CConstaterende datAssen
Koppel je AI →
Document · PDF

6. Rapport Eigenstandig en (on)afhankelijk

Raadsvergadering 4 juli 2024, gemeente AssenBij agendapunt: Onderhoud werkgeversrol van de raad en functie raadsgriffier25.109 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

“Het door burgemeesters zelf genoemde streven om hun raad te versterken wordt soms wel, en soms minder herkend door de andere gesprekspartners in dezelfde gemeente. Raadsleden noemen de burgemeester in het algemeen niet spontaan als een bondgenoot in hun controlerende werk. Vastgesteld kan bovendien worden dat de meeste burgemeesters nauwelijks contact hebben met individuele raadsleden, buiten raadsvergaderingen om.” De relatie van de griffier met de burgemeester/commissaris van de Koning is in alle interviews besproken. Vooral het voorzitterschap van de gemeenteraad wordt verschillend ingevuld. In een van de onderzochte gemeente liet de burgemeester veel taken over aan de plaatsvervangend voorzitter van de raad. In een andere gemeente vormde de burgemeester een stevig tweespan met de griffier richting de raad, zowel in de vergadering als daarbuiten. Uit de interviews bleek dat de gelijkwaardigheid van de verhoudingen binnen de driehoek vaak sterk afhankelijk is van de persoonlijke relatie tussen de leden en de kijk van de leden op het functioneren van de lokale democratie. Gelijkwaardigheid wordt bijna nergens echt gevoeld. Er zijn voorbeelden te over waar de griffier aan het kortste eind trekt ten opzichte van het college, zowel in menskracht, informatie als ondersteuning van de raad. Vaak verwijzen griffiers rondom het vraagstuk van 28

Klaartje Peters en Peter Castenmiller, ‘Kaderstellen en controleren door de gemeenteraad: een zware opgave’, Bestuurswetenschappen 2020 (74) 2: p. 10-33

21

gelijkwaardigheid naar de inschaling van de functie ten opzichte van de secretaris en de ambtelijke top. De noodzaak voor een strategisch profiel, inclusief bijbehorende inschaling en menskracht op de griffie, wordt breed gedragen. Ook de vormgeving en de inhoud van het driehoeksoverleg is niet gelijkvormig. Ook hier wordt een norm gemist voor het beschrijven van de onderlinge relatie in de driehoek. 5.4 De ambtelijke organisatie dualiseert zelf Zoals in hoofdstuk 3 bleek, is de griffier vanuit het idee van de dualisering nadrukkelijk buiten het gezag van het college van B&W respectievelijk GS geplaatst. Het was oorspronkelijk de volksvertegenwoordiging die de eigen griffier en diens griffiepersoneel benoemde. Sinds de normalisatie van de rechtspositie zijn het de raden en Staten die de voor een arbeidscontract benodigde besluiten nemen. Verder is nadrukkelijk bepaald dat de colleges van B&W en GS niet bevoegd zijn de organisatie van de griffie te regelen. Ook die bevoegdheid is expliciet bij de volksvertegenwoordiging gebleven. Overigens is daarbij nooit formeel een complete waterscheiding in de organisatie beoogd. Zo is de griffier, voor en na de normalisatie van de rechtspositie, feitelijk afhankelijk van het college van B&W en GS en de burgemeester en de commissaris van de Koning voor het verrichten van rechtshandelingen of machtigingen om geld uit te geven.

Ook is er nooit een verbod geweest op het hebben van een gemeenschappelijke ondernemingsraad. De bedoeling van de scheiding was het creëren van een waarborg tegen ongewenste invloed vanuit het dagelijks bestuur op de keuze van de griffier en de organisatie van de griffie. Daarover moest een volksvertegenwoordiging zelf kunnen beslissen. De vraag, na twintig jaar, is echter hoe groot de dreiging vanuit het college en de secretaris eigenlijk is en of die wel opweegt tegen de prijs die griffiers en de griffies uiteindelijk moeten betalen voor hun isolatie in de organisatie. In het verlengde van de gedachte dat de ambtenaren van de griffie exclusief voor de raad of de Staten werken ligt de suggestie dat de andere ambtenaren dat dan dus kennelijk niet doen. Natuurlijk kan met een formele verordening voor ambtelijke bijstand of met interne werkinstructies worden geregeld dat ook de griffie over voldoende inhoudelijke informatie kan beschikken, maar de noodzaak van die regels bevestigt wel het idee dat bijna alle ambtenaren primair voor het dagelijks bestuur werken. Evenzo ligt in het verlengde van de regel dat het college en de secretaris niet meer bevoegd zijn over de griffie de suggestie dat zij daar ook niet meer verantwoordelijk voor zijn. Dat wreekt zich met name als het om de ondersteunende diensten gaat.

In een goede organisatieverordening voor de griffie is doorgaans wel geregeld dat de griffier zich rechtstreeks met de hoofden van de verschillende ondersteunende diensten mag verstaan om bijvoorbeeld de ICT of de eigen huisvesting op orde te krijgen, maar dat is ook wel wat het is: de griffier moet er zelf achteraan. In alle door ons onderzochte casussen was dit probleem in min of meerdere mate aanwezig. De onbedoelde, maar inmiddels sterk gevoelde en georganiseerde scheiding tussen de ondersteuning van de raad en het college brengt eigenlijk meer nadelen dan voordelen met zich mee. De griffie zit in verschillende gemeenten zelfs ook fysiek op een andere locatie. De informele lijnen met zowel het college als de ambtelijke organisatie zijn voor de griffier een levensader voor het goed kunnen ondersteunen van het besluitvormingsproces en het politieke spel. Afspraken over de ondersteuning en ambtelijke bijstand voor het ondersteunen van de raad zijn te vaak papieren tijgers. 5.5 Gebrekkig construct van de werkgeverscommissie Voor het vormgeven van de werkgeversrelatie met de griffier wordt doorgaans een werkgeverscommissie opgericht waaraan de raden of de Staten bevoegdheden kunnen delegeren of mandateren. Raads- en Statenleden staan vaak niet in de rij te dringen om in deze commissie te mogen 22

en velen zullen zich voor hun aantreden ook niet hebben gerealiseerd dat dit ook tot het takenpakket van de gemeenteraad behoort. We verwachten van gekozen volksvertegenwoordigers goed werkgeverschap richting de griffie(r). Op dit punt verwachten we van hen tijdsbesteding, specifieke kennis én een apolitieke mentaliteit. Dat gaat niet vanzelf goed en werkgeverscommissies zijn lang niet altijd goed in staat om echt als werkgever te functioneren. Versplintering, politisering en hoog verloop onder gekozen volksvertegenwoordigers zijn daarbij destabiliserende factoren in een werkgeverscommissie. Terwijl griffiers die zelf effectief proberen het ambt te ontwikkelen niet altijd een vanzelfsprekend mandaat of dekking hebben. In de interviews bleken op dit punt veel frustraties te leven, van raadsleden die eigenlijk niet op deze taak zitten te wachten, griffiers die vastlopen op niet functionerende werkgeverscommissies en specifieke kennis die ontbreekt bij zowel raadsleden als personeelsadviseurs als het gaat om de (rechts)positie van de griffie(r). In bijna alle gevallen onderschrijven de geïnterviewden wel dat het terecht is dat het werkgeverschap van de griffier bij de raad of de Staten is belegd. De aansturing en beoordeling van de eigen ondersteuning hoort de gemeenteraad te doen.

