Bijlage 3.20 - NGE-Risicokaart Asten-Someren
Tekst van het document
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
NGE-Risicokaart AstenSomeren
AT-140 19-03-2018
RO-190118 versie 1.0 2 oktober 2019
Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Alphenseweg 4a 5133 NE Riel Nederland Postbus 21 5133 ZG Riel Nederland T +31 (0) 13 518 6076 F +31 (0) 13 518 6077 www.reaseuro.com info@reaseuro.com
Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven
NGE-Risicokaart Asten-Someren Opdrachtgever
:
Gemeenten Asten en Someren
Kenmerk
:
73204/RO-190118 versie 1.0
Plaats en datum
:
Riel, 2 oktober 2019
Auteur
:
dhr. T. van Wijk, MA
Gecontroleerd door
:
dhr. J.H. Kapel, Senior OCE-deskundige
GIS-ondersteuning
:
mevr. L. van den Burg, GIS-Specialist dhr. M. van Lelieveld, GIS-Specialist
Goedgekeurd door
:
dhr. M. Taks, Hoofd Advies
REASeuro
Gemeente Asten en Someren
dhr. M. Taks Hoofd Advies
dhr. K. van Dooren Beleidsmedewerker
Informatiebescherming. Op grond van artikel 6:162 BW mag niets uit dit document worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze, inclusief digitale verwerking, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van REASeuro. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 1 van 544
INHOUDSOPGAVE Pagina 1
INLEIDING ............................................................................................................................................... 6 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6
AANLEIDING................................................................................................................................................................................ 6 ONDERZOEKSGEBIED ................................................................................................................................................................. 6 DOEL............................................................................................................................................................................................ 7 METHODIEK ................................................................................................................................................................................ 7 ONDERZOEKSUITSLUITINGEN .................................................................................................................................................... 8 LEESWIJZER ................................................................................................................................................................................. 8
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL ............................................................................................. 9
3
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN ................................................................. 13 3.1 ALGEMEEN ................................................................................................................................................................................ 13 3.2 NAUWKEURIGHEID AFBAKENING ............................................................................................................................................ 13 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem ................................................................................................13 3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid ..................................................................................................................14 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of soort NGE .........................................................................................15 3.2.4 Wijzigingen van straatnamen en huisnummers .........................................................................................16 3.3 AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN ......................................................................................................................................
16 3.3.1 Naar aanleiding van grondgevechten ...........................................................................................................16 3.3.2 Naar aanleiding van artilleriebeschietingen ................................................................................................16 3.3.3 Naar aanleiding van projectielen van luchtdoelgeschut ........................................................................17 3.3.4 Naar aanleiding van bombardementen ........................................................................................................17 3.3.5 Naar aanleiding van bombardementen met staafbrandbommen .....................................................18 3.3.6 Naar aanleiding van raketaanvallen................................................................................................................20 3.3.7 Naar aanleiding van luchtaanvallen met boordwapens .........................................................................20 3.3.8 Naar aanleiding van neergekomen vliegtuigen .........................................................................................20 3.3.9 Naar aanleiding van neergekomen V-wapens ...........................................................................................21 3.3.10 Naar aanleiding van de aanwezigheid van verdedigingsstellingen ...................................................21
3.3.11 Naar aanleiding van mijnenvelden..................................................................................................................21 3.3.12 Naar aanleiding van de inzet van vernielingsmiddelen ..........................................................................21 3.3.13 Naar aanleiding van munitiedump .................................................................................................................22
4
OVERZICHT OORLOGSHANDELINGEN................................................................................................ 23
5
ANALYSE SCHIETOEFENINGEN OP DE LIEROPSE EN STRABRECHTSE HEIDE, 1936-1941 .............. 60 5.1
6
SCHIETOEFENINGEN OP DE LIEROPSE EN STRABRECHTSE HEIDE, 1936-1941................................................................. 60
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN MEI 1940 ................................................................................... 64 6.1 OPMARS VAN DUITSE TROEPEN, 10 EN 11 MEI 1940 ........................................................................................................ 64 6.2 GRONDGEVECHTEN AAN DE ZUID-WILLEMSVAART, 11 MEI 1940.................................................................................... 65 6.2.1 Stelling te Sluis X ....................................................................................................................................................65 6.2.2 Stelling te Sluis XI en Someren-dorp .............................................................................................................69 6.2.3 Schermutseling te Vaarsel ..................................................................................................................................74 6.2.4 Stelling te Sluis XII..................................................................................................................................................75
7
ANALYSE BOMBARDEMENTEN 1940 .................................................................................................. 79
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 2 van 544
7.1 7.2 7.3 7.4 8
BOMBARDEMENT ASTENSE PEEL, 28 MEI 1940................................................................................................................... 79 BOMBARDEMENT NABIJ SLUIS XIII, SOMEREN, 26/27 JUNI 1940 .................................................................................... 80 BOMBARDEMENT NABIJ BERKEINDJE EN HEIEIND TE SOMEREN, 8/9 NOVEMBER 1940 ................................................. 82 BOMINSLAG HUTTEN, ASTEN, 27 NOVEMBER 1940 ........................................................................................................... 84
ANALYSE BOMBARDEMENTEN 1941 .................................................................................................. 85 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6 8.7
9
BOMBARDEMENT TE SOMEREN, 14/15 FEBRUARI 1941 .................................................................................................... 85 NEERKOMEN VAN BOMMEN TE STEGEN, ASTEN, 15 MAART 1941 ................................................................................... 89 BOMBARDEMENT EN VLIEGTUIGCRASHES TE ASTEN, 3/4 JULI 1941 ................................................................................. 91 BOMBARDEMENT TE OSTADE, ASTEN, 4/5 JULI 1941 ........................................................................................................ 95 BOMBARDEMENT OP WOONWAGENKAMP, ASTEN, 11/12 AUGUSTUS 1941 .................................................................. 97 BOMBARDEMENT TE RINKVELD, ASTEN, 16/17 AUGUSTUS 1941..................................................................................... 99 BOMBARDEMENT EN VLIEGTUIGCRASH, 27/28 DECEMBER 1941................................................................................... 101
ANALYSE BOMBARDEMENTEN 1942 ................................................................................................ 103 9.1 9.2
10 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 11 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6 12 12.1 13
BRANDBOMMEN TE LIEROP, SOMEREN, 30/31 MEI 1942 .............................................................................................. 103 BOMINSLAG KERKSTRAAT ASTEN, BRANDBOMMEN BROEKSTRAAT SOMEREN, 6/7 AUGSUTUS 1942 ...................... 104 ANALYSE BOMBARDEMENTEN 1943 ............................................................................................ 109 BOMBARDEMENTENEN TE LIEROP (SOMEREN) EN PEEL (ASTEN), 8/9 APRIL 1943...................................................... 109 BRANDBOMMEN TE SOMEREN, 27 APRIL 1943 ................................................................................................................ 110 BRANDBOMMEN EN VLIEGTUIGCRASH TE ASTEN, 12/13 MEI 1943 .............................................................................. 110 BOMBARDEMENT EN VLIEGTUIGCRASH TE ASTEN, 21/22 JUNI 1943 ............................................................................ 112 BRANDBOMMEN TE DIESDONK, ASTEN, 28/29 JUNI 1943 ............................................................................................ 116 BOMBARDEMENT EN VLIEGTUIGCRASH TE ASTEN, 22/23 AUGUSTUS 1943 ................................................................. 118 ANALYSE BOMBARDEMENTEN/LUCHTAANVALLEN 1944 .........................................................
