1.11 - Bestuurlijke opdrachtgevers - Startnotitie actualisatie nota verbonden partijen versie 14-04-23 def

Onderwerp: Startnotitie herijking nota verbonden partijen Datum: 14/04/2023 Versie: definitief

Inleiding In 2015/2016 stelden alle gemeenteraden in West-Brabant de nota ‘Verbonden Partijen, zes kaderstellende spelregels’ vast. In deze nota is het doel van de West-Brabantse gemeenten als volgt vastgelegd: “Het betreft de samenwerkingsafspraken tussen gemeenten om gezamenlijk sturing te geven op verbonden partijen in het algemeen en gemeenschappelijke regelingen in het bijzonder”. In de nota worden zes spelregels beschreven om te komen tot een eenduidige wijze waarop gemeenten sturing geven aan en toezicht houden op verbonden partijen. De spelregels hebben onder andere betrekking op: afspraken tussen gemeenten en verbonden partijen, informatievoorziening, afstemming en aansturing, kaderstelling, begroting, jaarrekening en meerjarenbeleidsplan. Deze afspraken hebben uiteindelijk tot doel om de verbonden partijen op effectieve en efficiënte wijze hun bijdrage te laten leveren aan de maatschappelijke effecten en de doelen die de gemeenteraden vastgelegd hebben in de gemeentebegrotingen. Inmiddels is de nota Verbonden Partijen geëvalueerd en is sinds 1 juli 2022 de vernieuwde Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) van kracht. Tijd dus om de nota te herijken. In dit plan van aanpak wordt aangegeven hoe we dit willen aanpakken. Maar eerst willen we stil staan bij de belangrijkste uitkomsten van de evaluatie en kort ingaan op de belangrijkste wijzigingen van de Wgr.

Evaluatie De algemene conclusie van de evaluatie luidde als volgt: De nota functioneert over het algemeen goed, al kunnen vragen worden gesteld bij het, volgens sommigen, te formele karakter ervan. Hiermee wordt bedoeld dat de nota een goed stramien geeft voor de stroomlijning van de planning &control cyclus (P&C-cyclus), maar onvoldoende handvatten geeft om met elkaar het inhoudelijke gesprek aan te gaan over de dienstverlening door de verbonden partijen. Bij eventuele aanpassing van de nota klinkt de roep het vooral praktisch en niet al te formeel te houden, en meer de dialoog aan te gaan over de inhoud en de uitvoering van de werkzaamheden. Voor wat betreft de toepasbaarheid van de nota, is tijdens deze evaluatie gebleken dat ‘de verbonden partij’ niet bestaat. Er is sprake van gemeenschappelijke regelingen, al dan niet vrijwillig aangegaan door de partners. Binnen deze categorieën is er sprake van verbonden partijen die slechts uitvoerende taken verrichten, terwijl andere verbonden partijen meer strategisch van aard zijn. Ook dient voor de werking van de nota rekening te worden gehouden met Verbonden Partijen die ‘WestBrabant-overschrijdend’ bezig zijn. Denk hierbij onder andere aan de Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant (OMWB), de Veiligheidsregio Midden- en West-Brabant en de Regionale Ambulance Voorziening (RAV) Midden-West-Noord.

Daarnaast bestaat nog een grote groep van ‘samenwerkingsverbanden’ die in deze evaluatie niet of nauwelijks beschouwd zijn, te denken aan deelnames van gemeentes in stichtingen en verenigingen, publiek-private samenwerkingsvormen en convenantsamenwerkingen. De begripsbepalingen van de nota zijn niet altijd even duidelijk en dienen daarom hierop te worden aangepast. 1

