22.06.03A 34 Bijlage 1 Strategische Kennisagenda voor Brabant.pdf
Tekst van het document
Source: Guilherme Stecanella - Unsplash
Strategische Kennisagenda voor Brabant
april 2022
Voorwoord Beste lezer, Wat brengt de toekomst? We mogen in Brabant dan geen glazen bol hebben, maar we kunnen wel een poging doen om meer zicht te hebben op wat gaat komen. Kijkend naar het Brabant van de toekomst zie ik een duurzame, innovatieve provincie waar het fijn wonen, werken en leven is. Dat toekomstbeeld is zo geschetst, de vraag is hoe we daar komen. De provincie heeft als missie om Brabant en de Brabanders zo goed mogelijk voor te bereiden op de toekomst. Dat vereist dat we vooruit kunnen denken, en ja, ook vooruit kijken. Hoewel we de toekomst niet kunnen voorspellen, kunnen we in samenwerking met onze partners wel een goede, op onderzoek gebaseerde inschatting maken. De Strategische Kennisagenda helpt ons hierbij: deze geeft richting aan de kennisontwikkeling die nodig is voor de toekomstbestendigheid van de provincie. Dit doen we door toekomstgerichte vragen te stellen rondom vier langlopende thema’s: demografische ontwikkelingen, de veranderende rol van de overheid, dynamiek in de samenleving en transities. De kennisagenda die voor u ligt kijkt verder dan de waan van de dag, de nu prominente beleidsopgaven en de politieke actualiteit. Daarom maakten we de Strategische Kennisagenda ook niet alleen.
Dit document is weliswaar opgesteld op initiatief van de Provincie NoordBrabant maar kon alleen tot stand komen door een nauwe samenwerking met de kennispartners van de provincie, Brabantse gemeenten, landelijke adviesraden en plan- en designbureaus. Het is daarmee een agenda voor heel Brabant en niet alleen de provincie. De Strategische Kennisagenda is ook niet in beton gegoten, maar een levend document. Dat vraagt om regelmatige herijking en actualisatie, waarbij de verbinding met huidige én nieuwe gesprekspartners gezocht en gevonden moet worden. Samen bouwen we door breed gedragen kennisontwikkeling een stevig fundament onder de opgaven waar Brabant voor staat, met impact nu én in de toekomst. Zo zorgen we er samen voor dat kennis voor Brabant werkt. Met vriendelijke groet, Martijn van Gruijthuijsen, Gedeputeerde Economie, Financiën, Kennis- en Talentontwikkeling.
2
3
Inhoudsopgave
2
Voorwoord
7
Inleiding
12
1.0 Methodiek en Proces
16
2.0 Kennisvragen per thema
18
2.1 Demografische ontwikkelingen
22
2.2 Veranderende rol van de overheid
26
2.3 Dynamiek in de samenleving
30
2.4 Transities
36
3.0 Vervolgstappen
38
3.1 Uitgangspunten
40
3.2 Aan de slag
42
4
Bijlage: Toekomstscenario’s
5
Inleiding
“De toekomst hangt af van wat je nu aan het doen bent.”
De toekomst is nú. Voor veel maatschappelijke opgaven worden op dit moment keuzes gemaakt die impact hebben op de toekomst. Dat gebeurt met de beste intenties en heeft ook altijd consequenties. Soms voorzien, soms niet voorzien. Door het inzetten van gezamenlijke kennis kan men eventuele effecten op de langere termijn beter inschatten. De toekomst is met haar vele onzekerheden niet te voorspellen, maar we kunnen wel verschillende richtingen verkennen om beleidsmakers en andere betrokkenen aanknopingspunten te geven. Door kennis op te doen over de ontwikkelingen in de toekomst,
Source: Marc Bolsius
kunnen beleidsmakers goed worden geïnformeerd.
6
7
Doel van de Strategische Kennisagenda Het doel van de Strategische Kennisagenda is met elkaar die vragen opwerpen die medebepalend kunnen zijn voor de toekomst vanuit het urgentiebesef van de wereld van nu. Voor het maken van een toekomstbestendig beleid, is het belangrijk om ons af te vragen hoe de keuzes van nu de toekomst beïnvloeden. Maar ook andersom: wat betekent kennis over toekomstige ontwikkelingen voor onze beleidsbeslissingen nu? Het doel van de Strategische Kennisagenda is met elkaar die vragen opwerpen die medebepalend kunnen zijn voor de toekomst vanuit het urgentiebesef van de wereld van nu. Deze vragen worden in dit document ‘kennisvragen’ genoemd. Deze kennisvragen vindt u verderop in dit document terug en zijn onderverdeeld in vier thema’s. De Strategische Kennisagenda vormt een brug tussen het heden en de verder weg gelegen toekomst. Vanuit de doorvertaling en prioritering van de kennisvragen ontstaat ook een gezamenlijke agenda voor Brabant. De Strategische Kennisagenda is dus een instrument om kennisvragen te definiëren, te delen en concreet te laten werken voor heel Brabant. Tegelijkertijd is de Strategische Kennisagenda bedoeld als een inspirerend document dat tot nadenken aanzet. Een mogelijke slijpsteen vanuit de visie op de lange termijn voor het doen en laten op de kortere termijn. Inspiratiebron dus voor bijv.
bestuurakkoorden of verkiezingsprogramma’s. Maar zeker ook een handreiking voor het denken over de lange termijn (kennis)vraagstukken voor Brabant bij de beleidsontwikkeling op tal van inhoudelijke domeinen.
Voor wie is de Strategische Kennisagenda?
8
Samen met de kennispartners
is gezocht naar een balans tussen
etc). Anderzijds is getracht díe
van de Provincie Noord-Brabant,
vooruitkijkend en prikkelend willen
vragen te adresseren die relevant
Brabantse Gemeenten, landelijke
zijn, maar toch ook niet te abstract
(kunnen) zijn voor zowel provincie
adviesraden en plan- en
en te ver weg (bv geopolitieke
als grote steden en kleinere
designbureaus is deze meerjarige
ontwikkelingen lijken ver weg te
dorpen/gemeenten, m.a.w. van
Strategische Kennisagenda voor
staan van de dagelijkse provinciale
Baarle-Nassau tot Eindhoven.