122 LUCHTAANVALLEN TE ZUID-WILLEMSVAART, 5/6 SEPTEMBER 1944............................................................................. 122 LUCHTAANVALLEN OP SLEEPBOTEN IN ASTEN, 16 SEPTEMBER 1944 ............................................................................. 124 BOMBARDEMENTEN TE OOSTAPPEN, ASTEN, 6 OKTOBER 1944..................................................................................... 126 DUITSE BOMBARDEMENTEN TE ASTEN EN SOMEREN, 28-31 OKTOBER 1944, 19 NOVEMBER 1944. ...................... 127 LUCHTAANVALLEN AAN DE MEIJELSCHEWEG, ASTEN, 28 EN 29 OKTOBER 1944......................................................... 131 LUCHTAANVAL TE ASTEN, 25 DECEMBER 1944 ................................................................................................................ 135 ANALYSE BOMBARDEMENTEN 1945 ............................................................................................ 136 BOMBARDEMENTINCIDENT TE WINKELSTRAAT 6, SOMEREN, 10 FEBRUARI 1945........................................................ 136 ANALYSE NEERGESTORTE VLIEGTUIGEN ...................................................................................... 138
13.1 ARMSTRONG WITHWORTH WHITLEY, 27/28 MAART 1941 ........................................................................................... 138 13.2 HANDLEY PAGE HAMPDEN, 31 AUGUSTUS 1941 / 1 SEPTEMBER 1941 ....................................................................... 138 13.3 VICKERS WELLINGTON, 11/12 AUGUSTUS 1942 ............................................................................................................. 139 13.4 HANDLEY PAGE HALIFAX, 13/14 JULI 1943 ..................................................................................................................... 141 13.5 JUNKERS JU 88, 29 FEBRUARI 1944 ................................................................................................................................... 143 13.6 TWEE HANDLEY PAGE HALIFAXES, 22/23 APRIL 1944.................................................................................................... 144 13.7 AVRO LANCASTER, 26/27 APRIL 1944 .............................................................................................................................. 145 13.8 AVRO LANCASTER, 22/23 MEI 1944 .................................................................................................................................
147 13.9 AVRO LANCASTER, 24/25 MEI 1944 ................................................................................................................................. 148 13.10 B-17 FLYING FORTRESS, 17 SEPTEMBER 1944 ............................................................................................................ 150 13.11 BRITSE GLIDER, 17 SEPTEMBER 1944 ............................................................................................................................ 150 13.12 HAWKER TYPHOON, 28 OKTOBER 1944 ....................................................................................................................... 151 13.13 VLIEGTUIGCRASH, 2 NOVEMBER 1944 .......................................................................................................................... 151 13.14 TWEE HANDLEY PAGE HALIFAXES, 7/8 FEBRUARI 1945 ............................................................................................. 151
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 3 van 544
14
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN BEVRIJDING SOMEREN, SEPTEMBER 1944 ...................... 156
14.1 OPMARSROUTE RICHTING HELMOND, 21 SEPTEMBER 1944 .......................................................................................... 157 14.2 BEVRIJDING VAN SOMEREN ................................................................................................................................................. 158 14.2.1 20 september 1944............................................................................................................................................. 158 14.2.2 21 en 22 september 1944 ................................................................................................................................ 159 14.2.3 September 1944 .................................................................................................................................................. 162 14.2.4 Afbakening NGE-Risicogebieden.................................................................................................................. 163 15
ANALYSE OORLOGSHANDELINGEN BEVRIJDING ASTEN, SEPTEMBER 1944 ............................ 174
15.1 20-22 SEPTEMBER 1944 ..................................................................................................................................................... 174 15.2 22 SEPTEMBER 1944 ............................................................................................................................................................ 175 15.3 23 SEPTEMBER 1944 ............................................................................................................................................................ 177 15.4 24 SEPTEMBER 1944 ............................................................................................................................................................ 179 15.5 SEPTEMBER-OKTOBER 1944 ................................................................................................................................................ 181 15.6 AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN.................................................................................................................................. 181 15.6.1 Afbakening van NGE-Risicogebied naar aanleiding van artillerie- en raketbeschietingen ... 181 15.6.2 Afbakening van NGE-Risicogebied naar aanleiding van grondgevechten .................................. 191 16
DUITSE TEGENAANVAL VANUIT DE PEEL, OKTOBER-NOVEMBER 1944 .................................... 195
16.1 27 OKTOBER 1944 ............................................................................................................................................................... 196 16.2 28 OKTOBER 1944 ............................................................................................................................................................... 198 16.3 29 OKTOBER 1944 ............................................................................................................................................................... 199 16.4 30 OKTOBER 1944 ............................................................................................................................................................... 200 16.5 31 OKTOBER 1944 ............................................................................................................................................................... 201 16.6 NOVEMBER 1944 ................................................................................................................................................................. 202 16.7 AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN.................................................................................................................................. 202 16.7.1 Afbakening van NGE-Risicogebied naar aanleiding van artillerie- en raketbeschietingen ...