De toepassing van de nota is soms wat vrijblijvend. Denk hierbij aan de onderwerpen die in de nota zijn opgenomen onder het kopje ‘mogelijke invulling’. Dit biedt te veel ruimte voor interpretatie. Tenslotte stond in de evaluatie nog het volgende: “De gemeenten in Midden-Brabant bezien op basis van de aankomende wijziging van de Wgr en de resultaten van deze evaluatie of een soortgelijke nota Verbonden Partijen in procedure wordt gebracht. Het verdient aanbeveling deze nota’s op elkaar af te stemmen.” Aan de griffierskring Midden-Brabant is voorgesteld om gezamenlijk één nota op te stellen. Daar is enthousiast op gereageerd. Zij hebben intern binnen de gemeentelijke driehoeken (burgemeestersecretaris-griffier) nader afstemming gepleegd. In maart is deze afstemming afgerond met als conclusie dat er ook in Midden-Brabant draagvlak is om tot één nota te komen. We spraken af om in deze nota de globale afspraken te beschrijven hoe de betrokkenheid van raadsleden vormgegeven kan worden. Hierbij beschrijven we in algemene zin welke inhoudelijke informatie van de gemeenschappelijke regelingen hiervoor nodig is.

Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr) In het Regeerakkoord van het kabinet Rutte III is het volgende opgenomen: “De Wgr wordt aangepast om de politieke verantwoording over gemeentelijke samenwerking te verbeteren”. In een brief van de Minister van BZK aan de Tweede Kamer van juni 2018 worden maatregelen aangekondigd om democratische legitimatie van gemeenschappelijke regelingen te versterken. Deze maatregelen verlopen via drie sporen: • • •

Wijziging Wet gemeenschappelijke regelingen; Knelpunten en mogelijke oplossingen uit de praktijk ophalen; Versterking toerusting en ondersteuning raadsleden en griffiers

Het doel van de wijziging van de Wgr is het vergroten van de democratische legitimiteit van gemeenschappelijke regelingen, in het bijzonder het versterken van de controlerende en kaderstellende rol van de volksvertegenwoordiging. Aan deze wetswijziging liggen de volgende uitgangspunten ten grondslag: •

• •

Geen ingrijpende systeemwijziging; “Er kan al heel veel binnen de huidige kaders”. Het principe van ‘verlengd lokaal bestuur’, dat ten grondslag ligt aan de huidige Wgr, blijft het uitgangspunt; Rekening houden met verschillen tussen regelingen (naar hun aard) en tussen regio’s door ruimte te creëren voor differentiatie en maatwerk; Geen generieke verplichtingen. Maar bijvoorbeeld wel de verplichting om in de gemeenschappelijke regeling over bepaalde onderwerpen afspraken te maken, maar de inhoud aan betrokken partijen over te laten.

De belangrijkste wijzigingen van de Wgr hebben als doel om volksvertegenwoordigers meer invloed op de besluitvorming van dit soort samenwerkingen te geven, en om ze beter in te staat te stellen om de samenwerkingen te kunnen controleren. Ook wordt de democratische legitimatie van de besluitvorming binnen zo’n samenwerkingsverband vergroot. Voorbeelden zijn het recht om vaker een zienswijze in te dienen (onder meer bij het treffen van een regeling en bij besluiten), het instellen van een gemeenschappelijke adviescommissie voor raadsleden en de verplichting om afspraken te maken hoe om te gaan met burgerparticipatie. 2

Daarnaast krijgen volksvertegenwoordigers meer invloed op het functioneren van een regeling, bijvoorbeeld via verplichte afspraken over evaluatie van de regeling en de verplichting om afspraken te maken over (financiële) gevolgen van uittreding voor de uittredende deelnemers. Op deze manier bestaat vooraf al duidelijkheid bij alle deelnemers over de (financiële) gevolgen die een eventuele uittreding met zich meebrengt. Ook komen er extra controlebevoegdheden, zoals de mogelijkheid om een gezamenlijke enquête uit te voeren naar het functioneren van de gemeenschappelijke regeling als geheel. Wel moeten alle betrokken raden in meerderheid met deze enquête instemmen. Voor een volledig overzicht van de wijzigingen in de Wgr die 1 juli 2022 van kracht werden, wordt verwezen naar bijlage I.