Brabant opgesteld. Het document is
en gemeentelijke praktijk, maar de
Afhankelijk van de gewenste/
ook samen met hen gemaakt. Dat
gevolgen ervan slaan wel neer:
benodigde mate van uitwerking
betekent dat bij voortduring ook
huisvesting vluchtelingen, stijgende
kun je ermee aan de slag.
gezocht is naar balans. Enerzijds
prijzen leiden tot meer armoede
De Strategische Kennisagenda vormt een brug tussen het heden en de verder weg gelegen toekomst. Source: Shutterstock
Deze Strategische Kennisagenda is er voor de beslissers en beleidsmakers in Brabant. Dit document is met name gericht op beslissers en beleidsmakers binnen de Brabantse gemeenten, zowel de provincie (Gedeputeerde Staten en Provinciale Staten) als bij gemeente (colleges B&W en de gemeenteraden), maar ook daarbuiten voor wie geïnteresseerd is in de toekomst van Brabant.
9
Strekking van dit document
Levend document
De Strategische Kennisagenda zet dus in op het
De kennisvragen in dit document mogen beschouwd
strategisch domein en laat ons kijken voorbij de
worden als een momentopname. Aangezien ver vooruit
horizon van 2030, richting 2050. De Strategische
wordt gekeken, kan men ervan uitgaan dat zich in
Kennisagenda richt zicht daarmee niet op de vragen
de tussentijd nieuwe vraagstukken zich voordoen
over het nu, maar gaat vooral over de vragen waarvan
of nieuwe kennis wordt ontwikkeld. Ook zullen er
verwacht wordt dat deze in de (nabije) toekomst
veranderingen plaatsvinden op het wereldtoneel. Denk
actueel worden. De kennis en kennisdeling van deze
hierbij bijvoorbeeld aan veranderingen in geopolitieke
vragen zijn bedoeld om te helpen, doelmatig en
verhoudingen en nieuwe technologische ontwikkelingen.
toekomstbestendig te handelen met betrekking tot de
Deze hebben uiteraard ook hun impact op de Brabantse
provinciale opgaven ‘Gezonde & Veilige Leefomgeving’,
samenleving en kunnen daarom leiden tot nieuwe
‘Klimaatproof Brabant’, ‘Energietransitie’, ‘Duurzame
kennisvragen. Daarom is het van belang om dit
verstedelijking, Vitaal platteland & mobiliteit’ en
document als levend document zien. De Strategische
‘Duurzame en concurrerende economie’. Ook kunnen
Kennisagenda wordt telkens weer gevoed door nieuwe
antwoorden op de kennisvragen uit dit document
inzichten en vragen van én voor Brabant.
bijdragen aan opgaven van andere overheden. Daar zit dus ook de aansluiting met de beleidsontwikkeling binnen bijvoorbeeld het sociale domein en het meer concrete “handelingsdomein”. In dit document ligt de focus op zo neutraal mogelijk geformuleerde, toekomstgerichte kennisvragen. De Kennisagenda richt zich op de belangrijkste kennisvragen voor Brabant, maar beziet Brabant nadrukkelijk in de context van de wereld, zowel fysiek als digitaal.
Source: Bart van Overbeeke
In dit document worden eerst de methodieken besproken
10
die gebruikt zijn om toekomstgerichte inzichten te vergaren. Vervolgens worden de geëxploreerde denkrichtingen en toekomstverkenningen besproken. Ten slotte worden deze toekomstverkenningen omgezet naar kennisvragen voor de toekomst, onderverdeeld in thema’s.
11
Methodiek
1.0
Deze Strategische Kennisagenda is tot stand gekomen door gebruik te maken van strategische en creatieve sessies met kennispartners en strategen van Brabantse gemeenten, de provincie en adviesraden en planbureaus. In de Strategische Kennisagenda zijn verschillende perspectieven en de beschikbare kennis binnen de provincie gebundeld tot een geheel.
Source: Remco Marien - Unsplash
Dit hoofdstuk geeft inzicht in de totstandkoming van de Strategische Kennisagenda.
12
13
Van opgaven naar kennisthema’s
Van kennisthema’s naar toekomstscenario’s
In gesprekken met kennispartners (het PON & Telos, BrabantAdvies en BrabantKennis) zijn vier kennisthema’s benoemd, die een bijdrage kunnen leveren aan het doelmatig en toekomstbestendig handelen met betrekking tot enerzijds de provinciale opgaven doch anderzijds óók relevant zijn voor andere inhoudelijke vraagstukken. Vraagstukken die bijvoorbeeld dominant zijn bij gemeentelijke opgaven. De kennisthema’s fungeren daarmee als verschillende ‘lenzen’ om naar de problematiek van de opgaven te kijken. De gedefinieerde thema’s zijn:
De vier kennisthema’s bieden verschillende invalshoeken om naar de vraagstukken voor de toekomst te kijken. Door deze verschillende invalshoeken te verkennen kunnen we in het hier en nu beter inspelen op de toekomst.
1 2 3
Het bekijken van de toekomstscenario’s uit deze verschillende perspectieven heeft geholpen om tot nog concretere vraagstukken te komen. De toekomstscenario’s geven een breed scala aan mogelijke ontwikkelingen. Daardoor roepen ze op tot
Demografische ontwikkelingen De veranderende rol van de overheid Veranderende verhoudingen in de samenleving
Voor deze toekomstverkenningen is de ‘Future Scenario
een verdiepend of verbredend onderzoek en gesprek
Planning’ methodiek van designbureau VanBerlo
met stakeholders om te begrijpen welke informatie er
gebruikt. Deze methode werd toegepast tijdens drie
nodig is of gezocht moet worden om toekomstbestendig
‘kennistafels’: workshops waaraan meer dan 30
te zijn en wendbaar te blijven. Voor het doen van deze
strategen vanuit de kennispartners en de B5, M7 en
toekomstverkenningen is essentieel om los van het nu,
provincie deelnamen. De sessies leverden diverse
verdiepend te denken over de vragen van morgen.
toekomstscenario’s op: mogelijke toekomsten waarin
De toekomstscenario’s zijn een inspiratiebron geweest
Brabant zich kan bevinden. De laatste kennistafel
voor het formuleren van de kennisvragen in het
stond in het teken van het inleven in verschillende
volgende hoofdstuk.
stakeholders: Inwoners, ondernemers, bedrijven, kennisinstellingen en de overheid van Brabant
4
(de quadruple helix).