203 16.7.2 Afbakening van NGE-Risicogebied naar aanleiding van grondgevechten .................................. 203 17
ANALYSE MIJNENVELDEN ............................................................................................................. 207
17.1 MIJNENVERDACHTE GEBIEDEN BINNEN ASTEN .................................................................................................................. 209 17.1.1 Mijnenverdachte gebieden 27 N.W.W. Asten .......................................................................................... 209 17.1.2 Mijnenverdachte gebieden 27 S.W.W. Nederweert .............................................................................. 212 17.2 GEREGISTREERDE MIJNENVELDEN BINNEN ASTEN ............................................................................................................. 216 17.2.1 Geregistreerde mijnenvelden 27 N.W.W. Asten...................................................................................... 217 17.2.2 Geregistreerde mijnenvelden 27 S.W.W. Nederweert .......................................................................... 218 17.3 OVERIGE MIJNGERELATEERDE OORLOGSHANDELINGEN BINNEN ASTEN ......................................................................... 220 17.3.1 Meldingen van valstrikken in mijnenruimrapporten ............................................................................. 220 17.3.2 Vondsten van mijnen buiten mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden ................................. 220 18 18.1 18.2 18.3 18.4 18.5 19 19.1 19.2 19.3
MUNITIEDUMP ................................................................................................................................ 223 DUMP IN DE SLOOT OP HET TERREIN VAN VAN DEN HEUVEL, MEI 1940 ....................................................................... 223 DUMP IN DE ZUID-WILLEMSVAART, SEPTEMBER 1944.................................................................................................... 223 ACHTERGELATEN/GEDUMPTE MUNITIE TE SOMEREN, 1944 ............................................................................................ 223 ACHTERGELATEN/GEDUMPTE MUNITIE TE PEEL ................................................................................................................. 229 GROTE HOEVEELHEDEN ACHTERGELATEN/GEDUMPTE MUNITIE TE VOORDELDONK ...................................................... 230 VERNIETIGINGEN ........................................................................................................................ 233 VERNIETIGINGSLOCATIE IN DE BOSSEN NABIJ LIEROP ....................................................................................................... 233 VERNIETIGINGSLOCATIE OP DE STRABRECHTSE HEIDE ......................................................................................................
234 VERNIETIGINGSLOCATIE TUSSEN LEENSEL EN DE DENNENDIJKSE BOSSEN...................................................................... 235
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 4 van 544
20 20.1 20.2 20.3 21
BOMKRATERS OP LUCHTFOTO’S ............................................................................................ 236 AFBAKENING VAN OP LUCHTFOTO WAARGENOMEN SOLITAIRE BOMKRATERS............................................................... 236 AFBAKENING VAN OP LUCHTFOTO WAARGENOMEN BIJ ELKAAR GELEGEN BOMKRATERS ............................................. 237 NGE-RISICOGEBIEDEN NAAR AANLEIDING VAN OP LUCHTFOTO’S WAARGENOMEN KRATERS .................................... 238 MILITAIRE INFRASTRUCTUUR ................................................................................................. 239
21.1 LOOPGRAVEN ........................................................................................................................................................................ 239 21.2 WAPENOPSTELLINGEN .......................................................................................................................................................... 240 21.3 GESCHUTOPSTELLINGEN ....................................................................................................................................................... 240 21.3.1 Afbakening naar aanleiding van luchtfotoanalyse ................................................................................. 241 21.3.2 Afbakening naar aanleiding van archiefbronnen ................................................................................... 243 21.4 VERDEDIGINGSWERKEN ........................................................................................................................................................ 246 21.5 ZOEKLICHTSTELLING.............................................................................................................................................................. 247 22
LEEMTEN IN KENNIS .................................................................................................................. 248
22.1 LEEMTEN IN KENNIS .............................................................................................................................................................. 248 22.1.1 Leemten in kennis algemeen .......................................................................................................................... 248 22.1.2 Leemten in kennis schietoefeningen Lieropse en Strabrechtse Heide .......................................... 248 22.1.3 Leemten in kennis oorlogshandelingen mei 1940 ................................................................................. 248 22.1.4 Leemten in kennis bombardementen en luchtaanvallen .................................................................... 248 22.1.5 Leemten in kennis neergestorte vliegtuigen ............................................................................................ 249 22.1.6 Leemten in kennis oorlogshandelingen bevrijding en tegenaanval 1944.................................... 249 22.1.7 Leemten in kennis mijnenvelden .................................................................................................................. 249 22.1.8 Leemten in kennis munitiedump ..................................................................................................................
249 22.1.9 Leemten in kennis vernietigingen ................................................................................................................ 249 22.1.10 Leemten in kennis overige oorlogshandelingen .................................................................................... 250 23
AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN .................................................................................... 251
24
CONCLUSIE EN ADVIES .............................................................................................................. 257
24.1 CONCLUSIE HVO-NGE ....................................................................................................................................................... 257 24.2 ADVIES.................................................................................................................................................................................... 257 24.2.1 Beleidskaart ........................................................................................................................................................... 258 24.2.2 Projectgebonden Risicoanalyse ..................................................................................................................... 258 24.2.3 Protocol spontaan aantreffen van NGE ...................................................................................................... 259 24.2.4 Actualisatie NGE-Risicokaart........................................................................................................................... 259 25
BIJLAGEN ....................................................................................................................................... 261
BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9 BIJLAGE 10 BIJLAGE 11
BEGRIPPENLIJST (3 BLADEN) ....................................................................................................................................... 262 GERAADPLEEGDE LITERATUUR .................................................................................................................................... 265 ARCHIEFONDERZOEK NEDERLANDSE ARCHIEVEN .................................................................................................... 375 ARCHIEFONDERZOEK INTERNATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................ 461 EOD EN MMOD: MUNITIERUIMINGEN.................................................................................................................... 502 MIJNENVELDEN EN MIJNENVERDACHTE GEBIEDEN .................................................................................................. 511 CARTOGRAFISCH MATERIAAL...................................................................................................................................... 520 OVERZICHT LUCHTFOTO’S........................................................................................................................................... 525 IN HET VERLEDEN UITGEVOERDE ONDERZOEKEN ......................................................................................................
527 CHECKLIST WSCS-OCE EN VERZENDLIJST .............................................................................................................. 543 TEKENINGEN (LOSBLADIG) .......................................................................................................................................... 544
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 5 van 544
1
INLEIDING
In dit hoofdstuk is beschreven wat de aanleiding is voor het uitvoeren van het Historisch VooronderzoekNiet Gesprongen Explosieven (HVO-NGE). Daarnaast zijn het onderzoeksgebied, het doel van het onderzoek en de methodiek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een leeswijzer. 1.1
AANLEIDING
In gemeenten Asten en Someren worden komende jaren diverse ruimtelijke projecten uitgevoerd. Voor deze projecten is het nodig dat onderzoek naar de mogelijke aanwezigheid van Niet Gesprongen Explosieven (NGE) wordt uitgevoerd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben op het grondgebied van Asten en Someren namelijk diverse oorlogshandelingen plaatsgevonden. Ook zijn na de oorlog spontaan NGE aangetroffen en geruimd. Mede vanwege de oorlogshistorie en het feit dat de komende jaren diverse ruimtelijke projecten worden uitgevoerd, hebben de gemeenten Asten en Someren een toenemende behoefte om alle risico’s inzake achtergebleven NGE op één kaart te projecteren: een NGE-Risicokaart. 1.2
ONDERZOEKSGEBIED
REASeuro werkt normaliter met werkgebieden en onderzoeksgebieden, waarin het werkgebied het door de opdrachtgever aangegeven gebied betreft waarbinnen in het kader van een project werkzaamheden worden uitgevoerd, en het onderzoeksgebied het werkgebied inclusief een nader te bepalen buffer betreft om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de situatie in oorlogstijd. In het geval van deze NGERisicokaart zal echter de term ‘Gemeentegrenzen Asten-Someren’ gehanteerd worden om het te onderzoeken gebied (gemeenten Asten en Someren) te duiden. Er zal op kaartmateriaal niet gewerkt worden met een buffer rondom de gemeenten Asten en Someren. De aangrenzende gemeenten worden echter wel geanalyseerd in het onderzoek.