Er wordt gevoeld dat de arbeidsrelatie tussen een lekenbestuur en een professional in een politieke omgeving soms lastig is. Kennis over het werkgeverschap ontbreekt, het is eigenlijk geen prioriteit en daarnaast sluipen politieke lijnen in de aansturing en de beoordeling van de griffier als persoon. Ook blijkt in de praktijk dat de commissie vaak onvoldoende ambtelijk wordt ondersteund door een professional op het gebied van HR. Ook hier ontbreekt vaak kennis over de unieke positie van de werkgeverscommissie en de griffie(r). De gecreëerde situatie is voor alle partijen verre van ideaal. Daarnaast is een van de belangrijkste taken van de werkgeverscommissie het ondersteunen van het gezag van de griffier 29. Het investeren in goed samenspel en elkaar kennen is cruciaal. De bemensing van de werkgevercommissie is daarbij een belangrijke succesfactor. Een duidelijke klik tussen de griffier en werkgeverscommissie is belangrijk en veel griffiers proberen ook wat te sturen in de samenstelling van de commissie. Er is daarnaast een relatie nodig met het fractievoorzittersoverleg en/of leden met natuurlijk gezag. Wanneer deze relatie er niet is, is de positie en het gezag van de werkgeverscommissie ook lastiger. 5.6 Politiseren van de verhoudingen Een griffier is by design sterk functioneel afhankelijk van de Staten en de raden.

De marges van de invulling van het ambt worden uiteindelijk bepaald door de verwachtingen van de volksvertegenwoordigers. Deze functionele afhankelijkheid is groter dan die van de politieke ambtsdragers jegens hun raden en Staten, juist omdat de griffier ook institutioneel en rechtspositioneel volledig afhankelijk is van de volksvertegenwoordiging. Waar alles politiseert, komt ook de griffier al snel in de verdrukking. In een van de casussen is in de afgelopen jaren regelmatig gewisseld van griffier. Het lijkt erop dat telkens een griffier in dienst werd genomen die eigenlijk niet paste bij de verwachtingen van de gemeenteraad van dat moment. De griffier werd onderdeel van de moeizame politieke verhoudingen, in plaats van de raad te kunnen helpen de impasse te doorbreken. Ook vanuit de beroepsvereniging werd aangegeven dat er een ontwikkeling is naar het politiseren van de functie van de griffier. Door sommigen werd gesteld dat het belangrijk is om een keuze te maken: verstevig de neutraliteit van de griffiersfunctie of ondersteun de ontwikkeling naar een meer bestuurlijke functie, maar dan inclusief bijbehorende rechtsbescherming. Dit laatste zou om stevig ingrijpen in de huidige structuur vragen. Minder ingrijpend is om de afhankelijkheid van de raad deels 29

Petra Paulides, ‘De griffier en de werkgeverscommissie, gesprekspunten voor een goed samenspel’. Vereniging van Griffiers 2020.

23

te beperken, zodat de griffier een onafhankelijker en neutraler rol kan vervullen. In het volgend hoofdstuk wordt verder ingegaan op deze opties. 5.7 Conclusie De faalfactoren en succesfactoren die in dit hoofdstuk naar voren zijn gekomen, zijn in veel opzichten elkaars tegenpolen. Tegenover een handelingsverlegen raad, staat een raad die wel de inhoudelijke en financiële keuzes wil maken om de eigen ondersteuning vorm te geven. Tegenover een ongelijkwaardige driehoek staat een gelijkwaardige verhouding van burgemeester/commissaris van de Koning, secretaris en griffier. Tegenover een onwillige, onevenwichtige en ongeïnteresseerde werkgeverscommissie een commissie die wel investeert in het samenspel met de griffier en de griffier een serieuze plek geeft. De belangrijkste succesfactor in de verhalen van en over sterke griffies is het gezag dat een griffier heeft weten op te bouwen en dat op een gegeven moment overgaat van de persoon van de griffier naar het instituut. Het is een voorhoede van strategische griffiers die hun raden en Staten op sleeptouw hebben genomen en de functie de afgelopen twintig jaar hebben opgebouwd tot wat die nu is. Zoals zo vaak, is de sleutel tot succes ook de grootste valkuil.

Waar het gat tussen de ambitie van de griffier en de mogelijkheden van de positie te groot wordt, ontstaat het risico op griffiers die zichzelf voorbij lopen en hun gezondheid op het spel zetten. In de laatste trendrapportage Griffiers kijken in de spiegel (2022) komt dit punt expliciet naar voren en ook de cijfers over het verloop onder griffiers ondersteunen de realiteit hiervan. Hoewel griffiers er beter in slagen zich te focussen op de strategische kern van hun werk, zijn er ook zorgen over hoge werkdruk en ontoereikende omvang van de griffie. In de laatste jaren is daar ook de onveiligheid van toenemende bedreigingen en geweld bijgekomen. Het volgende hoofdstuk bespreekt de mogelijke oplossingen in dit complexe krachtenveld.

24

6. Oplossingsrichting: de pullfactor van de griffier Nadat hoofdstuk 4 nader bepaalde wat als norm geldt voor een sterke griffie en hoofdstuk 5 factoren en actoren heeft geïnventariseerd die een eventueel succes of gebrek daaraan kunnen verklaren, gaat dit hoofdstuk over de vraag waarvoor een versterking van de griffiersfunctie in kan worden gegrepen in het ontwerp ervan, zoals beschreven in hoofdstuk 3. In de woorden van de centrale onderzoeksvraag uit hoofdstuk 2: zijn er zinvolle juridische mogelijkheden om de decentrale griffiersfunctie te versterken? Wij menen van wel en zullen dat in dit hoofdstuk onderbouwen. Paragraaf 6.1 zet eerst de essentie van de oplossingsrichting uiteen, gevolgd door een uitwerking in verschillende elementen in de daarop volgende paragrafen. De voorstellen staan grotendeels inhoudelijk naast elkaar waardoor ze kunnen worden gecombineerd, maar op sommige onderdelen borduren ze op elkaar voort zodat ze om keuzes vragen. Je kunt bijvoorbeeld niet én de uitoefening van de civiele werkgeversrol professionaliseren én hem tegelijk afschaffen. 6.1 De pullfactor van de strategische griffier Een sterke griffie en een sterke volksvertegenwoordiging Gemeente Schouwen-Duiveland hangen wezenlijk met elkaar samen: hun succes is met elkaar verknoopt.

Constructief samenspel tussen de De griffie heeft als uitgangspunt dat griffier, de griffie en de raad of de Staten is cruciaal. It voor een goed democratisch proces, je moet zorgen dat alle raadsleden op takes two to tango. But someone has to lead. En die iemand is, blijkt uit dit onderzoek, toch vaker de griffier een gelijke manier mee kunnen doen. dan de volksvertegenwoordiging. De professionalisering Dat betekent dat je erkent dat van het ambt en de ontwikkeling van een inhoudelijke advisering en ondersteuning per normatieve opvatting over de invulling van het raadslid of fractie mag verschillen. griffiersambt is het werk van een voorhoede binnen de beroepsgroep. Het blijken in de praktijk ook vaak de griffiers zelf te zijn die raden en Staten verleiden zichzelf een meer strategische ondersteuning te gunnen. 30 In het oorspronkelijke ontwerp van het griffiersambt werd verwacht dat de volksvertegenwoordiging meer die rol zou vervullen. Maar de formele instrumenten die de wetgever daarvoor introduceerde (de ambtsinstructie en de organisatieverordening) zijn nauwelijks brandpunt van het versterken van het politieke primaat van de volksvertegenwoordiging gebleken. Dat geldt zowel voor de modellen als voor de praktijk in gemeenten en provincies. Ook het professioneel vervullen van de werkgeversrol door een politiek gremium gaat – zacht gezegd – niet overal vanzelf goed.

De impuls voor een constructief samenspel tussen de volksvertegenwoordiging en de ondersteuning komt vaker vanuit de griffiers. De nietwettelijke instrumenten, zoals een griffiejaarplan en een griffiejaarverslag, zijn in de praktijk op veel plekken belangrijker voor de invulling en doorontwikkeling van het ambt naar meer strategisch adviseren en opereren. De in dit rapport voorgestelde oplossingsrichting sluit simpelweg aan bij de belangrijkste succesfactor: stimuleer en faciliteer griffiers met een strategische ambitie. Uitgedrukt in het onderscheid tussen pushfactoren en pullfactoren kan er een verschil worden gemaakt tussen enerzijds de maatregelen die de raden en de Staten moeten aanzetten om voor hun eigen positie meer werk te maken van hun eigen ondersteuning en anderzijds de maatregelen die 30

Zie Klaartje Peters en Peter Castenmiller, ‘Kaderstellen en controleren door de gemeenteraad: een zware opgave’, Bestuurswetenschappen 2020/2 p.10-33 en het daaronder liggende onderzoeksrapport.