Transities
De toekomstscenario’s zijn visueel uitgewerkt en kunt u vinden in de bijlage van dit document.
Voor het doen van deze toekomstverkenningen is essentieel om los van het nu, verdiepend te denken over de vragen van morgen.
Source: Aurelien Romainu - Unsplash
Van toekomstscenario’s naar kennisvragen
14
Door de scenario’s voor Brabant in 2050 uit te werken
de juiste stappen voorwaarts te zetten?’
dienden talloze vraagstukken zich aan. ‘Als de wereld
Door onszelf deze vragen continu te stellen,
er zo uit ziet, wat gaan we dan doen? En hoe kunnen
ontstonden voor elk thema kennisvragen.
we ons hierop voorbereiden? Wat vraagt dat nu al van
Het beantwoorden van kennisvragen leidt tot kennis die
Brabant en waar moeten we als provincie, Brabantse
bijdraagt aan het maken van strategische keuzes voor
gemeenten en andere betrokkenen meer over weten om
de toekomst van Brabant.
15
Kennisvragen per thema
2.0
De vier thema’s roepen elk kennisvragen op. Per thema worden de kennisvragen toegelicht volgens eenzelfde structuur: Inleiding Hierin wordt het thema geïntroduceerd en wordt besproken waarom het thema belangrijk is voor de Strategische Kennisagenda. Dilemma’s Hier wordt geschetst welke vragen spelen binnen dit thema waardoor het thema richting de toekomst ook vraagt om het maken van keuzes. Kennisvragen De kennisvragen zijn toekomstgerichte vragen waarbij het zoeken naar antwoorden op deze vragen zal bijdragen aan het maken van strategische keuzes voor de toekomst van Brabant. Elke kennisvraag is aangevuld met concrete suggesties onder het kopje ‘denk aan’. Deze suggesties komen voort uit de kennistafel sessies en stippen mogelijke onderzoeksrichtingen aan. De ‘denk aan’ sectie is daarmee vooral bedoeld ter inspiratie en het scheppen van context van de vraag, doch zeker niet uitsluitend bedoeld. Om de voorziene uitdagingen van de toekomst goed te kunnen duiden zonder direct in oplossingen te denken, is voor een bepaald abstractieniveau van de kennisvragen gekozen. De kennisvragen zijn zodanig geformuleerd Source: Tayla Kohler - Unsplash
dat de lezer ofwel kan inzoomen op de onderliggende vragen en mogelijke
16
antwoorden passend bij een specifiek beleidsveld of een specifieke opgave, ofwel kan uitzoomen naar een hogere abstractie, de bovenliggende vraag. Door het uitzoomen kan de kennisvraag in de context van achterliggende vraagstukken geplaatst worden.
17
2.1 Demografische ontwikkelingen Naar verwachting groeit
concentreert zich naar verwachting
plaatsvinden is het belangrijk bij
de Brabantse bevolking
in de steden. Daarnaast
onderwerpen zoals woningbouw,
richting 2050 met ongeveer
verandert de samenstelling van
de lange termijn ontwikkelingen in
tweehonderdtachtigduizend
de bevolking evenals de aard
beeld te hebben. Demografische
inwoners ten opzichte van 2020.
van de huishoudens/levensstijlen.
veranderingen brengen tal van
Hoewel de Brabantse bevolking
Naast groei of krimp kunnen er
vragen met zich mee. Niet alleen
op dit moment groeit, laten de
ook andere veranderingen in
op het gebied van wonen en
prognoses op lange termijn een
het demografische landschap op
verstedelijking, maar ook in
geleidelijke krimp zien die na
ons af komen zoals bijvoorbeeld
relatie tot vrije tijd, voorzieningen,
2050 pas echt manifest wordt.
vergrijzing en veel-deling.
arbeidsmarkt, nieuwe sociaal-
De groei tot 2050 verdeelt zich
Gezien de langdurigheid van
maatschappelijke structuren en
naar alle waarschijnlijkheid niet
deze problemen en onverwachte
meer.
evenredig over Brabant, maar
veranderingen die kunnen
Waarom is dit thema belangrijk? Onze bevolking is wat Brabant maakt en is. Demografie raakt bovendien vrijwel al onze opgaven en ons beleid; soms direct, soms indirect. Weten hoe de bevolkingsgroei en -samenstelling zich ontwikkelen, maakt dat we beter aan de ontwikkeling van Brabant kunnen werken op een manier die daarbij past.
Source: Alice - Unsplash
Weten hoe de bevolkingsgroei- en samenstelling zich ontwikkelen, maakt dat we beter aan de ontwikkeling van Brabant kunnen werken die daarbij past. Dilemma’s
1
vragen gepaard in relatie tot onder meer de arbeidsmarkt, gewenst economisch profiel, economisch groeivermogen, zorgvragen en vervoerstromen.
2
18
Met verandering van de omvang en samenstelling van de bevolking en migratiestromen, gaan verschillende
Hoe moet de provincie omgaan met groei en samenstelling van de bevolking in relatie tot (schaarse) ruimte, met name in stedelijke gebieden en de stuurbaarheid daarvan?
19
De kennisvragen
1
Hoe ziet de bevolkingssamenstelling van Brabant in 2050 eruit en welke opgaven brengt deze samenstelling met zich mee voor Brabant?
3
DENK AAN:
2
Wat voor talent en (menselijke) eigenschappen is er nodig om toekomstige uitdagingen aan te gaan? DENK AAN:
Wonen en ruimtegebruik
Arbeidsmigratie
21ste eeuwse vaardigheden
Zorg
Kenniswerkers
Wendbaarheid
Arbeidsmarkt
Seizoenarbeiders
Omscholing
Veiligheid
Kwaliteit en type educatie/opleidingen
Culturele diversiteit
Welke nieuwe (alternatieve) vormen van wonen vragen de demografische ontwikkelingen in Noord-Brabant op termijn?