Figuur 1: Gemeentegrenzen Asten-Someren.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 6 van 544
1.3
DOEL
1.4
METHODIEK
Doel van het HVO-NGE is antwoord te geven op de volgende vragen: • Is er sprake van een NGE-Risicogebied in (gedeelten van) het werkgebied naar de situatie van 1945 (het einde van de oorlog)? • Welke soort, hoeveelheid en verschijningsvorm van de vermoede NGE kunnen worden verwacht? • Wat is het advies met betrekking tot de (voorbereiding op de) uit te voeren werkzaamheden?
De rapportage is opgesteld volgens het Werkveld Specifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE, versie 2016). Aan de hand van een aantal bronnen wordt NGE-gerelateerde informatie van het onderzoeksgebied geïnventariseerd. In de inventarisatie van het bronnenmateriaal wordt gezocht naar gebeurtenissen die hebben geleid tot het in de bodem komen van NGE en gebeurtenissen die hebben geleid tot het verwijderen van NGE uit de bodem. Uit de geraadpleegde (historische) bronnen komen oorlogshandelingen naar voren. 1 Per oorlogshandeling wordt beoordeeld of deze relevant is voor het onderzoeksgebied en of voldoende historische gegevens beschikbaar zijn voor het analyseren van de oorlogshandeling. Deze beoordeling bestaat uit het beantwoorden van de volgende vragen: Vond de oorlogshandeling plaats binnen het onderzoeksgebied? • De oorlogshandeling heeft betrekking op het onderzoeksgebied. De oorlogshandeling wordt opgenomen in de oorlogshandelingenlijst. • De oorlogshandeling vond buiten het onderzoeksgebied plaats. De oorlogshandeling is niet relevant en wordt niet vermeld in de oorlogshandelingenlijst. Wordt de exacte locatie van de oorlogshandeling binnen het onderzoeksgebied duidelijk uit het bronnenmateriaal? • De locatie van de oorlogshandeling kan nauwkeurig worden herleid aan de hand van het bronnenmateriaal.
De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. • De locatie van de oorlogshandeling kan niet met voldoende zekerheid en nauwkeurigheid worden vastgesteld. De oorlogshandeling kan niet nader worden geanalyseerd. Zijn meerdere bronnen beschikbaar, of wordt de oorlogshandeling door één betrouwbare bron vermeld? • •
Er is sprake van één betrouwbare bron of meerdere bronnen die de oorlogshandeling bevestigen. De oorlogshandeling kan worden geanalyseerd. Eén onvoldoende betrouwbare bron vermeldt de oorlogshandeling. De oorlogshandeling wordt gemeld in de oorlogshandelingenlijst, maar het is niet mogelijk deze te analyseren.
Op basis van analyse van de relevante oorlogshandelingen wordt vastgesteld of binnen het onderzoeksgebied een aantoonbaar verhoogd risico bestaat op het aantreffen van NGE. Als dat het geval is, wordt het NGE-Risicogebied horizontaal afgebakend naar de situatie van 1940-1945 en wordt een advies gegeven. Het eindresultaat betreft deze rapportage en, in het geval van een positief advies, een bijbehorende NGE-Risicokaart. Bij het opstellen van het HVO-NGE is gebruik gemaakt van ArcGIS Pro 2.2.0 2. Binnen dit geografische informatiesysteem zijn kaartmateriaal en luchtfoto’s ingepast op de hedendaagse topografische kaart. 1 Oorlogshandelingen worden gedefinieerd als ‘gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE’. Voorbeelden van dergelijke gebeurtenissen zijn opgenomen in de begrippenlijst in bijlage 1. 2 In het vervolg aangeduid als GIS.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 7 van 544
Daarnaast is GIS gebruikt voor het aanduiden van locaties waar oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden op basis van de oorlogshandelingenlijst (zie hoofdstuk 3) en het intekenen van NGERisicogebieden, militaire infrastructuur etc. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectteam bestaande uit Historici, een GIS-specialist en een Senior OCE-deskundige. Op pagina 1 van dit rapport staan de betrokken deskundigen vermeld. 1.5
ONDERZOEKSUITSLUITINGEN
1.6
LEESWIJZER
In overeenkomst met de uitgebrachte offerte, is een aantal onderzoeksuitsluitingen vastgesteld. In dit HVONGE worden de volgende zaken uitgesloten: • Hoeveelheid achtergebleven NGE. De hoeveelheid achtergebleven NGE is uitsluitend aangegeven indien dit kon worden achterhaald op basis van het geraadpleegde bronnenmateriaal. Indien dit niet mogelijk was, is dit als onbekend genoteerd. • Contra-indicaties. Ontwikkelingen in de periode 1945 tot heden worden in dit HVO-NGE niet onderzocht. Het vaststellen van contra-indicaties op basis van historisch onderzoek wordt door REASeuro als te beperkt beschouwd. Indien sprake is van een NGE-Risicogebied wordt geadviseerd de contra-indicaties en de gevolgen hiervan in een Projectgebonden Risicoanalyse-Niet Gesprongen Explosieven (PRA-NGE) op te nemen. • Verticale afbakening. De verticale afbakening van de NGE-Risicogebieden hangt nauw samen met vast te stellen contra-indicaties, zoals het afgraven of ophogen van gebieden. Het nauwkeurig vaststellen van een verticale afbakening wordt om deze reden niet in het historisch vooronderzoek verricht. Indien sprake is van een NGE-Risicogebied, wordt geadviseerd de verticale afbakening vast te stellen in een PRA-NGE. Wel is in dit HVO-NGE een indicatieve maximale penetratiediepte opgenomen ten opzichte van het maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog.
De maximale penetratiediepte vormt de ondergrens van de verticale afbakening. Deze wordt hoofdzakelijk bepaald door de weerstand van de bodem en de wijze waarop het betreffende NGE in het gebied terecht is gekomen.