25

erop zijn gericht om de volksvertegenwoordiging te verleiden in hun griffies te investeren. Natuurlijk is een dergelijk onderscheid beperkt toepasbaar, omdat veel maatregelen zich in de praktijk ergens in het midden bevinden. Maar analytisch verheldert het onderscheid wel de fundamentele keuze van dit rapport: eerst inzetten op de pullfactor van de griffier. Dat betekent dat het zoeklicht wat minder staat op de mogelijkheden die er zijn om de raden en de Staten te verplichten tot wat de wetgever bij de dualisering ooit hoopte dat ze uit zichzelf zouden doen: sterke griffies optuigen. Bovenop de voortdurende ambitie om de raadsleden en de Statenleden voor te lichten en bij te scholen zouden de juridische mogelijkheden kunnen liggen in nadere bepalingen over de minimale omvang van een griffie, uitgedrukt in fte in relatie tot het aantal inwoners of het aantal raads- en Statenleden, danwel een minimaal budget in relatie tot de omvang van de begroting. Nog los van de beperking van de beperking van de autonomie die per definitie ligt besloten in oplossingen over de band van de pushfactoren, is het ook de vraag hoe zinvol die juridische mogelijkheid is. Het vermogen van de politiek om iets niet te doen, kan moeilijk worden overschat.

31 Hoewel het versterken van de pullfactor beter past bij het stimuleren van een constructief samenspel tussen griffier en raden en Staten is daarmee niet gezegd dat maatregelen die meer pushen op de volksvertegenwoordiging onzinnig zijn of dat altijd zullen blijven. Dat zou veel te kort door de bocht zijn. Dit rapport gaat niet verder dan concluderen dat de belangrijkste succesfactor in het samenspel in de afgelopen twintig jaar de leidende rol van ambitieuze griffiers was. Op basis daarvan adviseren we om voorlopig eerst in te zetten op een erkenning en versterking daarvan. Of in de toekomst nog andere, meer dwingende maatregelen nodig zullen zijn, moet diezelfde toekomst uitwijzen.

31

Illustratief is hier het onderzoek van Hessels Raad zonder raadgevers met de daarin verzamelde percentages gemeenten die simpelweg geen verplichte instructie voor de gemeentesecretaris vaststellen (de helft) of überhaupt geen verplichte verordening voor fractieondersteuning hebben (een vijfde) terwijl nagenoeg alle gemeenten met minder dan 100.000 inwoners het totaalbedrag voor de raad op minder dan 50.000 euro hebben begroot.

26

De oplossingsrichting van dit rapport kan worden uitgewerkt in de volgende elementen: meer ambitieuze griffiers in positie brengen en hen vervolgens in positie te houden door de strategische elementen van de griffiersfunctie scherper in de wet te expliciteren, het natuurlijk bondgenootschap met de vicevoorzitter te versterken, het werkgeverschap te professionaliseren en/of de eigenstandigheid van de griffiers te versterken door de rechtspositie van de griffier centraal te regelen. 6.2 Breng meer strategische griffiers in positie De eerste voorwaarde voor de voorgestelde oplossingsrichting is feitelijk: het verder investeren in het aantal beschikbare strategische griffiers op de arbeidsmarkt. De aankomende tijd biedt een uitgelezen kans om te investeren in de instroom omdat een relatief grote groep griffiers met pensioen zal gaan. Maatregelen kunnen bestaan uit het aanmoedigen van de professionalisering van de beroepsgroep via de Vereniging van Griffiers, uit het uitbreiden van het scholingsaanbod en dat te (laten) accrediteren. Om vervolgens meer griffiers met een strategische ambitie benoemd te krijgen, is het goed om te bevorderen dat raden de Staten de werving van een griffier meer enten op en in samenhang brengen met de werving van een burgemeester.

Oftewel, vanuit het gewenste profiel voor de gemeente of de provincie een ideale rol voor de volksvertegenwoordiging bepalen en daaruit de profielen voor een burgemeester en een griffier afleiden. Daarbij helpt het als de raden en de Staten zich daarbij professioneel en extern laten bijstaan en de benoemingsprocedure achter gesloten deuren plaatsvindt. Van moeilijk te overschatten belang is daarbij dat de griffiers op een serieus niveau worden ingeschaald. Zoals de salarisschaal van de secretaris wordt afgestemd op de schaal van de burgemeester en de commissaris van de Koning, zo zou de salarisschaal van de griffier zich moeten verhouden tot die van de secretaris. Bemoeienis van buiten blijkt daarbij onontbeerlijk. In de systematiek van de ambtelijke functiewaardering is het immers onlogisch om de griffier in de buurt van de secretaris in te schalen, zeker als dat hoger zou zijn dan de ambtelijke managers met veel meer budget en ambtenaren onder zich. Toch is dat wat nodig is voor gelijkwaardige verhoudingen binnen de driehoek en voor de aanstelling van meer griffiers met ambitie en het kaliber om dat waar te maken. Voor de provincies geldt een generiek functiegebouw, met daarin een plek voor verschillende functies bij de griffie. Bij het hoogste, leidinggevende en strategische profiel binnen de griffie hoort schaal 16.

Bij gemeenten ligt de situatie complexer: gemeenten hanteren in beginsel een eigen functiegebouw en raden zijn daarbinnen vrij het profiel voor hun griffier vast te stellen. Inmiddels heeft de VNG wel een richtinggevend profiel voor een strategische griffier vastgesteld dat zijn weg heeft gevonden naar het zogenaamde HR21 systeem dat door een kleine meerderheid van de gemeenten wordt gebruikt. Maar met name de grootste en de kleine gemeenten varen daarin een eigen koers. De weging van het functieprofiel is inmiddels een lang lopende discussie, die nog niet tot een aanvaardbare oplossing voor alle partijen heeft geleid. De onduidelijkheid die deze discussie geeft aan werkgeverscommissies en HRM-adviseurs die hen moeten bijstaan in gemeenten die dit functiewaarderingsysteem gebruiken is niet wenselijk. 6.3 Codificeer strategische elementen van de griffiersfunctie De Provinciewet en de Gemeentewet normeren de functie van het griffiersambt nauwelijks inhoudelijk. Veel meer dan het klassieke ‘terzijde staan’ van de raden en de Staten is niet. De bedoeling was dat de volksvertegenwoordiging daar met name over de band van de ambtsinstructie en de organisatieverordening meer invulling aan zou geven. Maar dat is de afgelopen jaren bepaald niet overtuigend van de grond gekomen. Ook de (aangepaste) modelinstructie voor de griffier van de VNG 27

is weinig ambitieus. Voor een meer proactieve invulling van het griffiersambt gericht op een versterking van de volksvertegenwoordiging zijn de griffiers dus voortdurend aangewezen op hun eigen ambities en die van hun werkgeverscommissies. In de praktijk blijkt dat niet altijd een stabiele basis. In dat licht verdient het aanbeveling om de griffiers met strategische ambities te voorzien van wat meer haakjes in de wet om zich bij de invulling van hun functie op te kunnen beroepen. Zinvolle juridische mogelijkheden hiervoor zijn er te over. Simpelweg door het verplaatsen en juridisch opwaarderen van normen uit hoofdstuk 4 die nu nog grotendeels het karakter van soft law hebben. Zo kan bijvoorbeeld de wens die in de toelichting bij de VNG-modelinstructie voor de griffier wordt uitgesproken om de griffier een rol te geven bij het bewaken van de lange termijnagenda, een plek krijgen in de Provinciewet en de Gemeentewet door de griffier daar expliciet een rol te geven in het verzenden van de conceptagenda voor de vergaderingen. De wereld zal hierdoor niet meteen veranderen, maar griffiers kunnen wellicht enig gezag ontlenen aan een formele rol bij het verzenden van de conceptagenda als zij de agendacommissie willen adviseren over het handhaven van de eigen lange termijnagenda.