4
Hoe ben je er als Brabantse overheid voor alle inwoners, in een diverse samenleving? DENK AAN:
DENK AAN:
Behoeftes bevolkingssamenstelling Multi-generatie samenleving Sociaal-maatschappelijke trends (zoals zorg(kosten) Sociale contacten Digitalisering
Gemiddelden versus extremen
Invloed van social media en hierdoor
Verharding in de samenleving
opvallen van extremen
Online discours
Woke-beweging
Beeldvorming
Inclusiviteit
Verschillende kanalen voor verschillende
Cancel-cultuur
Groepen inwoners
Brabants karakter en kernwaarden
Circulariteit
5
Hoe beïnvloeden ruimtelijke en economische keuzes demografie in Brabant? En andersom? DENK AAN:
Werken Onderwijs Wonen Voorzieningen
20
21
2.2 Veranderende rol van de overheid
Nieuwe en urgente opgaven
van de coronapandemie en bijv.
vormen van samenwerking tussen
in een complexe en meer
de toeslagenaffaire- een lichte
overheidslagen en met andere
geïndividualiseerde samenleving,
kentering te ontstaan naar een
partners zijn nodig om dit te
waaronder het hebben van een
meer centralistische overheid (o.a.
onderzoeken. Wat vergt het van
gezonde en veilige leefomgeving
op het gebied van ruimte maar ook
rijks-, provinciale en gemeentelijke
en het klimaat, zijn steeds meer
van zorg). In dit hoofdstuk wordt
overheid om in een gebied als
verweven door betrokkenheid
onderzocht op welke manier de
één overheid te werken? Welke
van verschillende overheidslagen.
rol van de overheid op de langere
randvoorwaarden zijn daarvoor
Bovendien zijn ze niet het primaat
termijn kan veranderen.
in Brabant nodig en welke
van de overheid alleen.
Source: Marc Bolsius
Onze samenleving verandert continu, daarmee verandert de rol van de overheid ook.
leiderschapsstijl past daarbij? Bij het onderzoek naar de
Samenwerking tussen overheden,
Momenteel is te zien dat de
veranderende rol van de overheid,
(maatschappelijke) organisaties
traditionele hiërarchische sturing
is het onder meer belangrijk te
en marktpartijen is essentieel
veelal is vervangen door complexe
kijken naar samenwerkingsvormen
voor het realiseren van publieke/
netwerksturing. Naast deze
en opgaven op zowel mondiaal
maatschappelijke opdrachten.
veranderende sturing is merkbaar
als lokaal niveau. De concreetheid
Hoe zorg je er in de toekomst
dat inwoners kritischer zijn op
van de opgaven ligt vaak op lokaal
voor dat deze nieuwe vormen van
overheden en andere eisen
en (sub)regionaal niveau, hoewel
samenwerking tussen overheden
stellen dan voorheen. En daar
deze opgaven daar enkel deels op
en partners ook worden gedragen
waar de Rijksoverheid de laatste
te lossen zijn.
en begrepen door inwoners en
jaren sterk decentraliseerde en
Wat brengt kleiner of groter denken
gecontroleerd kunnen worden door
marktwerking stimuleerde, lijkt er
(in- en uitzoomen) voor kansen
volksvertegenwoordigers?
nu – al dan niet als direct gevolg
met zich mee? Allerlei nieuwe
Dilemma’s
1
Het centraal stellen van vertrouwen. Daarbij hoort ook het omgaan met de impact van polarisatieprocessen in de samenleving. De gevolgen van polarisatie op het vertrouwen in de overheid en de rol die de overheid hierin heeft.
2
3
Vergaande marktwerking versus (sterke) regiefunctie vanuit de (provinciale) overheid.
Democratische legitimatie en interactie met Brabantse inwoners bij veranderende rolinvulling van overheden.
Waarom is dit thema belangrijk? Een goed functionerende democratie en overheid zijn essentieel voor een evenwichtige samenleving. Het zorgt dat de randvoorwaarden voor een goed woon, werk- en leefklimaat geborgd zijn; dat mensen gehoord worden en dat zo min mogelijk mensen achter het net vissen. Dit maakt dat de overheid mee zou moeten blijven ontwikkelen met de behoeften van de inwoners en gelijktijdig antwoorden vindt op actuele vragen en opgaven.
4
De potentie van digitalisering en dataficering voor het bestuurlijk vermogen en de effectiviteit van de Brabantse overheden versus de vragen die het met zich meebrengt rondom ethiek, privacy en digitale veiligheid. Het zoeken naar hoe digitalisering kan helpen bij het oplossen van onze opgaven op een transparante en efficiënte manier.
5
Voor het realiseren van publieke/maatschappelijke opdrachten is (complexe) netwerksamenwerking vereist. Welke rollen en verantwoordelijkheden zijn er te onderscheiden in samenwerking binnen en tussen overheden? Waar moet (regionale) samenwerking aan voldoende zodat lokale democratie is geborgd en (politieke) keuzes tot uitvoering komen?