In hoofdstuk 2 zijn de geraadpleegde bronnen opgenomen. Op basis van deze bronnen is in hoofdstuk 4 een oorlogshandelingenlijst samengesteld. De oorlogshandelingen die als relevant zijn aangemerkt in de gebeurtenissenlijst, worden in hoofdstuk 5 t/m 21 geanalyseerd om vast te stelen of sprake is van een NGERisicogebied. De Leemten in kennis zijn in hoofdstuk 22 beschreven. De NGE-Risicogebieden worden in hoofdstuk 23 afgebakend. Tot slot is in hoofdstuk 24 het advies opgenomen. Een begrippenlijst ter verduidelijking is opgenomen in bijlage 1. Uitgebreide opsommingen van de geraadpleegde bronnen met aanvullende toelichting zijn weergegeven in bijlage 2 tot en met 9. Bijlage 10 bevat een checklist op basis van het WSCS-OCE. De tekeningen zijn opgenomen in bijlage 11.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 8 van 544
2
INVENTARISATIE BRONNENMATERIAAL
In dit hoofdstuk is beschreven welke bronnen zijn geraadpleegd. Per geraadpleegde bron is in de bijlagen een overzicht opgenomen van het verzamelde bronnenmateriaal. Volgens het WSCS-OCE dient een aantal bronnen verplicht en aanvullend te worden geraadpleegd. REASeuro voldoet aan de gestelde eisen in het WSCS-OCE en raadpleegt daarnaast aanvullende bronnen die niet verplicht zijn gesteld. De bronnen die voor dit HVO-NGE zijn geraadpleegd, zijn weergegeven in Tabel 1. Bron Literatuur Nederlandse archieven Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief (NA)
Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) • Munitieruimrapporten • Mijnenveldkaarten • MMOD 3-archief Luchtfotocollecties Bibliotheek Wageningen Universiteit
Topografische Dienst Kadaster (Zwolle) • Luchtfotocollectie • Geallieerde stafkaartencollectie The National Collection of Aerial Photography (NCAP, Edinburgh)
Verplicht volgens WSCSOCE □
Geraadpleegd voor voorliggend HVO-NGE ■
□ □
■ ■ ■ ■ ■
□ □ □
■ ■ ■
□
■
□
■ ■ ■
Luftbilddatenbank (Estenfeld) Internationale archieven The National Archives (Londen, UK)
■
Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (Berlijn, DE)
■
Bundesarchiv-Militärarchiv (Freiburg, DE)
■
National Archives and Records Administration (College Park (MD), US) Library and Archives Canada (Ottawa, CA)
Overige bronnen Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945
■ ■ ■
Vergeltungswaffen: V1 en V2 inslagen in Nederland
■
Getuigen / locatiedeskundigen
In het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken
■
Tabel 1: Geraadpleegde bronnen.
Literatuur In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de geraadpleegde literatuur. In de literatuur is gezocht naar beschrijvingen van voor het onderzoeksgebied mogelijk relevante gebeurtenissen. Deze gebeurtenissen zijn per tijdvak in de in bijlage 2 opgenomen tabellen weergegeven. Per gebeurtenis is een verwijzing opgenomen naar de betreffende bron en bladzijde. Gemeentelijk en Provinciaal Archief Het gemeentearchief van Asten, Deurne, Heeze, Helmond, Marheeze, Mierlo en Someren en het provinciaal archief van Limburg en Brabant zijn geraadpleegd. In ieder geval is conform de richtlijnen van het WSCSOCE gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, oorlogsschaderapporten en stukken met betrekking tot geruimde NGE. Daarnaast wordt gezocht naar overige stukken met betrekking tot NGE. In
3
MMOD staat voor Mijn- en Munitieopruimingsdienst en was een van de voorlopers van de EOD.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 9 van 544
bijlage 3 is een gedetailleerd overzicht opgenomen van alle geraadpleegde archieven en inventarissen en de informatie die in de archieven en inventarissen is aangetroffen. Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag Het NIMH beheert onder andere de collecties Gevechtsverslagen en –rapporten mei 1940 (Collectie 409), De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II / De Groene Serie (Collectie 492) en Duitse verdedigingswerken (Collectie 575). De collecties 409 en 575 dienen volgens het WSCS-OCE te worden geraadpleegd indien er aanwijzingen zijn dat grondgevechten hebben plaatsgevonden in mei 1940 of dat er Duitse stellingen hebben gelegen. Om vast te stellen of binnen het onderzoeksgebied sprake was van grondgevechten is de collectie 492 geraadpleegd. De collectie 575 is ter aanvulling geraadpleegd. De resultaten van het raadplegen van het NIMH zijn verwerkt in bijlage 3. NIOD instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) in Amsterdam Het NIOD beschikt over de archieven van de diverse bezettingsautoriteiten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voorbeelden hiervan zijn archieven van de Duitse politie-instanties en de archieven van de Duitse militaire staf in Nederland. In het NIOD is relevante informatie aangetroffen voor het onderzoeksgebied, zie bijlage 3.
Nationaal Archief (NA) in Den Haag In het NA zijn onder andere het archief van de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het archief van de Commissie van Proefneming en het Bunkerarchief geraadpleegd. Dit heeft informatie opgeleverd voor het onderzoeksgebied, zie bijlage 3. Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) De EOD heeft de inventarissen van de munitieruimrapporten 4 beschikbaar gesteld. Dit zijn de munitieruimingen die zij van 1971 tot en met heden door heel Nederland hebben uitgevoerd. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de in het onderzoeksgebied verrichte ruimingen. Daarnaast is bij de EOD nagevraagd of in het onderzoeksgebied mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden hebben gelegen. De EOD heeft overzichtskaarten aangeleverd die informatie bieden over de mogelijke aanwezigheid van mijnenvelden binnen het onderzoeksgebied, zie bijlage 6. Tot slot is het MMOD-archief geraadpleegd. De MMOD is een voorloper van de EOD en heeft direct na de oorlog veel munitie geruimd. Het MMOD-archief is ondergebracht in de Semi-Statische Archiefdiensten (SSA) in Rijswijk. In het MMOD-archief is informatie voor het onderzoeksgebied aangetroffen, zie bijlage 5. Geallieerde stafkaart Bij de afdeling GEO-informatie van het Kadaster in Zwolle is de geallieerde stafkaart besteld.
De geallieerde stafkaart is gebruikt om te achterhalen of bombardementen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de geallieerden gebruik van het zogenaamde Nord du Guerre-coördinaatsysteem. Deze coördinaten staan op de stafkaart vermeld. Op de stafkaart zijn de voor het onderzoeksgebied relevante kaartvierkanten geselecteerd, zie bijlage 7. Met behulp hiervan is vastgesteld of er bombardementen binnen de kaartvierkanten of de onderliggende coördinaten hebben plaatsgevonden. Naast de reguliere versie van de stafkaart is ook gezocht naar een versie met een defence overprint. Op deze versie staan bij de geallieerde inlichtingendiensten bekende Duitse stellingen aangegeven. Deze defence overprint (afkomstig van het NARA) is beschikbaar gebleken, en is opgenomen in bijlage 7.
