragen voor de economie en samenleving van WestBrabant. Centraal hierbij staat de vraag: “Waarmee verdient de regio in de toekomst zijn geld?”. Deze vraag omvat een drietal aspecten. Allereerst heeft deze vraag betrekking op de ruimtelijke component van de economie. Hierbij gaat het om de ruimtelijke positionering bijvoorbeeld als logistiek gebied, agrarisch en biobased gebied en als gebied voor de maakindustrie, waarbij in alle gevallen circulaire waardeketens hoog in het vaandel staan.

Ten tweede is hier een bevolkingsvraagstuk en verstedelijkingsvraagstuk. Om de negatieve spiraal van leegloop, vergrijzing en arbeidstekorten om te keren is het nodig om stevig

61 / 62 / Strategische noties in aanloop naar verdere visieontwikkeling

beleid te voeren t.a.v. verstedelijking en de kwaliteit van de stedelijke omgeving. Mede gelet op concurrentie met andere regio’s en verwachte blijvende krapte op de arbeidsmarkt zou dit grote prioriteit moeten hebben. Ten derde vragen alle veranderingen in het ruimtelijk domein om aanhoudende aandacht voor de kwaliteit van het buitengebied, dat medebepalend is voor het vestigingsklimaat en vrijetijdseconomie. De dreiging is dat bij gebrek aan regie, ruimtelijke inrichting de regio “overkomt”. Samenwerking tussen overheden en synergie bij gebiedsgerichte processen is de manier om de aandacht vast te houden op de uitwerking van alle plannen tezamen op het landelijk gebied. Deze noties pleiten voor een missiegedreven beleid dat uitgaat van gebiedsgerichte ontwikkeling en samenwerkende overheden. Nu de grote verduurzamingstransities in een volgende fase zijn aangeland met op meer fronten bindende juridische kaders is het zaak gerichte en consistente sturing aan te brengen vanuit overheden om de transities te versnellen met perspectief voor ondernemers. De drie V’s (verbinden, verslimmen en verduurzamen) bieden meekoppelkansen en dwarsverbanden tussen economische, maatschappelijke en ruimtelijke opgaven.

Bijlage: deelnemers dialoogsessies RWB • • • • •

André Seip Bregje Poelman Eveline Riedé Astrid Persons Arjen de Jongh

REWIN • • • •

Dennis van der Pas Freek van den Heuvel Mathijs van Campenhout Geert van de Wouw

62 / 62 / Bijlage: deelnemers dialoogsessies