22
23
De kennisvragen
1
Hoe geeft de overheid gehoor aan verschillende ideeën uit de samenleving, nu en in de toekomst? In hoeverre beïnvloedt burgerbetrokkenheid (overheids-)beleid? En wat is de invloed van die betrokkenheid op vertrouwen, draagvlak, legitimiteit en (gedeelde) verantwoordelijkheid van inwoners? DENK AAN:
Efficiëntie bij bijvoorbeeld vergunningsverlening Stimuleren van innovatie De balans tussen sturing geven en draagvlak creëren Iedereen bereiken én gehoord worden door iedereen uit de samenleving (ook door het stille midden)
2
3
Welke invloed hebben (sociale) media en technologie in de toekomst op de democratie en publiek leiderschap? Welke rol kan data spelen bij het gehoor geven aan verschillende ideeën uit de samenleving? DENK AAN:
Beïnvloeding van het maatschappelijk debat door de (sociale) media van de toekomst Cybercriminaliteit en spionage Digitale overheid Data-analyse Dataplatforms om maatschappelijke vraagstukken te realiseren
Wat is de kracht van Brabant op het veranderende wereldtoneel? Waar moet de overheid op inzetten om een economisch sterke regio te blijven op de lange en korte termijn? DENK AAN:
Kenniseconomie Kracht van huidige industrieën Hightech ontwikkelingen, robotisering Materiaal schaarste Afhankelijkheid van derden Het stimuleren van innovatie met overheidsgeld Reshoring (het terugbrengen van productie van goederen naar het land van oorsprong) Beschikbaarheid van arbeidspotentieel
24
25
Waarom is dit thema belangrijk? Een onderstroom in de samenleving, positief of negatief, die later manifest wordt of grote impact heeft, is van alle tijden. Een boze burger is ook van alle tijden, evenals individuen en groepen die zich afkeren van de overheid of moeilijk bereikbaar zijn. Er zijn ook positieve maatschappelijke voorlopers die ver voor de troepen uitlopen en waar hun signalen soms pas in een (veel) later stadium ‘mainstream’ worden. In deze digitale samenleving kan de impact echter groter zijn dan voorheen. Overheden hebben een verantwoordelijkheid richting alle inwoners om met hen in verbinding te blijven en een gemeenschappelijk beeld te creëren over wat Brabant biedt rondom welzijn en welvaart van iedere inwoner. Dit stelt eisen aan hoe onze democratie vorm en inhoud te geven en daarin ruimte te bieden voor een tegengeluid of het delen van positieve signalen. Om toekomstbestendig beleid te kunnen maken dat rekening houdt met de dynamiek in de samenleving, moet Brabant ook oog blijven hebben voor burgers die zich niet roeren. Dat geldt ook voor herkennen
Source: AdobeStock
van onderstromen met een positief effect op de maatschappij.
2.3 Dynamiek in de samenleving
26
Maatschappelijke ontwikkelingen
verwachten transparantie en
kunnen meekomen en zij die
en bijbehorende veranderingen
zichtbare invloed van hun inbreng.
dat niet kunnen of willen. De
worden door verschillende
Een kleine groep ontwikkelt
coronapandemie heeft laten zien
groepen anders ervaren. Zowel het
lokale initiatieven met waarde
hoe snel een dergelijke tweedeling
draagvlak kan voor verschillende
die bijdraagt aan de opgaven
verscherpt kan optreden. Door de
mensen verschillend zijn, als ook
die we als overheden ook
veranderingen in de samenleving
hun draagkracht (het vermogen
aanpakken (denk aan initiatieven
en de manier waarop inwoners
om de verandering een plaats te
op gebied van energie opwekken,
hierop reageren, worden ook
geven/toe te passen). De inwoners
duurzaamheid en groen).
verschillen zichtbaar in de idealen
van Brabant willen betrokken
In de samenleving, ook in de
en waarden die mensen naleven.
worden bij processen die hen
Brabantse, lijkt een tweedeling
en hun leefomgeving raken. Zij
te ontstaan tussen zij die
Het vroegtijdig herkennen van onderstromen in de samenleving maakt dat we ontwikkelingen zien aankomen en – daar waar nodig – er tijdig op kunnen acteren. Dilemma’s
1
2
3
4
De kloof tussen overheid en burger (b)lijkt structureel moeilijk te overbruggen. Hoe kunnen we hier als Brabant het beste mee omgaan?
Brabanders hebben (mogelijk) het gevoel dat er in hun provincie meer en meer verschillende groepen ontstaan, zoals arm/rijk, autochtoon-allochtoon, praktisch geschoold versus theoretisch opgeleid.
Wat kunnen we als Brabant doen aan het ontstaan van een overheersend gevoel van mensen die achtergesteld zijn of niet mee kunnen doen.
Globalisering versus meer aandacht lokaal.
27
De kennisvragen
1
Hoe ontwikkelt de huidige trend van groeiende ongelijkheid zich tot 2050 en welke gevolgen heeft dit voor de samenleving? Welke nieuwe verbindingen tussen mensen staan hier tegenover?
4
Wat zijn de gevolgen als burgers meer gaan vertrouwen op eigen netwerken dan op overheid en instituties? DENK AAN:
DENK AAN:
Kansenongelijkheid Vermogensongelijkheid Scheefgroei Digitale betaalmiddelen (zoals crypto)
2
Welke kloven ontstaan er de komende tijd als we als Brabant tot 2050 niet ingrijpen, en welke ingrepen zouden kunnen werken? DENK AAN:
Broodfondsen
Alternatieve munten (crypto)
FIRE-beweging
Toeslagenaffaire
Privaat onderwijs
Lage rente
Mantelzorg
Inflatie
Particuliere initiatieven
Welke waarden, omgangsvormen en idealen vormen de Brabantse samenleving in de toekomst? En welke impact heeft dat op ons economisch systeem, de verzorgingsstaat en het realiseren van publiek maatschappelijke opgaven? DENK AAN:
Tweedeling/veel-deling
3
5
Bits of Freedom
Verantwoordelijkheden om tweedeling/veel-deling tegen te gaan
Kansengelijkheid
Sociale klasse
Kwaliteit van onderwijs
Klimaatarmoede
Betekenisvolle banen
CO2 belasting
Economische waarde
Beloning voor gezonde leefstijl
Betekenis Economie
Welk toekomstbestendig narratief verbindt Brabanders in 2050, om polarisatie tegen te gaan? DENK AAN:
Counter-narratives
Vrijheid van meningsuiting
Complot-theorieen
Toon en boodschap van de overheid
Extremisme
Betutteling
Populisme, (online) propaganda
Denkbeelden die ontstaan bij jonge generaties
Radicalisering
28
29
2.4 Transities Een transitie is een proces van fundamentele en onomkeerbare veranderingen in cultuur, (institutionele) structuur en werkwijze op systeemniveau. Op dit moment vinden meerdere (maatschappelijke) transities plaats, denk bijvoorbeeld aan de energietransitie. In dit hoofdstuk wordt vooral gekeken naar de achterliggende processen van transities. Wat kan Brabant leren van de ene transitie voor de andere? Het gaat bij dit thema dus vooral om hoe we handen en voeten geven aan de gevolgen van deze transities of hoe we eventueel de transities zélf kunnen beïnvloeden.
Waarom is dit thema belangrijk?