6.4 Versterk het natuurlijk bondgenootschap met de vicevoorzitter Een griffier die de volksvertegenwoordiging strategisch terzijde wil staan, doet een beroep op het collectieve, institutionele bewustzijn van een politiek collectief. De strategische advisering is immers gericht op de versterking van het instituut als geheel. In de praktijk is dat een kwetsbaar punt omdat de primaire loyaliteit van volksvertegenwoordigers doorgaans niet bij het geheel ligt en de omloopsnelheid van decentrale politici alleen maar toeneemt. De belangen van de eigen fractie of de dynamiek van de coalitie versus de oppositie wegen in de dagelijkse praktijk voor een politicus vaak zwaarder dan de positie van het instituut als geheel. Dit latente gebrek aan rugdekking raakt het gezag van een griffier om binnen de organisatie of in de lokale driehoek voor het belang van de raad of de Staten als geheel op te komen, bleek in hoofdstuk 5. Zo bezien kan een griffier met strategische ambities naast de burgemeester of de Commissaris nog wel een extra bondgenoot gebruiken die zich, net als zij, meer primair met de raad of de Staten als collectief identificeren. Een logische kandidaat daarvoor is de figuur van de verkozen vicevoorzitter van de raad of de Staten.

Tien jaar geleden zag de Commissie Leemhuis-Stout in dit ambt al de een hoeder van de gemeenteraad 32 en beval zij een versterking van diens profiel aan. Die aanbeveling is niet toen overgenomen, maar de inzet en de professionalisering van de vicevoorzitter is sindsdien wel toegenomen. 33 Hoewel er natuurlijk geen garanties kunnen worden gegeven en er altijd uitzonderingen zullen blijven, valt toch in algemene zin te verwachten dat een vicevoorzitter die door de raad of de Staten met een geheime stemming wordt verkozen na meervoudige kandidaatstelling op basis van een vooraf vastgesteld profiel, een natuurlijke bondgenoot van de strategische griffier zal zijn. Als de keuze van de raad of de Staten voor een vicevoorzitter niet wordt ingegeven door uitgeruilde politieke belangen of bepaald door iemands politieke uithoudingsvermogen, maar inhoudelijk wordt gemotiveerd met de persoonlijke eigenschappen van de kandidaat – wat steeds meer het geval lijkt – zal ook de vicevoorzitter zich primair identificeren met het institutionele belang van het collectief. Als zodanig zal de vicevoorzitter bij de dagelijkse gang van zaken binnen 32

Commissie Leemhuis-Stout, ‘Aangelegd om in vrijheid samen te werken, dualisering: bijsturing geboden’, 2004, p. 31. 33 Niels Karsten en Sabine van Zuydam, ‘Hoeder van de raad’ of ‘functie zonder inhoud’? Een beschouwing op het vicevoorzitterschap van de gemeenteraad’ Tilburg University 2017 en ‘Vicevoorzitter, benoemde of gekozen macht?’ van de Thorbecke-academie.

28

bijvoorbeeld het presidium of de agendacommissie een natuurlijke bondgenoot van een strategisch opererende griffier kunnen zijn. 6.5 Ontwikkel een model voor de organisatieverordeningen Een strategisch functionerende griffier veronderstelt een stevige griffie. Bij de dualisering werd daarbij vooral gedacht aan het waarborgen dat niet het College van B&W of GS de organisatie van de griffie zou regelen maar de raad of de Staten. Inmiddels is de sologriffier die feitelijk de ambtelijke bijstand voor de volksvertegenwoordiging coördineert van het toneel verdwenen en functioneren vrijwel overal griffies van enige omvang als zelfstandig organisatieonderdeel. Maar deze zelfstandigheid kan omslaan in een nadeel als de griffie op te grote afstand van de rest van de organisatie komt te staan. Dat nadeel doet zich sterker voelen als de volksvertegenwoordigingen nauwelijks gebruikmaken van hun bevoegdheid om een verordening vast te stellen over de organisatie van de griffie (Gemeentewet 107e, lid 1). Daarvoor zijn ook nauwelijks modellen voorhanden. Een ambtelijke organisatie die zelf niet te scherp dualiseert maar die voor zowel het college als voor de raden en Staten blijft werken en griffier op ongeveer directeursniveau gelijkwaardig meedraait, blijken succesforen voor een sterke griffier.

De gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het besluitvormingsproces wordt in deze gemeenten sterk gevoeld. Dergelijke zaken laten zich echter niet zomaar formaliseren. De eerste stap daarvoor lijkt het samen met de beroeps- en belangenverenigingen (waaronder de vereniging voor gemeentesecretarissen en de kring van provinciesecretarissen) ontwikkelen van een modelverordening voor de (gezamenlijke) organisatie. 6.6 Professionaliseer het werkgeverschap van de raden en de Staten Het vergroten van het aanbod van strategische griffiers en het bevorderen van hun aanstelling is één ding, het zorgen dat ze hun ambities ook kunnen waarmaken is iets anders. Niet geheel ondenkbaar is dat de werving en de selectie van een nieuwe griffier zich grotendeels buiten het zicht van de fractievoorzitters voltrekt maar zij zich in abstracto wel konden vinden in de aanstelling van een griffier met een strategisch profiel. Daar zit ook weinig in waar je als volksvertegenwoordiger openlijk veel bezwaren tegen kunt hebben. Maar daarmee is nog niet gezegd dat als een dergelijke griffier eenmaal is aangesteld, deze griffier ook echt de ruimte krijgt om de ambities voor strategische ondersteuning ook echt waar te maken.

De vraag is namelijk wat in concreto zwaarder weegt als - bijvoorbeeld - het belang van de coalitie bij een snelle behandeling van een voorstel botst op het collectieve belang van de vooraf afgesproken procedures. De essentie van dit probleem is eigen aan het ambt. Het komt aan op een griffier die in staat is zoveel gezag op te bouwen dat hij zich staande kan houden in het politieke krachtenveld. Maar uit de analyse van het ontwerp in hoofdstuk 3 blijkt dat er een specifieke omstandigheid is de griffiers extra kwetsbaar maken voor afrekeningen in het politieke circuit: de extreme functionele afhankelijkheid van de griffier van de volksvertegenwoordiging. Door deze kwetsbaarheid kan het voorkomen - en komt het voor - dat een strategische griffier in de praktijk nauwelijks ruimte krijgt om een positie op te bouwen. Een inhoudelijk verschil van mening over de invulling van het ambt tikt dan via partijlijnen door in verstoorde verhoudingen met de werkgeverscommissie. Hoewel de werkgeversrelatie daar niet voor bedoeld is, zijn er weinig garanties die voorkomen dat de oorspronkelijke wens voor een strategische griffier in de praktijk snel verdampt en plotseling omklapt in kritiek op een vermeend gebrek aan politieke sensitiviteit.

29

Een denkbare structurele oplossingsrichting voor deze Gemeente Enschede zwakte, is het versterken van de eigenstandigheid van de griffier. Een griffier met strategische ambitie moet wel Er is een wisselwerking tussen de rol enige ruimte krijgen om de raden en de Staten te kunnen van de griffier en de rol van de overtuigen van de toegevoegde waarde van zijn visie op provincie en Commissaris van de de invulling van de ondersteuning, zonder onmiddellijk Koning. Deze kan verder uitgewerkt ook de steun van zijn werkgever te verliezen. Het worden bij onder meer de werving en versterken van de eigenstandigheid kan door de het functioneren van de werkgeverscommissie in de Provinciewet en de burgemeester. Gemeentewet te erkennen en te normeren, zoals ook met de vertrouwenscommissie voor de burgemeester en de commissaris van de Koning is gebeurd. Een dergelijke commissie zou ook in financiële zin kunnen worden opgewaardeerd als een commissie waarvoor een extra vergoeding staat. Door de werkgeverscommissie voor de griffier expliciet te regelen kan ook verder worden geregeld langs welke lijnen en met welke instrumenten de verantwoording dient plaats te vinden. Denkbaar is ook om voor te schrijven dat de werkgeverscommissie zich verplicht laat bijstaan door HRM-expertise en/of dat de plaatsvervangend voorzitter standaard lid is van de werkgeverscommissie.

