21. RUD, VRD, Drents Archief en Recr. Drenthe Jaarstukken 2020 en ontwerpbegrotingen 2022 - Drents Archief jaarstukken 2020
Tekst van het document
1
JAARSTUKKEN 2020 DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
INHOUD 6. Paragrafen
24
1. Inleiding
4
2. Doelstellingen
6
6.1 Bedrijfsvoering
24
3. Informatiefunctie
8
6.2 Onderhoud gebouw en terrein
25
3.1 Gemeentearchief Assen
8
6.3 Weerstandsvermogen en risico
26
3.2 Rijksarchieven
8
6.4 Financiering
28
3.3 Provinciaal archief
8
6.5 Verbonden partijen
28
3.4 Inventarisatie
8
3.5 E-depot
9
7.1 Balans per 31 december 2020
31
3.6 Lagere overheden en erfgoedpartners
10
7.2 Overzicht van baten en lasten
32
3.7 Depotbeheer en acquisitie
10
7.3 Resultatenanalyse 2020
33
3.8 Foto- en filmarchief
10
7.4 Waarderingsgrondslagen
34
7. Jaarrekening
30
14
7.5 Toelichting balans activa
36
4.1 Online diensten
14
7.6 Toelichting balans passiva
37
4.2 Social media
16
7.7 Toelichting overzicht van baten en lasten
39
4.3 Individuele dienstverlening
18
4.4 Educatie
19
8.1 Voorstel tot bestemming resultaat over 2020
44
4.5 Publieksactiviteiten
20
8.2 Verklaring algemeen bestuur
45
4.6 Projecten
20
8.3 Controleverklaring accountant
46
5. Bestuur en beleid
22
4. Erfgoedfunctie
8. Overige gegevens
9. Bijlagen
44
50
1. INLEIDING 4
Het Drents Archief is een Regionaal Historisch Centrum (RHC) en vormt een Gemeenschappelijke Regeling (GR) met het Rijk en de gemeente Assen. Onze activiteiten zijn grofweg in twee hoofdtaken onder te verdelen. Enerzijds geven wij invulling aan de wettelijke taak om de archieven van onze partners (gemeente Assen en rijksinstellingen in Drenthe) en de provincie Drenthe te beheren en anderzijds vervullen wij een publieke taak om de schatten aan informatie die wij in onze depots bewaren voor een breed publiek toegankelijk te maken. Met name de tweede taak is sterk beïnvloed door de coronacrisis die onze maatschappij het grootste deel van het jaar in zijn greep hield. Het verslagjaar 2020 was het laatste jaar van de beleidsperiode en Strategische Visie 2017-2020 E + I = DNA van het Drents Archief. Een jaar dat het sluitstuk moest vormen van de vele ontwikkelingen, initiatieven en projecten die tijdens de beleidsperiode zijn opgestart. Een jaar ook waarin we zeer uitgebreid met het Drentse publiek stil zouden staan bij 75 jaar Vrijheid in Drenthe. Een jaar dat, zoals bekend, heel anders is verlopen. Een jaar ook echter, waarin de medewerkers van het Drents Archief hebben laten zien over een grote mate van flexibiliteit te beschikken, evenals over
veel creativiteit om een snelle en heel succesvolle omschakeling te maken van fysieke activiteiten en evenementen naar online aanwezigheid en zichtbaarheid. Een jaar waarin we veel ervaring hebben opgedaan met nieuwe technieken, zoals de podcast, nieuwe samenwerkingen zijn aangegaan en waarin we ons bereik op social media enorm hebben zien toenemen. Anderzijds een jaar ook waarin we vanuit onze archieftaak, samen met de andere RHC’s, hebben gezocht naar de toekomstige invulling van de samenwerking met het Nationaal Archief en de samenwerking in een gezamenlijk e-depot. Een zoektocht die nog niet is afgerond. Voor de ontwikkeling van ons eigen e-depot hebben we grote stappen kunnen zetten. We hebben een e-depot team ingericht waarvoor ook nieuwe medewerkers zijn aangenomen, voorbereidingen zijn getroffen voor pilots van gemeenten en provincie, er is een marktverkenning uitgevoerd en voorbereidend werk verricht voor de aanbesteding. Drents Archief heeft zich kunnen profileren als adviseur en deskundige op het gebied van digitale archivering ten dienste van een toekomstbestendig informatiebeheer bij lagere overheden in Drenthe.