Doel/resultaat/effect Op basis van de evaluatie en de wijziging van de Wgr voorstellen te doen voor herijking van de afspraken (governance) zoals vastgelegd in nota Verbonden Partijen. Dit inclusief een antwoord op de vraag of de reikwijdte van de nota, die zich nu in het bijzonder richt op gemeenschappelijke regelingen, verbreed moet worden naar andere vormen van intergemeentelijke samenwerking. De evaluatie levert de volgende resultaten op: -

Een herijkte nota die praktisch uitvoerbaar is, de governance versterkt en Wgr-proof is; Een raadsvoorstel voor de gemeenten in Midden- en West-Brabant.

Afbakening In eerste instantie wordt de herijking van de nota door een kleinschalige schrijfgroep opgepakt. In de nota leggen we de globale afspraken vast die kunnen worden toegepast op alle verbonden partijen. Door de veelheid aan regelingen zal er in de concrete uitwerking van de nota sprake zijn van maatwerk.

Globale aanpak Op basis van de aanbevelingen uit de evaluatie, herijken we de nota Verbonden Partijen. Deze herijkte nota wordt door middel van een raadsvoorstel via de colleges van B&W aangeboden aan de gemeenteraden. Het is de bedoeling dat de raden van de gemeenten in Midden- en West-Brabant een gelijkluidend voorstel krijgen voorgelegd voor het vaststellen van een (waar nodig) herijkte nota Verbonden Partijen. Net als bij de evaluatie zijn veel actoren betrokken bij deze herijking. Concreet gaat het om gemeenteraden, colleges van B&W en betrokken ambtenaren. Zowel vanuit de ambtelijke organisaties als vanuit de griffies en gemeenschappelijke regelingen waaraan gemeenten in West- en Midden-Brabant deelnemen. Om van al deze actoren input op te halen worden de volgende stappen doorlopen: -

Het daadwerkelijk schrijven van de herijkte nota Verbonden Partijen plus raadsvoorstel; De conceptnota wordt aangeboden aan de raden voor consultatie. Zij hebben dan de mogelijkheid om te reageren met een zienswijze. Vervolgens wordt de definitieve nota opgesteld; 3

-

Het aanbieden van de nota met een raadsvoorstel aan de Midden- en West-Brabantse raden.

Fasering en mijlpalen Startnotitie betreffende de nota Verbonden Partijen opgeleverd door het projectteam en besproken met ambtelijk en bestuurlijk opdrachtgevers: maart 2023. Parallel hieraan doorlopen we een traject voor afstemming met Midden-Brabant inclusief het regelen van capaciteit vanuit Midden-Brabant voor de ambtelijke projectgroep. Voorlopig goedkeuren voorstel voor het verbeteren van de governance zoals opgenomen in de Nota Verbonden Partijen en in het verlengde daarvan de herijkte nota Verbonden Partijen door de ambtelijk opdrachtgever (kring gemeentesecretarissen en de griffiers): begin mei 2023. Goedkeuren voorstel voor het verbeteren van de governance zoals opgenomen in de Nota Verbonden Partijen en in het verlengde daarvan de herijkte nota Verbonden Partijen door de bestuurlijk opdrachtgever: medio mei 2023. Aanbieden herijkte nota Verbonden Partijen aan de gemeenteraden van de 25 gemeenten ter consultatie: eind mei 2023 met het verzoek voor 1 oktober 2023 een reactie te geven. (NB: een afschrift gaat ook naar de besturen van de gemeenschappelijke regelingen die desgewenst ook kunnen reageren). Aanpassen herijkte nota op basis van ontvangen reacties door ambtelijke projectgroep inclusief opstellen model raadsvoorstel medio oktober 2023. Bespreken herijkte nota met bestuurlijk opdrachtgevers inclusief model raadsvoorstel eind oktober 2023.