Ook is denkbaar dat de commissaris van de Koning of zijn kabinetschef binnen hun algemene verantwoordelijkheid voor het functioneren van de gemeente ook gevraagd worden om in het bijzonder te letten op de arbeidsrechtelijke zindelijkheid van de verhouding tussen de werkgeverscommissie en de griffier.

Een logisch complement voor het formaliseren en versterken van de werkgeversrol zoals die bij de dualisering werd uitgedacht, is het verzekeren dat de volksvertegenwoordiging ook formeel aan het stuur komt bij de inhuur van externen. Op dit moment is dat niet het geval, omdat de voor externe 30

inhuur benodigde civiele overeenkomsten door het college van B&W en GS moeten worden voorbereid. Dat kan worden verholpen door in de Gemeentewet en de Provinciewet te bepalen dat niet alleen de besluiten tot het aangaan van civiele contracten met de griffier en de griffiemedewerkers door de raden en de Staten worden genomen, maar tot alle privaatrechtelijke rechtshandelingen die de griffie betreffen te besluiten. In het onderzoek werd daarnaast door meerdere mensen gepleit voor een meer centrale zorg en steunstructuur voor griffiers en werkgeverscommissie. Naast intercollegiale advisering via vertrouwenspersonen vanuit de VvG zijn er verder geen mogelijkheden voor bijstand via de landelijke verenigingen. Een dergelijk ondersteuningspunt, die ook als kennispunt kan worden ingezet, zou kunnen helpen bij de verder professionalisering van het werkgeverschap van raden en Staten. 6.7 Centraliseer de rechtspositie van de griffier De in dit rapport gewenste eigenstandigheid van de griffier ziet technisch op het bevorderen van de functionele onafhankelijkheid binnen de grenzen van de institutionele afhankelijkheid. Het gaat om meer ruimte voor verleiding, binnen het constructieve samenspel tussen griffier en volksvertegenwoordiging.

De maximale variant van deze eigenstandigheid is het afschaffen van de huidige rechtspositionele afhankelijkheid van de griffier van de volksvertegenwoordiging door het centraliseren van hun rechtspositie. Belangrijk is dat raden en staten wel de aansturing van de griffier en de griffie behouden. Die institutionele afhankelijkheid blijft dan gewaarborgd door het recht om de griffier te benoemen en te ontslaan, het recht om de ambtsinstructie vast te stellen, de bevoegdheid om de de organisatie van de griffie te regelen, het recht om jaarlijks het budget voor de griffie vast te stellen en om verantwoording te vragen over de besteding daarvan. Alleen voor de details van de rechtspositie hoeft de griffier niet meer langs de werkgeverscommissie. Daarmee worden griffiers minder kwetsbaar voor politieke afrekeningen in het rechtspositionele circuit en dus functioneel onafhankelijker. Feitelijk betekent dit dat de griffier uit de genormaliseerde arbeidsverhoudingen wordt gehaald en, net als de burgemeester en de wethouder maar anders dan de secretaris, een centraal geregelde publiekrechtelijke rechtspositie krijgt. De rol van de volksvertegenwoordiging ten opzichte van een rechtspositioneel onafhankelijke griffier zal veranderen.

De werkgeverscommissie zal meer een klankbordcommissie worden die zich in het algemeen met het functioneren van de griffie bezighoudt op basis van een griffieplan met raming en een griffieverslag. Maar net als met burgemeesters en commissarissen van de Koning het geval is, zal altijd ook periodiek vertrouwelijk overleg over het persoonlijk functioneren van de griffier noodzakelijk blijven. De werkgeverscommissie zal dus ook deels een vertrouwenscommissie blijven. Een logisch complement van het centraliseren van de rechtspositie van de griffier is het formeel belasten van de griffier met de leiding over de griffie - een positie die hij op veel plekken nu feitelijk in mandaat heeft. Ook hier zal de formele werkgeversrol van de raden en de Staten dan wijzigen in een vertrouwensrelatie en een verantwoordingsrelatie tussen de griffier en de volksvertegenwoordiging over de wijze waarop de griffie wordt geleid. De griffier wordt door te kiezen voor een centrale rechtspositie ook meer in de positie gebracht als ambtelijk manager met een formele relatie tot zijn personeel en budgetten.

31

7. Zinvolle juridische mogelijkheden De oplossingen uit hoofdstuk 6 worden in dit hoofdstuk een stap verder gebracht door ze waar mogelijk te concretiseren tot zinvolle juridische mogelijkheden. Welke aanpassingen in de spelregels van het ontwerp van de decentrale griffiers bevorderen de kans op sterkere griffiers met sterkere griffies? Conform de lijn om in te zetten op de ruimte voor de pullfactor van ambitieuze griffiers, ligt de focus meer op taken en bevoegdheden van de griffier dan op nieuwe verplichtingen van de raad. De ambitie in dit hoofdstuk is gericht op het verder juridisch concretiseren van de oplossingsrichtingen om te testen of ze zinvol uitgedacht kunnen worden. Maar het blijven denkrichtingen die – mits gewenst – verder moeten worden uitgedacht voordat ze in de wet kunnen worden opgenomen. 7.1 Breng meer strategische griffiers in positie De zinvolle juridische mogelijkheden om dit onderdeel van de oplossing te realiseren zijn beperkt. Eenzijdig ingrijpen op het salaris van de griffier betekent feitelijk dat de griffier uit de genormaliseerde arbeidsverhoudingen wordt gehaald en, net als de burgemeester en de wethouder maar anders dan de secretaris, een centraal geregelde publiekrechtelijke rechtspositie krijgt. Voor alleen het gelijkwaardig inschalen van de griffiers is dat een forse ingreep op het systeem.

Andere manieren om een strategisch profiel en de gelijkwaardige inschaling te bevorderen zouden zich kunnen richten op het verder normeren van de benoemingsprocedure. Denkbaar zou zijn dat in de wet ook voor de benoeming van een griffier een vertrouwenscommissie wordt voorgeschreven met eventueel een rol voor de commissaris van de Koning of diens kabinetschef bij het opstellen van het profiel of een verplichte inschakeling van een externe HR-adviseur. Het idee daarvan is dat met dergelijke middelen wordt voorkomen dat de raad zich alleen door het college of de gemeentesecretaris laat voorlichten over de wenselijkheid van een strategisch profiel en een gelijkwaardige inschaling. Het helpt het als de raden en de Staten zich daarbij professioneel en extern laten bijstaan en de benoemingsprocedure achter gesloten deuren plaatsvindt. 7.2 Codificeer strategische elementen van de griffiersfunctie De essentie van dit onderdeel is het juridisch opwaarderen van het functieprofiel van de strategische griffier. Dat kan door het modellen voor de ambtsinstructie en de organisatieverordening aan te vullen met meer strategische elementen. En dat kan ook door onderdelen uit de modellen op te waarderen tot wettelijke voorschriften. Voorbeelden van die laatste categorie ten aanzien van de Gemeentewet en de Provinciewet zijn: -