4
Beschikbaar van 1971 tot heden. De munitieruimrapporten worden ook wel MORA’s of UO’s genoemd.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 10 van 544
Luchtfoto’s De volgende luchtfoto-instanties zijn geraadpleegd voor het verkrijgen van luchtfoto’s van tijdens en vlak na de oorlog: • Luchtfotocollectie van de Universiteit Wageningen, afdeling Speciale Collecties (Wageningen UR). • Luchtfotocollectie Topografische Dienst Kadaster Zwolle, afdeling GEO-informatie (Kadaster). • Luchtfotocollectie National Archives and Records Administration in Washington DC, Verenigde Staten (NARA). • Luchtfotocollectie The National Collection of Aerial Photography in Edinburgh (NCAP). • Luchtfotocollectie Luftbilddatenbank in Estenfeld, Duitsland. In bijlage 7 is een overzicht opgenomen van de gegeorefereerde en geanalyseerde luchtfoto’s van het onderzoeksgebied en is de selectie van deze luchtfoto’s gemotiveerd. De luchtfoto’s geven informatie over de situatie in oorlogstijd en mogelijk zijn sporen van de oorlog, zoals kraters en verdedigingsstellingen, waar te nemen. De luchtfoto’s zijn ingepast in tekening 01. The National Archives (TNA) in Londen REASeuro beschikt over kopieën van diverse gegevens uit The National Archives in Londen. Het betreft voornamelijk kopieën van de Operations Record Books (ORB’s) van de 2nd Tactical Air Force. Deze luchtmacht voerde in 1944 en 1945 inleidende bombardementen uit vooruitlopend op de geallieerde troepenbeweging.
Daarnaast beschikt REASeuro over een groot aantal ORB’s van de Engelse eenheden Coastal Command, Bomber Command en Fighter Command. Tevens zijn de ORB’s van de zogenaamde Auster Squadrons geraadpleegd. Deze squadrons waren uitgerust met kleine waarnemingsvliegtuigen die de Duitse posities doorgaven aan de artillerie-eenheden. Er is gezocht naar luchtaanvallen en artilleriebeschietingen die hebben plaatsgevonden in de gemeenten Asten en Someren. Tot slot zijn ook de War Diaries van geallieerde eenheden geraadpleegd in TNA, hierin zijn gevechtsverslagen opgenomen van Britse en Canadese eenheden die in Nederland hebben gevochten. In bijlage 4 is deze informatie opgenomen. Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv (BAMA) in Freiburg De database van REASeuro bevat diverse stukken uit het Bundesarchiv-Abteilung Militärarchiv in Freiburg. Deze afdeling van de Duitse nationale archieven bevat stukken van de Duitse krijgsmacht tussen 1495 en 1990. REASeuro beschikt over krijgsdagboeken, kaarten, correspondentie en luchtfoto’s van de Duitse luchtmacht en marine uit de Tweede Wereldoorlog. In deze stukken is gezocht naar relevante informatie voor het onderzoeksgebied. Het raadplegen van het BAMA heeft relevante resultaten opgeleverd voor dit HVO-NGE, zie bijlage 4.
Bundesarchiv in Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn In het Bundesarchiv in Berlijn, locatie Lichterfelde, zijn de afdelingen Zentrale Verwaltungsangelegenheiten, Archivtechnik und zentrale fachliche Dienstleistungen, Bereitstellung en Filmarchiv ondergebracht. Door REASeuro zijn verschillende stukken geraadpleegd met betrekking tot neergekomen bommen en locaties waar schade was ontstaan als gevolg van de Tweede Wereldoorlog. Voor voorliggend onderzoek heeft het raadplegen van het Bundes-Archiv Berlin-Lichterfelde relevante informatie opgeleverd, zie bijlage 4. National Archives and Records Administration (NARA) in College Park (MD) REASeuro beschikt over een collectie archiefstukken uit de Amerikaanse National Archives and Records Administration. Het betreft stukken met betrekking tot de activiteiten van de Amerikaanse luchtmacht, zoals de Mission Reports, luchtfoto’s en stukken van de militaire inlichtingendienst. Het raadplegen van de NARA heeft relevante resultaten opgeleverd voor dit onderzoek, zie bijlage 4 en 7.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 11 van 544
Library and Archives of Canada (LAC) in Ottawa Het LAC bevat de archieven van het Canadese leger. Een deel van de collectie is digitaal beschikbaar. In de digitale collectie is gezocht naar relevante stafkaarten met defence overprint. Het raadplegen van het LAC heeft geen relevant kaartmateriaal opgeleverd. Verliesregister Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) De Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945 houdt een onlineregister bij van alle militaire vliegtuigverliezen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het betreft een overzicht van meer dan zesduizend neergekomen vliegtuigen. Dit register is geraadpleegd, de resultaten zijn verwerkt in bijlage 2. V1- en V2-inslagen De website http://www.vergeltungswaffen.nl geeft een overzicht van neergekomen Vergeltungswaffen (Vergeldingswapens) in Nederland. Het vormt een aanvulling op de overige bronnen over V-wapens zoals de gemeentearchieven. Vanaf 1944 probeerde het Duitse leger het tij van de oorlog te keren door de inzet van speciale V-wapens. De V-1 is een onbemand straalvliegtuig met explosieve lading, de V-2 is een ballistische raket met explosieve gevechtskop. Het raadplegen van de website heeft geen resultaten opgeleverd voor dit HVO-NGE. Getuigen en locatiedeskundigen Voor dit HVO-NGE zijn geen getuigen gehoord, omdat de bovenstaande bronnen voldoende informatie met betrekking tot het onderzoeksgebied bevatten.