5
Presentatie publicatie Van Gogh in Drenthe in Zweeloo. Van links naar rechts Annemiek Rens (Drents Museum), Corinne Rodenburg (Drents Archief), Sonja van der Meer (Het Drentse Landschap), Cees Bijl (Provincie Drenthe) en Emilie Gordenker (Van Gogh Museum). DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
2. DOELSTELLINGEN 6
Onze activiteiten hebben zich in 2020 laten leiden door de doelen die we in onze Strategische Visie 2017-2020 E + I = DNA hebben geformuleerd en die we de afgelopen jaren hebben toegespitst op:
Collectiebeheer:
Het Drents Archief treedt op als professioneel beheerder van cultuurhistorische informatie in al haar verschijningsvormen. Het is onze taak om deze collectie blijvend uit te breiden met waardevol Drents erfgoed om het verhaal van Drenthe in lengte van dagen te kunnen blijven vertellen.
Publieksbereik:
Op basis van de Archiefwet en de beschikbare collecties faciliteert het Drents Archief vanuit een klantgerichte oriëntatie de rechtzoekende burger en andere onderzoekers in het beantwoorden van concrete vragen. Met het ontwikkelen en optimaliseren van digitale diensten verleiden wij uiteenlopende publieksgroepen om actief gebruik te maken van onze collecties.
Educatie:
Als speciale publieksgroep onderscheiden wij de Drentse leerlingen: wij bieden een divers educatief aanbod aan voor ruim 7.500 kinderen per jaar van basis- en voortgezet onderwijs.
7
DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
3. INFORMATIEFUNCTIE 8
De taken van RHC Drents Archief laten zich grofweg verdelen in een informatiefunctie en erfgoedfunctie. Binnen de informatiefunctie vallen de volgende onderdelen.
3.1 GEMEENTEARCHIEF ASSEN Het Drents Archief vervult de functie van gemeentearchivaris voor de gemeente Assen. Op uitvoerend niveau zijn hierover, ondanks de beperkende maatregelen rond het coronavirus, regelmatige en goede contacten onderhouden. De gemeentearchivaris heeft in de jaarlijkse rapportage aan de hand van de Archiefwet 1995 verslag gedaan van de bevindingen met betrekking tot het fysieke en digitale archief- en informatiebeheer van de gemeente Assen. Deze rapportage levert tevens informatie voor het toezicht dat door de provincie Drenthe wordt uitgeoefend. In 2020 zijn stappen gezet om het contact in 2021 verder te intensiveren en de invulling van het toezicht nog beter aan te laten sluiten bij de behoefte van de gemeente en de ontwikkelingen op het gebied van archief- en informatiebeheer.
3.2 RIJKSARCHIEVEN Het Drents Archief vervult de functie van rijksarchivaris in de provincie Drenthe en beheert als zodanig de archieven van instellingen van de rijksoverheid waarvan het werkterrein zich beperkt tot Drenthe. In 2020 zijn
onderdelen van de Burgerlijke Stand met een totale omvang van 1.470 archiefdozen ondergebracht in het rijksdepot dat in 2019 in Emmen is geopend. Daarnaast zijn 1.470 archiefdozen Burgerlijke Stand uit het tijdelijke depot in Hoogkerk overgeplaatst naar het archiefdepot in Assen. Deze registers zijn schoongemaakt en omgepakt in nieuwe dozen en staan klaar om in 2021 in het rijksdepot in Emmen te worden geplaatst. Het archief van het Drents Landbouwgenootschap is overgebracht naar het Drents Archief en in tijdelijk depot geplaatst. In verband met de beperkte depotruimte zijn in 2020 verder geen archieven van instellingen van de rijksoverheid overgebracht naar het Drents Archief. In 2020 zijn met het Kadaster de acquisitieonderhandelingen voor de overdracht van een grote aanvulling gestart. Eind dit jaar is begonnen met het inventariseren ervan, alsook het bewerken van de al bestaande beschrijvingen van de aanvullingen. De inventarissen worden uiteindelijk toegevoegd aan het archief van het Kadaster in Drenthe.
3.3 PROVINCIAAL ARCHIEF Het Drents Archief beheert op basis van een dienstverleningsovereenkomst de historische archieven van de provincie Drenthe. In 2020 is de dienstverleningsovereenkomst geactualiseerd en voor vier jaar verlengd. In lijn met de gemaakte afspraken zijn
193 archiefdozen vervangen door nieuwe exemplaren om optimaal behoud van het materiaal te waarborgen. In 2020 zijn wegens gebrek aan depotruimte geen archieven van de provincie Drenthe overgebracht. De provincie Drenthe is voornemens om samen met het Drents Archief een meerjarig pilotproject uit te voeren rond de overbrenging van digitale archieven naar een nieuw te ontwikkelen regionaal elektronisch depot (e-depot) dat door het Drents Archief zal worden beheerd.
3.4 INVENTARISATIE Wegens de coronamaatregelen was het niet mogelijk fysiek te inventariseren. De werkzaamheden zijn daardoor verschoven naar het aanpassen van diverse inventarissen aan de eisen van deze tijd en het toevoegen van aanvullingen en scans. Daarnaast zijn er diverse inventarissen online geplaatst.