Source: Sander Weeteling - Unsplash
Transities zijn van alle tijden, maar er lijkt een breed gedeeld gevoel te zijn dat er momenteel sprake is van een tijdperk van verandering of wellicht zelfs een verandering van tijdperk. Op dit moment wordt verwacht dat een groot deel van de huidige transities op de langere termijn invloed gaan hebben en relevant zijn en blijven voor de Brabantse samenleving, en zo dus ook genoemd moeten worden in de Strategische Kennisagenda. Als gesproken wordt over transities, gaat het onder andere over de verandering van het klimaat en het energievraagstuk. Maar ook de veranderingen in de geopolitieke verhoudingen, de mogelijkheden en risico’s van de digitale revolutie en meer.
Sturen in onzekerheid
Brede Welvaart
Transities ontvouwen zich verre van lineair en er kunnen
Veranderingen van systemen kunnen pijn opleveren
zich onvoorspelbare trendbreuken voordoen. Sturen in
bij inwoners. Dat beïnvloedt hun handelen en denken.
deze veranderende omgeving vraagt om continu leren
Daarom is het belangrijk om bij de omgang met
en aanpassen. De coronapandemie heeft doen beseffen
transities rekening te houden met de mogelijke impact
dat ook externe oorzaken een forse invloed kunnen
op alle inwoners. De vraag die hier onder andere bij
hebben op transitie-opgaven. De verwachting is dat dit
gesteld moet worden is hoe iedereen kan meebewegen
soort onzekerheden nog vaker op ons af gaan komen
in deze transities. Opnieuw is de vraag ook hier:
en ons in verschillende en extremere scenario’s brengen.
Welke rol nemen de Brabantse overheden?
De vragen die hierbij gesteld kunnen worden zijn: Hoe er mee om te gaan? Vormen transities een risico waartegen “gevochten” moet of vormen ze een kans?
30
Dilemma’s
1
Het creëren van kansen door transities versus het zo lang mogelijk vasthouden aan de huidige situatie. De vraag hierbij is: Welke strategie kiezen we bij welke transitie? Aan de ene kant een groeiende consumptiebehoefte bij inwoners, die leidt tot steeds luxere standaarden.
2
En tegelijkertijd een wereld die tegen zijn limieten aanloopt, door de beperkte beschikbaarheid van materialen en middelen op de aarde.
3
Beleidskeuzes van nu hebben ook betrekking op de toekomst van jonge en toekomstige generaties. Hoe betrekken we jonge generaties? En houden we rekening met de nog onbekende stem van toekomstige generaties bij het maken van keuzes die betrekking hebben op het welzijn en de welvaart in de toekomst? Zo ja, hoe doen we dit?
31
De kennisvragen deel 1/2
1
Waar ligt het snijvlak tussen de verschillende transities en hoe kunnen we hier mee omgaan op een manier dat ze elkaar versterken, en niet beconcurreren? En wat betekent de kentering op veel terreinen naar een centralistische, traditionele overheid voor de rolneming van de overheid voor transities (energie, klimaat, landbouw, landelijk gebied etc) de komende decennia?
3
Wat zijn de effecten van klimaatverandering op het leven in Brabant in 2050. Wat kunnen we nu al doen om ons voor te bereiden dan wel te voorkomen dat tipping points die ons klimaat bepalen worden overschreden? DENK AAN:
DENK AAN:
Droogte, extreem weer Effecten voor landbouw/voedselproductie
Verbindende doelen/integrale benadering, bijvoorbeeld vanuit brede welvaart
Verlies biodiversiteit
Belangenafweging, zoals de bescherming van publieke belangen (lucht, milieu, natuur, water) en
Inrichting landelijk en stedelijk, bebouwd gebied
verdeling van de schaarse ruimte Het behouden van een holistisch perspectief (rekening houdend met de verschillende transities) Leren van eerdere transities
2
Wat vraagt het Brabant van 2050 van ons energiesysteem? Hoe ziet het energiesysteem (opwekking, opslag en gebruik) er in de toekomst uit? Wat kunnen we als Brabant nu doen om in die behoefte te kunnen voorzien?
4
Wat is de invloed van de alsmaar versnellende digitale ontwikkelingen op de samenleving? DENK AAN:
DENK AAN:
Meer tijd online Stad en land
High-tech
Leven in een ‘Metaverse’: een digitale versie van de wereld
Agricultuur
Innovaties
Uitvindingen die nog niet gedaan zijn
Boerenbedrijven
Industrie
Logistieke locaties
32
33
De kennisvragen deel 2/2
5
Wat gaat men in de toekomst eten en hoe blijft iedereen voorzien van voedsel? En op welke manier voegt de Brabantse boer in de toekomst, waarde toe aan de samenleving en economie?
7
Hoe gaan we als beleidsmakers nu om met mogelijke extreme toekomstscenario’s? In hoeverre, en op elke manier, willen we ons voorbereiden op mogelijke ingrijpende toekomstscenario’s? En hoe gaan we om met onverwachte veranderingen?
DENK AAN: DENK AAN:
Schaarste van grond (bijvoorbeeld door zeespiegelstijging en immigratie) Mate van afhankelijkheid van internationale voedselvoorziening (import)
Veranderende geopolitieke verhoudingen
Verticale teelt (het groeien van gewassen in gebouwen m.b.v. technologie)
(Koude) Oorlogen
Eiwittransitie (het vinden en ontwikkelen van alternatieve eiwitbronnen)
Nucleair scenario
Rol van de boer in de kenniseconomie
Pandemieën
De behoefde van de burger aan natuur
Natuurrampen
De energietransitie
Onverwachte zaken
De landbouwtransitie De eiwittransitie Innovatieve teelt
8
Hoe kan de overheid sturen op (brede) welvaart in een veranderlijke samenleving met oog voor het gezond en vitaal houden van de Brabander? DENK AAN:
6
Welke gezondheidsuitdagingen komen er op Brabant af als de samenleving (door een onverwachte, impactvolle gebeurtenis) drastisch verandert?