-

In de artikelen 107a Gemeentewet en 104a Provinciewet staat nu dat de griffier de raad/Staten en de door de raad/Staten ingestelde commissies ‘bij de uitoefening van hun taak terzijde staat’. Strategische advisering door griffiers veronderstelt echter ook een (vertrouwens)relatie tussen griffier en de individuele volksvertegenwoordiger. Dat kan worden erkend door in de globale wettelijke taakomschrijving op te nemen dat de griffier de raad/Staten, de ingestelde commissie en elk van zijn/hun leden in de uitoefening van hun taak terzijde staat. Daarmee wordt logisch aangesloten bij de formulering van de huidige regeling voor ambtelijke bijstand in artikel 33 Gemeentewet/Provinciewet. De voorzitter convoceert de vergadering (artikel 19 Gemeentewet/Provinciewet) en raad/Staten stellen aan het begin van elke vergadering de eigen agenda vast. De agenda die volgens de wet gelijktijdig met de oproeping ter inzage moet worden gelegd, moet dus een 32

-

-

-

-

conceptagenda zijn. In de praktijk zal die doorgaans door presidium zijn vastgesteld. Een strategische griffier die de lange termijnagenda van de volksvertegenwoordiging wil bewaken of wil toezien op de kwaliteit van aan de raad/Staten voorgelegde stukken, is geholpen met een formele rol hierbij. Dat kan door in artikel 19 Gemeentewet/Provinciewet te expliciteren de griffier de conceptagenda verspreidt/ter inzage legt. Een dergelijke formele rol verzekert de griffier bovendien een vanzelfsprekende plek in de commissie waar de agenda wordt voorbereid. Artikel 28 Gemeentewet/Provinciewet regelt de stemverboden voor raadsleden en Statenleden. De redactie van dat artikel richt zich tot de individuele volksvertegenwoordigers. Vanuit hun rol als voorzitter en vanuit hun taak om de bestuurlijke integriteit van de gemeente/provincie te bevorderen hebben de burgemeester en de commissaris van de Koning een logische adviserende rol daarbij (artikel 170 lid 2 Gemeentewet/artikel 175 lid 2 Provinciewet). In de praktijk en in het strategisch profiel van griffieondersteuning is echter ook de griffier een belangrijke vraagbaak voor volksvertegenwoordigers op dit punt. De wettelijke erkenning daarvan kan door de griffier in artikel 28 Gemeentewet/Provinciewet een adviserende rol te geven. De plicht om het uiteindelijke besluit te tekenen wordt daardoor niet geraakt.

De handtekening van de griffier staat immers voor de getrouwheid van de weergave van het genomen besluit en omvat geen verantwoordelijkheid voor de wijze waarop de volksvertegenwoordigers artikel 28 toepassen. Volgens artikel 35 lid 2 Gemeentewet/Provinciewet worden de burgemeester en de commissaris van de Koning geïnformeerd over de uitkomsten van de collegeonderhandelingen. Dat is ook het moment waarop hij nog zijn opvattingen over de voorstellen kenbaar moet kunnen maken. Coalitievorming is steeds meer een proces van de raad/Staten geworden waarin de griffier steeds vaker een belangrijke faciliterende rol speelt. Bovendien gaat dat lang niet meer alleen over de vorming van een college in de klassieke zin, steeds vaker gaat het ook over afspraken over de politieke samenwerking in de raad in het algemeen. De achtergrond van deze bepaling is dat de burgemeester/Commissaris idealiter niet wordt overvallen door een college dat hij moet gaan voorzitten. Een dergelijk argument is inmiddels ook voor de griffier te maken. Bovendien plaatst het hem in een ultiem strategische positie: adviseren over de aard van de politieke samenwerking.

Om die reden is het niet onlogisch om in artikel 35 lid 2 Gemeentewet/Provinciewet op te nemen dat de burgemeester/commissaris van de Koning en de griffier worden geïnformeerd over de uitkomsten van de college-onderhandelingen en dat zij alsdan allebei in staat worden gesteld hun opvattingen daarover kenbaar te maken. In het geval van de griffier zal deze zich beperken tot de mate waarin het coalitieakkoord zich ook uitspreekt over het functioneren van de raad of de Staten. De basis van de controlerende taak van de volksvertegenwoordiging is het individuele vragenrecht op basis van artikel 169 Gemeentewet/167 Provinciewet. De rol van de griffier daarin kan wettelijk zichtbaar worden gemaakt aan lid 3 toe te voegen dat de griffier de tijdigheid van de beantwoording bevordert. Het inlichtingenrecht is in de regel nader ingevuld in het Reglement van Orde en dus ligt het voor de hand dat na een wettelijke erkenning van de rol van de griffier deze ook een plaats en bevoegdheden krijgt in het Reglement van Orde. Maar ook als dat niet het geval is zal een algemene taak op dit punt de positie van de griffier binnen de driehoek en de ambtelijke organisatie versterken. De taken van de burgemeester worden in artikel 170 Gemeentewet genoemd, voor de commissaris van de Koning is dat artikel 175 Provinciewet.

Het betreft daar geen publiekrechtelijke bevoegdheden om besluiten te nemen maar zaken waarop de 33

-

burgemeesters en de commissarissen van de Koning ‘toezien’ en dingen die ze ‘bevorderen’. Op tenminste een deel van die taken is de strategische griffier ook actief, met name onderdeel a van lid 1: een tijdige voorbereiding, vaststelling en uitvoering van het beleid en van de daaruit voortvloeiende besluiten, alsmede op een goede afstemming tussen degenen die bij die voorbereiding, vaststelling en uitvoering zijn betrokken. Verder dragen griffiers ook bij aan de bevordering van de integriteit van het bestuur, waar zij de rol van vertrouwenspersoon vervullen. Het is denkbaar om – voor zover relevant – de griffier ook op te nemen in deze bepalingen. Het is wellicht nog beter dat de griffier net als de andere ambten een eigen hoofdstuk krijgt in Titel III met daarin in ieder geval een algemeen artikel met de taken van de strategische griffier. Bij gemeenschappelijke regelingen blijkt de griffiersfunctie kwetsbaar, hoewel juist daar veel onvrede leeft over de slechte betrokkenheid van volksvertegenwoordigingen. Een deel van de problemen zou wellicht kunnen worden opgelost door in of rond artikel 10 van de Wgr vast te leggen dat bij het sluiten van een regeling wordt voorzien in de aanwijzing en financiering van een of meer of alle griffies van een van de deelnemers voor de griffiersfunctie ten aanzien van de regeling.

7.3 Versterk natuurlijk bondgenootschap met de vicevoorzitter In de huidige regeling van de Gemeentewet en de Provinciewet staat de vicevoorzitter van de raad en de Staten verstopt als alternatief op de hoofdregel dat de nestor het voorzitterschap waarneemt bij verhindering of ontstentenis van de burgemeester of Commissaris (artikel 77 Gemeentewet en artikel 75 Provinciewet). De eerste stap in het opwaarderen van het vicevoorzitterschap van de raad en de Staten is het omdraaien van de hoofdregel en de uitzondering. Het aanwijzen van een lid als waarnemer moet de hoofdregel worden, de nestor de terugvaloptie. Beter nog zou het zijn om aan de hoofdregel van artikel 9 Gemeentewet/Provinciewet een tweede lid toe te voegen: de raad en de Staten wijzen uit hun midden een vicevoorzitter aan. Denkbaar is daarbij om in lid 3 en 4 een profielschets en een kandidaatstellingsprocedure voor te schrijven zoals het Reglement van Orde voor de Tweede Kamer nu doet. Op die manier wordt zoveel mogelijk bevorderd dat de vicevoorzitter verder uitgroeit tot een natuurlijke bondgenoot van de griffier in het stimuleren van het collectieve besef in de volksvertegenwoordiging. Welke positie de vicevoorzitter daarbij inneemt zal nader moeten worden bepaald in het Reglement van Orde en de aanverwante verordeningen.