3.5 E-DEPOT
BIJZONDERE ONLINE GEPLAATSTE INVENTARISSEN • De drankstrijdersorganisaties Ando en Pac hielden zich bezig met het bestrijden van drankmisbruik in Drenthe. Het archief bevat veel correspondentie met andere instanties, zoals Stichting Opbouw Drenthe. • De Etstoel was het hoogste rechtscollege van Drenthe vanaf de middeleeuwen tot eind 18e eeuw. Het archief bevat onder andere civiele en criminele vonnissen. • De familie Landweer was woonachtig te Nietap bij Roden. Het aan het Drents Archief overgedragen familiearchief behelst een lange periode: 1649-1955. • De collectie Doop-, Trouw-, Overlijdens- en Begraafboeken geven genealogische informatie van vóór de invoering van de Burgerlijke Stand in 1811. De oudste boeken dateren uit het begin van de 17e eeuw. • Catalogus van de boekerij van mr. L. Oldenhuis Gratama. • Het Drents Archief heeft een zeer omvangrijke krantencollectie in haar bezit die begint met de Bataafse Staatscourant uit 1806 en eindigt met de Hoogeveensche Courant in 2005.
Onze maatschappij wordt steeds digitaler met als gevolg dat er ook steeds meer digitaal archiefmateriaal ontstaat. Om digitale archieven voor lange tijd - of zelfs voor altijd toegankelijk te houden zijn speciale voorzieningen nodig. Zo’n voorziening is het e-depot. Het Drents Archief wil de duurzame toegankelijkheid van digitale archieven van de Drentse gemeenten en de provincie, en uiteindelijk ook van particuliere instellingen, faciliteren en heeft daarom het initiatief genomen voor de ontwikkeling van het Drentse e-depot. In het verslagjaar zijn met alle Drentse gemeenten diverse gesprekken gevoerd over voorbereidingen voor aansluiting op een e-depot en de mogelijke aansluiting bij het e-depot van het Drents Archief. Ook zijn er workshops georganiseerd waarbij alle Drentse gemeenten en de provincie aanwezig waren en samen nadachten over landelijke thema’s, waaronder de kwaliteit van informatie (kwaliteitssysteem) en het opstellen van een informatieplattegrond.
Producten als een stappenplan, aansluitvoorwaarden, dienstverleningsovereenkomst en een producten- en dienstencatalogus zijn opgesteld. Deze documentatie is een noodzakelijk onderdeel voor het aanbieden van diensten voor het e-depot en sluiten van overeenkomsten met geïnteresseerde organisaties. Ook zijn voorbereidingen getroffen om de website verder aan te vullen met informatie over het e-depot, waar deze documentatie ook aan toegevoegd zal worden. Met de provincie en twee gemeenten zijn concrete gesprekken gevoerd over aansluiting bij het e-depot en het uitvoeren van pilots in de periode 2021-2023. In december besloot Meppel als eerste gemeente deel te nemen aan de driejarige pilot. De start van de aanbesteding van het e-depot staat gepland in januari 2021, o.a. middels virtuele werkbezoeken bij collega archiefinstellingen en het opstellen van een pakket van eisen.
In het najaar is er een marktverkenning afgerond voor een gezamenlijke raadpleegfunctionaliteit in relatie tot het e-depot in samenwerking met de provincie en de gemeenten Assen, Emmen, Meppel, Noordenveld en Tynaarlo. Het doel van een gezamenlijke raadpleegfunctionaliteit is het centraal ontsluiten van de digitale Drentse geschiedenis. Drie leveranciers hebben middels een demonstratie laten zien welke mogelijkheden zij kunnen bieden op dit gebied. De uitkomsten worden meegenomen in het e-depotproject, waarvoor inmiddels een projectplan is opgesteld. Vanaf de zomer is het e-depot projectteam volledig operationeel, bestaande uit een projectleider, relatiebeheerder, adviseur e-depot, functioneel beheerder en ict-adviseur.
DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
9
3.6 LAGERE OVERHEDEN EN ERFGOEDPARTNERS 10
Onze ambitie is om een spin in het web te zijn en allianties aan te gaan met partners binnen en buiten de erfgoedsector. Mede door de coronamaatregelen hebben we daar in het verslagjaar weinig concrete stappen in kunnen zetten. Gemeente Tynaarlo heeft gekozen voor uitvoering van hun analoge archieftaken in eigen beheer, waardoor we hiervoor geen dienstverleningsovereenkomst hebben kunnen afsluiten. Teneinde historisch onderzoek binnen Drenthe samen te brengen en eenvoudiger te ontsluiten, zijn eerste overleggen gevoerd ten behoeve van de realisatie van een ‘Drentse Delpher’. Hiertoe gaan we, mede op initiatief van de Drents Historische Vereniging, in gesprek met historische verenigingen in Drenthe om hun tijdschriften digitaal te gaan ontsluiten via geheugenvandrenthe.nl.