In het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken In de database van REASeuro is gezocht naar in het verleden uitgevoerde NGE-bodemonderzoeken die relevant zijn voor het voorliggende HVO-NGE. Mogelijk relevante NGE-bodemonderzoeken omvatten historische vooronderzoeken, projectgebonden risicoanalyses, detectierapporten en proces-verbalen van oplevering. In bijlage 9 is weergegeven welke in het verleden uitgevoerde onderzoeken in de omgeving zijn uitgevoerd.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 12 van 544
3
WERKWIJZE AFBAKENING NGE-RISICOGEBIEDEN
Zoals zal blijken uit de volgende hoofdstukken bevinden zich in de gemeenten Asten en Someren diverse NGE-Risicogebieden. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe de afbakening van deze NGE-Risicogebieden tot stand is gekomen. 3.1
ALGEMEEN
In principe geldt dat heel Nederland niet verdacht is op de aanwezigheid van NGE, totdat op basis van feitelijk bronnenmateriaal het tegendeel wordt bewezen. Bij een HVO-NGE wordt getracht voldoende feitelijk bronnenmateriaal te vinden, op basis waarvan het gerede vermoeden op de aanwezigheid van NGE al of niet kan worden onderbouwd. Het is niet uit te sluiten dat buiten de afgebakende NGE-Risicogebieden NGE worden aangetroffen. Het is evengoed mogelijk dat in een NGE-Risicogebied tijdens de opsporing geen NGE wordt aangetroffen. Dit kan worden veroorzaakt door het ontbreken van feitelijke informatie. Het afbakenen van NGE-Risicogebieden op basis van historisch feitenmateriaal is geen ‘exacte wetenschap’. De afbakening van NGE-Risicogebieden gebeurt waar mogelijk conform bijlage 3 van het WSCS-OCE. Wanneer het toepassen van de richtlijnen uit het WSCS-OCE niet mogelijk of ontoereikend is, wordt gemotiveerd afgeweken van deze richtlijnen. Op grond van het verzamelde feitenmateriaal en expert judgement wordt getracht het NGE-Risicogebied zo goed mogelijk af te bakenen. 3.2
NAUWKEURIGHEID AFBAKENING
Bij dit HVO-NGE is rekening gehouden met een aantal factoren die van invloed zijn op de nauwkeurigheid van de afgebakende NGE-Risicogebieden, namelijk: 1. De horizontale verplaatsing van NGE in de bodem. 2. De cartografische onnauwkeurigheid en de onnauwkeurigheid van het bronnenmateriaal. 3. Onduidelijke locatieomschrijvingen in de broninformatie. In de volgende paragrafen worden deze factoren toegelicht. 3.2.1 Horizontale verplaatsing NGE in de bodem Na inslag in de bodem kan een blindganger van een vliegtuigbom, door zijn kinetische energie, ondergronds nog een aanzienlijke horizontale afstand afleggen. De afstand die een blindganger kan afleggen, is afhankelijk van diverse factoren, waaronder de bodemopbouw. Op basis van een studie van diverse onderzoeken door onder andere de Amerikaanse luchtmacht, wordt de maximale ondergrondse horizontale verplaatsing als volgt vastgesteld per kaliber vliegtuigbom: Gewicht vliegtuigbom in lbs. Maximale verplaatsing in meters (Afgerond) 100 5,48 (6,0) 250 5,48 (6,0) 500 7,1 (8,0) 1.000 8,0 (8,0) 2.000 9,5 (10,0) >2.000 11,66 (12,0) Tabel 2: Ondergrondse horizontale verplaatsing van afwerpmunitie, per kaliber.
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 13 van 544
De afstand van de horizontale verplaatsing wordt door REASeuro bij de in de richtlijn voor afbakening genoemde afstand opgeteld om het NGE-Risicogebied af te bakenen. In Figuur 2 is een voorbeeld weergegeven van de horizontale verplaatsing van een blindganger na inslag in de bodem.
Figuur 2: Horizontale verplaatsing van een blindganger van een vliegtuigbom.
3.2.2 Cartografische onnauwkeurigheid Het is gebleken dat bij de inpassing van de diverse kaarten (de huidige ondergrond, geallieerde stafkaarten etc.) en luchtfoto’s enige onnauwkeurigheid onvermijdbaar is. De onnauwkeurigheid verschilt per kaart en luchtfoto. Voor dit vooronderzoek zijn diverse luchtfoto’s besteld, die zijn ingepast in GIS. De afwijking bij het inpassen van deze luchtfoto’s is variabel en is afhankelijk van het aantal herkenningspunten op de luchtfoto. Bij het intekenen van NGE-Risicogebieden op basis van deze luchtfoto’s wordt een buffer in acht genomen ter ondervanging van deze cartografische afwijking. Luchtfoto’s zijn waardevolle bronnen voor het achterhalen van de exacte locatie van oorlogshandelingen. Toch beschikken ook luchtfoto’s over grote onnauwkeurigheid. Deze onnauwkeurigheid kan worden veroorzaakt door de kwaliteit van de foto: op een korrelige foto zijn bomkraters moeilijk waarneembaar. Ook haarscherpe luchtfoto’s kennen echter beperkingen. Als een luchtfoto is gemaakt van een gebied dat anno 2018 volledig is veranderd, is het inpassen van de luchtfoto op de huidige ondergrond niet mogelijk zonder enige onnauwkeurigheid. Naast het inpassen speelt ook de vertekening door de cameralens een rol in deze onnauwkeurigheid. De bolling van de lens zorgt met name bij de rand van de foto’s voor een vervorming van het beeld.
Hoewel bij het inpassen van luchtfoto’s wordt gepoogd de onnauwkeurigheid zo ver mogelijk te verkleinen, is het tot nul reduceren van de afwijking zelden mogelijk. Sommige bronnen, met name ORB’s, maken gebruik van het Nord du Guerre-coördinatenstelsel om de locatie van oorlogshandelingen weer te geven. Piloten van bommenwerpers en jachtbommenwerpers noteerden hun waarnemingen met een coördinaat in de logboeken. Het Nord du Guerre-coördinatenstelsel is opgedeeld in kilometervakken, die zijn weergegeven op de geallieerde stafkaart. In bijlage 7 is een voorbeeld opgenomen van een kaartvierkant. Bij het noteren van coördinaten vanaf deze kaart is sprake van drie soorten onnauwkeurigheden: 1. Onnauwkeurigheid in notatie Stafkaarten zijn voorzien van een coördinatenstelsel gebaseerd op kaartvierkanten, het zogenaamde Nord du Guerre-coördinatenstelsel. Een kaartvierkant is een locatieaanduiding van één kilometer bij één kilometer. In sommige gevallen zijn de locaties op honderd meter (zescijferig coördinaat) en op tien meter (achtcijferig coördinaat) nauwkeurig. In de notatie van dit soort coördinaten zit daarom altijd een afwijking, deze afwijking is afhankelijk van het aantal cijfers, waarmee het coördinaat is genoteerd. Dit houdt in dat bij
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 14 van 544
een achtcijferig coördinaat geen punt maar een vak van 10x10 meter wordt aangeduid waarbinnen het doelwit zich bevindt. 2. Projectie van de geallieerde stafkaart De geallieerde stafkaart is samengesteld op basis van vooroorlogse kaarten, die gedurende de oorlogsjaren zijn geüpdatet en aangevuld met nieuwe informatie. Door de beperking van de techniek en gebrek aan de mogelijkheid om gebieden goed in te meten, is de kaart onnauwkeurig, zie Figuur 3. In het figuur zijn twee afbeeldingen opgenomen. In het figuur links is een deel van de geallieerde stafkaart weergegeven nabij Kasteel Asten (gelegen tussen Asten en het dorp Heusden), met rood is de Kasteellaan aangegeven, welke er nu nog altijd ligt. Op het figuur rechts is op de huidige topografische ondergrond te zien, met rood is de Kasteellaan aangegeven als weergegeven op de geallieerde stafkaart. Zichtbaar is dat er enig onnauwkeurigheid (ongeveer 15 meter) tussen de geallieerde stafkaart en de huidige topografische ondergrond bestaat. Bij productie van kaarten worden de kaartelementen vertekend weergegeven om een overzichtelijk kaartbeeld te creëren, bijvoorbeeld wegen zijn breder weergegeven dan dat ze in werkelijkheid op schaal zouden moeten worden ingetekend, anders zouden ze niet zichtbaar zijn.