Gebruik van (kwalitatieve & kwantitatieve) data Zekerheid op basisbehoeften
DENK AAN:
Een pandemie zorgt voor drastische verjonging Vergrijzing Mentale gezondheid
Kansen voor immigranten en lagere socio-economische klassen Financiële stimulans van gezonde producten/ belasten van ongezonde producten Individuele preventie (door technologie) Aanleveren van zorgaanbod vanuit instanties en mate van sturing bij zorgaanbod. Verantwoordelijkheden rondom eigen gezondheid (begin en einde)
34
35
Vervolgstappen
3.0
Source: Bodi Raw - Unsplash
Deze Strategische Kennisagenda geeft richting aan de onderzoeksprogrammering van Brabant en andere overheden. Door aandacht te richten op de kennisvragen wordt het mogelijk om kennis meer kracht te geven. Maar vragen stellen is slechts de eerste stap! We zullen als beslissers en beleidsmakers in Brabant gezamenlijk actief op zoek moeten gaan naar antwoorden op de kennisvragen door kennis te vergaren. Vanuit de kennisvragen kunnen de provincie, de gemeenten en anderen gezamenlijk de urgentie van de kennisvragen bepalen en ze beantwoorden, door samen te werken met de Brabantse Kennispartners, landelijke adviesraden en andere betrokkenen. Ten slotte worden in dit hoofdstuk belangrijke uitgangspunten genoemd om met de kennisvragen aan de slag te gaan.
36
37
3.1 Uitgangspunten 1
‘De toekomst is er nog niet dus: What’s in it for me?’
Kennisvragen behapbaar maken
De kennisvragen die in de Strategische Kennisagenda gesteld worden zijn groots van aard en hierdoor soms lastig te beantwoorden. Het is belangrijk om deelvragen te onderscheiden die helpen om uiteindelijk de overkoepelende vraag te beantwoorden.
2
Benut de kracht van Brabant (Quadruple Helix)
Brabant kent een rijk palet aan kennispartners en -instellingen en het is dan ook van belang om dit in te zetten. Vanzelfsprekend betreft dit het samenwerken met de kennispartners; het PON & Telos, BrabantAdvies en BrabantKennis. Naast deze kennispartners heeft Brabant ook een rijke creatieve sector. Deze creatieve sector is in staat om verbeeldingskracht te gebruiken om antwoorden op kennisvragen te onderzoeken en ervaarbaar te maken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan speculatief ontwerp. Hierdoor komt kennis ‘van het papier af’ en kan een maatschappelijke discussie rondom kennis op gang
De kracht van Brabant is te vinden in alle spelers van de zogenoemde Quadruple Helix: het samenspel tussen overheid, academici, bedrijfsleven en inwoners. Door al deze perspectieven te betrekken kunnen we als collectief met een open blik naar kennisvragen kijken en integrale antwoorden verkennen. Het is van belang dat partijen die betrokken worden ook iets terugzien van hun betrokkenheid.
Source: Linkedin Sales Solutions - Unsplash
komen.
3
Multidisciplinair werken
In het verlengde van de Quadruple Helix is het goed om te zorgen voor multidisciplinaire teams die samen werken aan het beantwoorden van kennisvragen vanuit verschillende expertises en rollen. Door voor vraagstukken mensen met verschillende achtergronden bij elkaar te brengen, ontstaan waardevolle inzichten en vernieuwende perspectieven. De teams kunnen per kennisvraag samengesteld worden op basis van relevante expertises en/of ervaringen.
38
Provincie Noord-Brabant
| Strategische Kennisagenda
|
www.brabant.nl/
Provincie Noord-Brabant
| Strategische Kennisagenda
|
www.brabant.nl
39
3.2 Aan de slag
Vooruitkijkend...
De hierboven genoemde uitgangspunten helpen om het proces in te richten om de kennisvragen te beantwoorden. Welke vorm van onderzoek dit vereist is op het moment van schrijven van dit document nog niet te bepalen en kan per kennisvraag verschillen. De onderzoeksmethode is afhankelijk van het type vraag. Noemenswaardig is dat bij het opstellen van de kennisvragen van deze Strategische Kennisagenda de methodieken van Design Thinking en Toekomstverkenning waarde hebben toegevoegd.
Met de strategische kennisagenda wordt een eerste stap gezet in een proces dat lange(re) adem vraagt. Nogmaals: deze Strategische Kennisagenda is een levend document. Dit betekent dat continu de verbinding met andere gesprekspartners gezocht en gevonden moet worden. Daarom past bij de doorontwikkeling van de Strategische Kennisagenda het ontwikkelen van een “lerend netwerk voor Brabant”, waar de kennisvragen besproken en doordacht worden middels een goed doordachte cyclus: gebruik maken van aanwezige kennis bij de bestaande kennisinfrastructuur binnen Brabant en daarbuiten, het richten van nieuwe kennisvragen (wat moeten we als Brabant weten?) en dit dan weer vertalen naar actie in samenspraak met beleid. Het doordenken van deze cyclus is van belang om de kennisagenda, die nooit af is, als dynamisch proces vorm te blijven geven.
Bij het zoeken van antwoorden op de kennisvragen is het van belang om bewust te zijn van de context waarin je je bevindt en de scope waarmee je dat doet. Neem omgevingsfactoren in ogenschouw en denk aan het antwoord in het grotere plaatje van Brabant als onderdeel van de wereld, zowel fysiek (geopolitiek, internationalisering) als digitaal (altijd verbonden, digitalisering).
De Strategische Kennisagenda is daarmee vooral een startpunt om samen verder te bouwen aan de juiste kennisvragen die eenieder vanuit zijn eigen rol, ambitie en verantwoordelijkheden kan uitwerken. Op die manier kunnen de Strategische Kennisagenda en de hieruit voortkomende kennisproducten ook bijdragen aan een verdere verdieping en verrijking van het debat tussen beleid, praktijk en wetenschap. Immers, een vraag stellen is een begin, maar de duiding van de Source: Marc Bolsius
antwoorden en doorvertaling daarvan zullen we met elkaar moeten formuleren.
40
Alleen dan leidt nieuwe kennis ook echt tot een onderbouwd beleid en wordt het praktisch toepasbaar met impact voor heel Brabant!