Behandelen herijkte nota Verbonden Partijen in de gemeenteraden: laatste vergadercyclus 2023. Aanbieden vastgestelde nota Verbonden Partijen aan de besturen van de gemeenschappelijke regelingen door de bestuurlijk opdrachtgever: eind december 2023. Inwerkingtreding per 1 januari 2024, dan passen de richtlijnen begrotingen 2026 binnen het stramien. Bovendien loopt dan het van kracht worden van de herijkte nota verbonden partijen dan parallel met de aanpassing van de gemeenschappelijke regelingen. Deze aanpassingen krijgen per 1 juli 2024 hun beslag.

Omgevingsfactoren & risico’s Aandacht wellicht minder voor deze nota gezien de vele uitdagingen als oorlog, energiecrisis, klimaatcrises etc. Uitdagingen blijven, krappe arbeidsmarkt dwingt tot (meer) samenwerken, nota helpt hierbij, capaciteit voor de herijking is geregeld nu zorgen vooral draagvlak en aandacht.

4

BIJLAGE I Wijzigingen van de Wet gemeenschappelijke regelingen per 1 juli 2022 De wijzigingen van de Wgr zijn onder te verdelen in drie categorieën: 1. De versterking van de positie van gemeenteraden bij besluitvorming in gemeenschappelijke regelingen. a. Recht van zienswijze bij het treffen of wijzigen van de regeling b. Recht van zienswijze voor in de regeling benoemde besluiten. De regeling moet een gemotiveerde reactie geven op alle ontvangen zienswijzen c. Mogelijkheid tot het instellen van een gemeenschappelijke adviescommissie van raadsleden d. Afspraken over participatie verplicht vastleggen in de regeling e. Actieve informatieplicht van de regeling aan de gemeenteraad f. Extra vergoeding voor lidmaatschap nieuwe gemeenschappelijke commissies 2. De introductie van aanvullende controle-instrumenten voor gemeenteraden. g. Recht van onderzoek of recht van enquête: de mogelijkheid voor de gezamenlijke gemeenteraden om onderzoek te doen naar eventuele misstanden bij een gemeenschappelijke regeling als geheel; h. Onderzoeksmogelijkheden lokale rekenkamers: verduidelijking dat de lokale rekenkamers, waaronder gezamenlijke rekenkamers, de mogelijkheid hebben om onderzoek te doen naar het gevoerde bestuur van een gemeenschappelijke regeling waaraan een gemeente deelneemt. 3. Het verbeteren van de positie van gemeenteraden met betrekking tot het functioneren van de regeling. i.

Afspraken over evaluatie: Waar de evaluatie specifiek op gericht moet zijn, hoe vaak die moet plaatsvinden en op welke wijze wordt niet voorgeschreven. Afspraak om niet te evalueren kan ook! j. Afspraken over uittreding: In ieder geval over de gevolgen voor het vermogen voor de rechtspersoon (afspraken over personeel, contracten, huisvesting en investeringen). k. Aanpassing begrotingscyclus: wijziging termijnen voor de indiening van de kadernota (was 15-4 wordt 30-4), ontwerpbegroting (termijn voor geven van zienswijze was 8 weken en wordt 12 weken) en begroting (indienen voor 1-8 wordt indienen voor 15-9 gedeputeerde staten) De volgende wijzigingen zijn per 1 juli 2022 in werking getreden: • • • • • •

Zienswijze bij het treffen van een regeling; De bevoegdheid om een gemeenschappelijke adviescommissie in te (laten) stellen; De actieve informatieplicht; Het recht van onderzoek; De onderzoeksmogelijkheden van lokale rekenkamer(commissie)s; De wijziging in de begrotingscyclus.

De overige wijzigingen vragen om een vertaling binnen elke gemeenschappelijke regeling. Daarvoor krijgen de regelingen de deelnemers daarna 2 jaar de tijd.

5