Een koppeling met het voorzitterschap van de commissie die zich met de griffier bezighoudt, is in ieder geval een logische. 7.4 Ontwikkel een model voor de organisatieverordeningen Anders dan verordening voor de ambtelijke bijstand ex artikel 33 Gemeentewet/Provinciewet is bevoegdheid om regels voor de organisatie van de griffie te stellen facultatief. Aanpassing van artikel 107e Gemeentewet/ 104e Provinciewet tot een verplichting is wellicht een extra aansporing voor de beroeps- en belangenvereniging om een model voor organisatieverordening van de griffie (verder) te ontwikkelen. 7.5 Professionaliseer het werkgeverschap van de raden en de Staten Een materieel artikel voor de werkgeverscommissie kan gemodelleerd worden naar de vertrouwenscommissie voor de burgemeester/commissaris van de Koning. In grote lijnen zou dat er voor de gemeenteraad ongeveer zo uit kunnen zien: 34

1. De raad stelt uit zijn midden een werkgeverscommissie in, belast met de rechten en plichten jegens de griffier als de werkgever in de zin van artikel 7:610 BW en overheidswerkgever in de zin van artikel 2 Ambtenarenwet 2017. De griffier is met deze bevoegdheden belast ten aanzien van de medewerkers van de griffie. 2. De werkgeverscommissie bestaat uit tenminste drie en ten hoogste vijf leden waaronder de vicevoorzitter van de raad, een lid van een in de raad vertegenwoordigde groepering die betrokken was bij de collegeonderhandelingen bedoeld in artikel 35 en, indien van toepassing, een lid van een in de raad vertegenwoordigde groepering die dat niet was. 3. De werkgeverscommissie laat zich adviseren door de burgemeester en voorziet zich van voldoende ondersteuning om zich als goed werkgever te gedragen. Beraadslagingen over de persoon of het persoonlijk functioneren van de griffier vinden plaats achter gesloten deuren. Van deze beraadslagingen wordt een afzonderlijk verslag gemaakt dat niet openbaar wordt gemaakt. 4. De werkgeverscommissie en de griffier overleggen ten minste jaarlijks over het jaarplan en het jaarverslag van de griffie. Het college neemt de door de raad geraamde kosten voor het griffieplan in een bepaald jaar op in de ontwerpbegroting.

Het uitbreiden van de positie van de volksvertegenwoordiging bij het inhuren van externen kan door in artikel 107e Gemeentewet/104e Provinciewet te bepalen dat de raad/Staten in algemene zin besluiten tot rechtshandelingen die het functioneren van de griffie betreffen. Het verdient daarbij aanbeveling om in de corresponderende artikelen 160 Gemeentewet/158 Provinciewet in onderdeel d van 1 de besluiten ten behoeve van de griffiersfunctie uit te zonderen. 7.6 Centraliseer de rechtspositie van de griffier Het afschaffen van de werkgeversrol voor de griffier en de medewerkers van de griffie is niet ingewikkeld: de artikelen 107 lid 2 en artikel 107e lid 2 Gemeentewet en artikel 104 lid 2 en artikel 104e lid 2 intrekken. De griffier en het griffiepersoneel vallen dan terug in de hoofdregel ze onder het werkgeverschap van het college van B&W en GS vallen. Het terugdraaien van de normalisering van de rechtspositie van de griffiers door hun rechtspositie centraal en publiekrechtelijk te regelen, is vervolgens een meer omvangrijke operatie die meerdere artikelen in de Gemeentewet en de Provinciewet zal vereisen en uitbreidingen van het Rechtspositiebesluit decentrale politieke ambtsdragers, de daarop gebaseerde Regeling rechtspositie decentrale politieke ambtsdragers en afhankelijk van de ontslaggronden eventueel de APPA.

Niet onlogisch is het daarbij om eerst advies te vragen aan Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers. Als de rechtspositie van de griffier eenmaal is overgedragen aan de centrale overheid, moet nog wel worden bepaald dat de griffier optreedt als werkgever van het griffiepersoneel. En de relatie tussen de volksvertegenwoordiging en de griffier moet nader worden geregeld als die niet meer primair een relatie van werkgever-werknemer is. Voor de raad zou die er als volgt uit kunnen zien: 1. De raad stelt uit zijn midden een commissie in ten behoeve van de griffie. 2. De commissie bestaat uit tenminste drie en ten hoogste vijf leden waaronder de vicevoorzitter van de raad, een lid van een in de raad vertegenwoordigde groepering die betrokken was bij de collegeonderhandelingen bedoeld in artikel 35 en, indien van toepassing, een lid van een in de raad vertegenwoordigde groepering die dat niet was.

35

3. Beraadslagingen over de persoon of het persoonlijk functioneren van de griffier vinden plaats achter gesloten deuren. Van deze beraadslagingen wordt een afzonderlijk verslag gemaakt dat niet openbaar wordt gemaakt. 4. De commissie en de griffier overleggen ten minste jaarlijks over het jaarplan en het jaarverslag van de griffie. Het college neemt de door de raad geraamde kosten voor het griffieplan in een bepaald jaar op in de ontwerpbegroting.

36

8. Conclusie De griffiers zijn de belangrijkste steunpilaren van de raden en Staten, geroepen om de volksvertegenwoordiging ‘terzijde te staan.’ Toch maken raadsleden en Statenleden (te) weinig gebruik van hun griffiers. Daarnaast geven griffiers ook aan niet altijd de ruimte te krijgen om hun rol als eerste adviseur invulling te geven. Waarom is dat? En welke interventies in het ontwerp van het decentraal bestuur zouden deze paradox kunnen opheffen? De hoofdvraag van dit onderzoek is: Zijn er zinvolle juridische mogelijkheden om de decentrale griffiersfunctie te versterken? Voor de beantwoording van deze vraag is eerst gekeken naar het ontwerp van de griffiersfunctie in het decentraal bestuur. Bij de dualiseringsoperatie voorzag de wet in de introductie van de griffier ter ondersteuning de raden en Staten bij hun taken. De beleidstheorie van de dualisering verwachtte de impuls voor een versterking van de griffie vanuit de volksvertegenwoordiging. De griffier werd door de wetgever in een sterk onafhankelijke positie geplaatst ten opzichte van het dagelijks bestuur, maar in een even sterke afhankelijkheid van de volksvertegenwoordiging. Van de raden en Staten wordt sinds 2002 een volle werkgeversrol verwacht, zowel ten aanzien van de griffier zelf als ten aanzien van alle griffiemedewerkers.

Van gekozen volksvertegenwoordigers wordt op dit punt substantiële tijdsbesteding, specifieke kennis én een apolitieke mentaliteit verwacht. Twintig jaar later blijkt tegenwerking vanuit het bestuur echter niet het enige of het grootste probleem van griffiers. Handelingsverlegenheid van de volksvertegenwoordiging en/of het gebrek aan ambities en kennis van goed werkgeverschap blijkt een groter probleem voor het investeren in de eigen ondersteuning. Door de jaren heen is gebleken dat de griffiers zelf de belangrijkste succesfactor zijn voor de versterking van de volksvertegenwoordiging. In het onderzoek is daarom gezocht naar de belangrijkste succesfactoren voor een sterke griffier en van deze succesfactoren is op ingeschat of die zich lenen voor veralgemenisering, voor formalisering en eventueel voor codificering. De zoektocht naar de ideale griffiersfunctie kent een kwantitatieve en een kwalitatieve component. Het gaat om zowel het vergroten van de omvang van de griffie als om het meer strategisch adviseren en opereren door de griffie. Normen voor een sterkere of inhoudelijk strategische griffiersfunctie liggen op dit moment nog niet in de wet vast.

De belangrijkste indirecte normen zijn de modelinstructie van de Vereniging van Griffiers, de door de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden uitgedragen ideale norm voor de omvang van een griffie en een door de koepelorganisaties uitgedragen strategisch profiel voor de griffier. Een sterke volksvertegenwoordiging en een sterke griffie zijn met elkaar verknoopt. Hun relatie veronderstelt een constructief samenspel: it takes two to tango. But someone has to lead. De belangrijkste succesfactor in de verhalen van en over sterke griffie(r)s is het gezag dat een griffier heeft weten op te bouwen, die op een gegeven moment overgaat van de persoon van de griffier naar het instituut. Het zijn de griffiers die de beroepsnorm van meer strategische adviseren en opereren invulling geven. Zij verleiden hun raden en Staten daarvan gebruik te maken en hebben de functie de afgelopen twintig jaar opgebouwd tot wat die nu is. Niet de ambtsinstructie die de volksvertegenwoordiging aan de griffier moet meegeven bleek het brandpunt van discussie, maar de griffieplannen die de griffier aan de werkgeverscommissie voorlegt weerspiegelen de ambities van versterking van de volksvertegenwoordiging.