Figuur 3: Weergave verschil geallieerde stafkaart en huidige ondergrond (Bronnen: ESRI en Kadaster).
3. Waarnemingsonnauwkeurigheid van de piloot Veel luchtaanvallen werden onder moeilijke omstandigheden uitgevoerd. Vaak was het nacht, bewolkt, slecht weer of lagen de vliegtuigen onder vuur van Duits luchtafweergeschut. Daarnaast waren de navigatiemiddelen in de Tweede Wereldoorlog niet zo ver ontwikkeld. Piloten hadden tijdens de missies stafkaarten om zich te kunnen oriënteren. Hierdoor kunnen waarnemingen slecht genoteerd zijn en afwijken van de werkelijkheid. De combinatie van deze onnauwkeurigheden leidt tot een relatief grote onnauwkeurigheid bij het intekenen van oorlogshandelingen op basis van ORB’s. Indien mogelijk wordt daarom altijd een tweede bron (bijv. luchtfoto) gebruikt om het betreffende NGE-Risicogebied af te bakenen. 3.2.3 Onduidelijke locatieomschrijving of soort NGE In de verschillende geraadpleegde bronnen is informatie aangetroffen, waarvan de locatieverwijzing onvoldoende concreet is om een NGE-Risicogebied af te kunnen bakenen. Hieronder wordt een aantal veel voorkomende voorbeelden gegeven, waardoor een (locatie-)omschrijving in een bron niet nauwkeurig is. • Neergestorte vliegtuigen In het geval van de neergestorte vliegtuigen blijkt dat de locatieomschrijving vaak niet specifiek is. Zo wordt bijvoorbeeld als locatie van een neergestort vliegtuig enkel een plaatsnaam gegeven.
Op basis van die vage locatieomschrijving is het niet mogelijk een gebied af te bakenen. • Soort NGE Ook de soort NGE is vaak niet concreet weergegeven. Zo komt het voor dat in de gemeentelijke
73204/RO-190118 versie 1.0
DR NGE Risicokaart Asten-Someren
Pagina 15 van 544
archieven of literatuur wordt gesproken van ‘granaten’, soms ook als bommen worden bedoeld. Echter, over de nationaliteit en het kaliber wordt geen informatie gegeven. Onbekende locaties In sommige gevallen is van oorlogsgerelateerde gebeurtenissen niet of onvoldoende bekend waar ze hebben plaatsgevonden. Zo werd in geraadpleegde archieven meermaals melding gemaakt van neergekomen bommen ‘in een weiland’ of ‘in het kanaal/rivier’. De precieze locaties kunnen aan de hand van de overige bronnen niet meer worden achterhaald.
•
3.2.4 Wijzigingen van straatnamen en huisnummers In de naoorlogse periode hebben binnen de relevante gemeenten diverse wijzigingen plaatsgevonden met betrekking tot straatnamen en huisnummers. In de gemeentearchieven zijn diverse archiefstukken geraadpleegd over deze wijzigingen en vernummering. Bij het analyseren van oorlogshandelingen is rekening gehouden met deze wijzigingen om exacte locaties te kunnen bepalen. 3.3
AFBAKENING VERDACHTE GEBIEDEN
Op basis van de beoordeling en evaluatie van het bronnenmateriaal is bepaald of ten gevolge van een oorlogshandeling mogelijk NGE kunnen zijn achtergebleven. Als dat het geval is, is een NGE-Risicogebied afgebakend. Deze NGE-Risicogebieden zijn na overleg tussen historici en een Senior OCE-deskundige zo goed mogelijk afgebakend, waarbij de richtlijnen voor afbakening in het WSCS-OCE leidend zijn geweest. In sommige gevallen zal blijken dat moet worden afgeweken van deze richtlijnen. Waar dit het geval is, is dit aangegeven. Daarnaast biedt in een aantal gevallen het WSCS-OCE geen richtlijn voor het afbakenen van verdachte gebieden. In deze gevallen heeft de afbakening plaatsgevonden op basis van expert judgement van de historici en de Senior OCE-deskundige. Onderstaand wordt per type oorlogshandeling beschreven hoe de NGE-Risicogebieden zijn afgebakend. 3.3.1 Naar aanleiding van grondgevechten Het WSCS-OCE biedt geen richtlijn voor het afbakenen van NGE-Risicogebieden naar aanleiding van grondgevechten. Onder grondgevechten worden gevechten op de grond verstaan, waarbij strijdende partijen op relatief korte afstand elkaar beschoten met bijvoorbeeld handvuurwapens, mitrailleurs, hand- en geweergranaten en granaatwerpers (niet zijnde artillerie). Ook de inzet van bijvoorbeeld pantserwagens en tanks valt onder grondgevechten.
In dit vooronderzoek zijn de NGE-Risicogebieden afgebakend als een zogenaamde conflictzone. Dit is een globaal afgebakend gebied waarbinnen (intensieve) gevechtshandelingen hebben plaatsgevonden. De afbakening is gebaseerd op het beschikbare bronnenmateriaal, maar kan gezien de aard van de gevechtshandelingen niet nauwkeurig worden begrensd. Bij de meeste grondgevechten is de exacte locatie niet bekend. De kalibers zijn vastgesteld aan de hand van het geraadpleegde bronnenmateriaal. 3.3.2 Naar aanleiding van artilleriebeschietingen In het geval van artilleriebeschietingen is volgens het WSCS-OCE sprake van een NGE-Risicogebied. Dit gebied dient situationeel te worden afgebakend. Onder artilleriebeschietingen worden beschietingen over een lange afstand verstaan. Een van de doelen was het bieden van vuursteun, waarbij gericht vuur werd afgegeven op een bepaald doel. Een andere vorm van een artilleriebeschieting is vuur afgeven verspreid over een groot gebied met als doel de vijand te demoraliseren, de vijand dekking te laten zoeken en om zo veel mogelijk schade te veroorzaken. Er wordt daarnaast onderscheid gemaakt in krombaangeschut (projectiel beschrijft een kromme of steile baan) en vlakbaangeschut (projectiel beschrijft een overwegend rechte baan). Net als bij grondgevechten zijn de NGE-Risicogebieden afgebakend als conflictzone.