Provincie Noord-Brabant
| Strategische Kennisagenda
|
www.brabant.nl/
Provincie Noord-Brabant
| Strategische Kennisagenda
|
www.brabant.nl
41
Toekomstscenario’s
Bijlage
In deze bijlage vindt u zes visualisaties van toekomstverkenningen die gedaan zijn tijdens de Kennistafel sessies. Aan deze sessies deden meer dan 30 strategen vanuit de kennispartners en de B5, M7 en provincie mee. Dit proces staat verder beschreven in het hoofdstuk: Methodiek.
Source: Remco Marien - Unsplash
Zoals eerder benoemd zijn diverse toekomstscenario’s ontwikkeld aan de hand van de kennisthema’s. Deze toekomstscenario’s geven aan wat er op Brabant af kan komen en welke keuzes er te maken zijn voor de provincie op de korte en lange termijn. Op de afbeeldingen in deze bijlage zijn verticale assen te zien. Op deze assen zijn verschillende mogelijke toekomstbeelden geplot die tijdens de kennistafel aan bod zijn gekomen.
42
43
‘Wij’ en ‘zij’ leven samen? In deze toekomstverkenning keken de deelnemers van de kennistafel naar verschillende mogelijke toekomsten voor de Brabant, met betrekking op collectiviteit en individualisme. Prominente onderwerpen die hierin besproken zijn, zijn onder andere migratie, ontwikkeling
Een collectieve samenleving Burgerparticipatie Maatschappelijke dienstplicht Coöperaties Hamburger, CO2 puntensysteem
van de Brabantse identiteit, rechten en plichten en de rol van de burger in de politiek.
Vermijden van grote, ongelijke verschillen
Verschillende culturen en ideeën
Sociaal vangnet & bestaanszekerheid voor iedereen
Geen tweedeling maar meerdeling
Leven in de Metaverse
44
45
Schaarse grond, volle mond? Deze toekomstverkenning gaat over de voedselvoorziening van de toekomst. In deze figuur ziet u verschillende ideeën voor hoe voedselvoorziening er in de toekomst in Brabant uit kan zien. Onderwerpen die hierbinnen belangrijk zijn, zijn beschikbaarheid en waarde van de grond, alternatieve voedselvoorziening,
Gemeenschapsboeren Onze Brabantse grond is onze voedingsbodem die alle Brabanders onderhoudt. En alle Brabanders samen onderhouden onze grond. We beperken onze levensstijl tot wat houdbaar is met betrekking tot onze voetafdruk.
de rol van de boer, schaarste, centraal versus decentraal en lokaal.
Voedzaam en gezond eten aanbieden Insectenteelt Eiwit transitie naar plantaardige bronnen
Alternatieve voeding
Voedsel uit de farmaceutische industrie
Verticale teelt Daktuinen
Grond heeft veel waarde Kweekvlees Hamburgers printen
46
47
Hoe te leven, hoe te verdienen? Deze toekomstverkenning gaat erover hoe men in Brabant in de toekomst geld verdient. Belangrijke onderwerpen zijn export en import,
Opleiden om mens te zijn Kijken naar de kracht van de individu
educatie, rol van bedrijven, kennisgedreven versus waardegedreven economie en kansen (on)gelijkheid.
Opleiden om wendbaar te zijn bij het eventueel veranderen van een baan(richting)
Digitale vaardigheden Relevant onderwijs bieden
Creëren van kansen in omgeving Privatisering van onderwijs (tegengaan)
In-company educatie Welke kennis kunnen wij exporteren? Wat zijn plekken waar we mensen willen laten werken?
Grote rol van Brabantse multinationals en bedrijven Schaarste aan talent Onderwijsagenda op scholen bepaald door toonaangevende bedrijven.
48
49
Brabant op het wereldtoneel? Deze toekomstverkenning geeft mogelijke toekomsten weer over hoe Brabant zich gedraagt op het wereldtoneel. Onderwerpen die besproken zijn met betrekking tot deze verkenning zijn: voorbeeldrol versus volger, globale en lokale participatie, import en export en businessmodellen.
Volledig duurzaam leven als standaard Onze Brabantse grond is onze voedingsbodem die alle Brabanders onderhoudt. En alle Brabanders samen onderhouden onze grond. We beperken onze levensstijl tot wat houdbaar is met betrekking tot onze voetafdruk.
Stimuleren van technologische ontwikkelingen om op provincie niveau zelfvoorzienend te blijven Lokale ondernemers worden ondersteund door overheidsprogramma’s van belastinggeld.
Creëren van kansen in de energie/technologie
Schaarste van materiaal Creëren van kansen in farmaceutische en medische industrie Pillen met nutriënten ontwikkelen, zodat hongersnood wordt voorkomen. Incubators voor innovatieve ondernemers. Lokale ondernemers krijgen geen aandacht, zolang zij geen waarde leveren in het belang van kenniseconomie.
Brabant is een factor van invloed op het speelveld van geopolitiek en wereldeconomie
Kennis is ons meest waardevolle exportproduct
50
51
Een goed gemiddelde? Deze toekomstverkenning gaat over de verdeling van welvaart in Brabant in de toekomst. De meest prominent besproken onderwerpen waren: schaarste, herdefiniëren van de waarde van geld, voorzien in basisbehoeften en bestaanszekerheid.
Voldoende wonen Hebben van onderdak Toegankelijke mobiliteitsvormen Bestaanszekerheid voor iedereen Gelijke kansen Ruilmiddelen Een veilige Brabantse samenleving/ woonomgeving
Alternatieve woonvormen Bestaanszekerheid
Leven in gated communities door de have’s
Betalen met digitale punten Crypto als geldig en enig betaalmiddel
Herdefiniëren van de waarde van geld Vrees voor onveilig gevoel in leefomgeving
52
53
Jouw of onze gezondheid? Deze toekomstverkenning gaat over de gezondheidszorg in het toekomstige Brabant.
Neerzetten van een gemeenschappelijke visie
Belangrijke onderwerpen zijn: holistische gezondheidszorg, welzijn boven welvaart, de menselijke maat, subsidies.
Beleid op kwaliteit van leven
Maatschappelijke betrokkenheid Mensen zorgen voor elkaar
Holistische gezondheid Er is evenveel aandacht voor fysiek als mentale gezondheid
Inwoners moeten zelf actief zijn om gezond te blijven (preventie)
Betekenis van welvaart aanduiden
54
55
Strategische Kennisagenda voor Brabant