37

Ambitieuze griffiers hebben meer eigenstandigheid nodig om de raden en de Staten te kunnen verleiden tot meer strategische advisering en positionering. Het streven is om door aanpassing in de wet te komen tot een functioneel onafhankelijk griffier binnen institutionele afhankelijkheid van de raad of Staten. Uit het onderzoek blijken dit de zinvolle juridische mogelijkheden om deze eigenstandigheid van de griffier in het ontwerp van het decentraal bestuur te bevorderen, de pullfactoren: -

-

-

-

Bevorder de doorontwikkeling van de beroepsnorm, de werving van griffiers met een strategisch profiel door inschaling die past bij het gewenste niveau van functioneren. Codificeer elementen uit de strategische advisering zodat griffiers zich daarop kunnen beroepen als onderdelen van taak. Denkbaar zijn het expliciteren van de bijstand aan individuele volksvertegenwoordigers, een formele rol bij de vaststelling van de conceptagenda van de raden en Staten en het bewaken van hun lange termijnagenda, advisering over stemonthouding, het bewaken van tijdige informatievoorziening. Versterk het natuurlijk bondgenootschap met de vicevoorzitter door de benoeming van de laatste op te waarderen van terugvaloptie tot de hoofdregel: alle raden en Staten benoemen in geheime stemming een vicevoorzitter. Bevorder de ontwikkeling van afgestemde modellen voor de organisatieverordening van de griffie en de rest van de ambtelijke organisatie. Formaliseer de werkgeverscommissie en normeer hun functioneren. Denkbaar zijn een vaste rol voor de vicevoorzitter, een verplichte advisering door een HR-professional en een codificatie van een jaarlijkse cyclus met een griffieplan en griffieverslag. Centraliseer de rechtspositie van de griffie in de nationale rechtspositieregelingen.

De voorstellen staan grotendeels inhoudelijk naast elkaar waardoor ze kunnen worden gecombineerd, maar op sommige onderdelen bieden ze alternatieve richtingen, zodat ze om keuzes vragen. Je kunt niet én de uitoefening van de civiele werkgeversrol professionaliseren én hem tegelijk afschaffen door de rechtspositie te centraliseren. De voorstellen zijn verder juridisch geconcretiseerd, maar het blijven denkrichtingen die – mits gewenst – verder moeten worden uitgedacht voordat ze in de wet kunnen worden opgenomen. Daarnaast zijn ook voorstellen vanuit de praktijk gedaan die kunnen bijdragen aan een verdere versterking van de professionalisering en versterking van de griffiersfunctie, die geen juridische vertaling nodig hebben, maar wel bestuurlijke inzet of financiële middelen. Een landelijk zorg- en informatiepunt rondom de werkgeversrol van de raad, maar ook de beschikbaarheid van actuele modellen via de verenigingen zijn hier voorbeelden van. Bij de verdere uitwerking van dit onderzoek is een constructief samenspel nodig tussen VNG, IPO, BZK en de beroeps- en belangenverenigingen om samen te komen tot een versterking van de griffiersfunctie. Ook hier geldt ‘it takes two to tango. But someone has to lead’.

38

Bijlage I: Ervaringen en lessen uit acht casestudies We hebben voor dit advies acht cases geselecteerd – zeven gemeenten (Bergen, Breda, Enschede, Geertruidenberg, Heerenveen, Schouwen-Duiveland, Utrecht) en één provincie (Limburg). Deze selectie deden we op basis van ons eigen netwerk en ervaringen en daarnaast op basis van een oproep aan griffiers om cases voor te dragen. We hebben bij deze cases gesproken met verschillende relevante lokale of provinciale spelers (griffiers, burgemeesters, gemeentesecretarissen, leden werkgeverscommissie) om zo recht te doen aan verschillende perspectieven. Hierbij is de afspraak gemaakt dat we over de cases op hoofdlijnen rapporteren en geen naar personen herleidbare uitspraken opnemen. Gezien deze selectiemethode en het relatief bescheiden aantal cases en geïnterviewden, kunnen op basis van de bevindingen geen algemene conclusies worden getrokken. Wel zijn de cases zeer nuttig en behulpzaam geweest in het scherper krijgen van de uitdagingen waar de griffier mee te maken heeft en om inzicht te geven welke zinvolle mogelijkheden er zijn tot versterking van de positie van de griffier. Voor elke case beantwoorden we vier vragen: a. b. c. d.

Wat maakt deze casus interessant? Wat heeft de griffier zelf gedaan en wat was de rol van de andere lokale/provinciale spelers? Wat kunnen we van deze griffier en lokale/provinciale situatie leren? Suggesties voor versterking naar aanleiding van de casus

Bergen a. Wat maakt deze casus interessant ● In de afgelopen jaren zijn er meerdere griffiers gekomen en gegaan in de bestuurlijk onrustige gemeente Bergen: welke impact heeft dit op de ondersteuning van de gemeenteraad en rol van de griffier als vertegenwoordiger namens de gemeenteraad? ● Onduidelijkheid in de driehoek (ook door gebrek aan onderling vertrouwen in het verleden), wat hoort thuis bij de organisatie, wat bij de griffie. ● Griffier moet om kunnen gaan met mondige raad en mondige inwoners. b. Wat heeft de griffier zelf gedaan en wat was de rol van de andere lokale spelers ● Interimgriffier die juist wordt aangetrokken door deze uitdaging en zich niet liet afschrikken, juist in moeizame verhoudingen en problematische cultuur weer iets opbouwen. ● Rol van griffier bij totstandkoming raadsakkoord en in vervolg – onderlinge verhoudingen in de raad - ook mensen van buiten laten meekijken/analyseren. ● Andere samenstelling werkgeverscommissie – meer op team, aanvullende kwaliteiten dan op status of raadsjaren. ● Werkgeverscommissie heeft handschoen opgepakt, wat voor raad wil je zijn en wat voor griffie past daarbij - > zelf ook gesprek met griffie aangegaan over basis(plus)/strategisch. ● Burgemeester neemt rol als adviseur van werkgeverscommissie en ook voor herstel goede verhoudingen in de driehoek.

39

c. Wat kunnen we van deze griffier en lokale situatie leren ● Verbeteren bestuurscultuur als expliciete opdracht voor griffier benoemd en ook mogelijkheid voor griffier om raad daarop aan te spreken. ● Ontwikkeling griffie door vele wisselingen van de wacht wat gestokt, daarmee ook weinig perspectief voor griffiemedewerkers – komt ook door onrust in de raad en gebrek aan tijd voor ontwikkeling. ● Zit meer in communicatie, relatie en contact met de raad dan in de formele regels. ● Weet raad wat hij wil als hij vraagt om een strategische griffier, past dat type griffier bij de raad? Blijven leren, reflecteren, trainen. d. Suggesties voor versterking naar aanleiding van de casus ● Misschien niet per se in instructie, maar wel elders (ná benoeming, dus niet alleen in vacaturetekst of profiel) opdracht aan griffier vastleggen. ● Korte lijnen tussen griffier en werkgeverscommissie – daarmee ook noodzaak om positie werkgeverscommissie te versterken. ● Kijken naar beloning griffier, soms juist in kleine gemeente extra kwaliteit nodig, gesprek over (on)wenselijkheid zzp’ers – verhouding tot salaris gemeentesecretaris. ● Landelijke zorg/steunstructuur ontwikkelen voor griffiers, niet alleen van intercollegiale advisering afhankelijk of relatief beperkte mogelijkheid landelijke vereniging.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Assen&id=901d58dc-d143-462c-af40-d5c42c03e9ed