3.7 DEPOTBEHEER EN ACQUISITIE In het verslagjaar is de geplande hoeveelheid archieven overgebracht van depot Hoogkerk, via Drents Archief waar e.e.a. is omgepakt, naar het rijksdepot in Emmen. De Groninger Archieven hebben aangegeven de depotruimte te Hoogkerk zelf nodig te hebben. In het bestuur is akkoord gegeven voor herinrichting van het kaartendepot waarbij de aanschaf van verrijdbare stellingen moet leiden tot meer ruimte. Met de uitvoering kan worden gestart op het moment dat het dekkingsplan rond is. De acquisitie van particuliere archieven en collecties werd in 2020 gehinderd door de coronamaatregelen. Van de familie Mulder uit Gieten en Zwitserland heeft het Drents Archief de waardevolle archieven van ds. Jelte Boonstra en zijn dochter Hiltje Mulder-Boonstra in schenking ontvangen. Ds. Boonstra heeft in diverse Drentse dorpen gepredikt, maar zat ook in vele kerkelijke besturen.
Als synodelid van de Nederlands Hervormde kerk was hij een gezaghebbend figuur en had hij een belangrijk aandeel in de totstandkoming van de Nieuwe Kerkorde in 1951. Hierdoor stond hij bekend als de Bisschop van Drenthe. Tevens ontvingen we de collectie van de erfgenamen van H. Mulder-Boonstra over de periode 1610 -1978. Dit betreft archivalia van haar voorouders, de grootgrondbezitters- en schultenfamilies Alingh, Hiddingh en Hilbingh te Gasselte en Prins te Dwingeloo en Gieten. In 2020 hebben verder geen acquisities plaatsgevonden.
3.8 FOTO- EN FILMARCHIEF In 2020 heeft het Mondriaanfonds een tweejarige beurs beschikbaar gesteld om één van onze vrijwilligers op te kunnen leiden als junior conservator voor ons fotoen filmarchief. Dankzij de inzet van deze medewerker kon er in 2020 een grote slag gemaakt worden wat betreft de werkvoorraad. Er liggen in het depot nog vele pareltjes die wachten op digitalisering en ontsluiting. Alle aanwezige fotocollecties, in totaal zo’n 400 stuks, werden visueel geïnspecteerd, waar nodig van naam, periode en kastplekregistratie voorzien en voorzien van notities over benodigde verpakking, rechtensituatie en prioritering qua ontsluiting. Eén en ander zal in 2021 verder uitgewerkt worden. Met betrekking tot verpakkingswerkzaamheden hebben we het afgelopen jaar meters gemaakt. Zo werd het grootste gedeelte van onze collecties glasnegatieven in daarvoor bestemd materiaal goed verpakt. De beeldbank bleef in 2020 nog voor een groot deel op ‘zwart’ staan ten gevolge van jurisprudentie rond auteursrecht. Wel werden alle foto’s van fotografen die langer dan 70 jaar geleden overleden zijn – en daarmee vrij van auteursrecht – weer online gezet. In totaal zijn nu 44.000 foto’s zichtbaar op internet, op een totaal van bijna 188.000 foto’s die in de beeldbank staan. De uitspraak van de rechter in het hoger beroep in de zaak van Erfgoed Leiden versus Voet pakte gunstig uit voor archieven,
maar gaat alleen over ansichtkaarten waar geen naam van fotograaf of uitgever op vermeld staat en die langer dan 70 jaar geleden gepubliceerd zijn. De komende jaren gaan we door met het regelen van rechten voor de foto’s waarvan we de maker of diens nazaten kunnen achterhalen. Ten gevolge van de coronamaatregelen hadden we niet de beschikking over onze vrijwilligers in het archief. Daardoor kon er in 2020 minder gedigitaliseerd en beschreven worden dan gepland. De beeldbank werd met zo’n 2.300 foto’s uitgebreid, naar 187.648 stuks eind 2020. Daarnaast beschreven enige thuisvrijwilligers nog ca. 4.600 foto’s uit de collectie van Sake Elzinga; deze zullen begin 2021 online gezet worden. In 2020 werd weer veel fotomateriaal geleverd aan tal van klanten. In totaal werden zo’n 2.000 foto’s aan klanten verstrekt. Aan het begin van het jaar was er veel vraag naar foto’s over de Tweede Wereldoorlog in verband met voorbereidingen rond het vieren van 75 jaar bevrijding. Een bijzondere vorm van hergebruik vond plaats in Klazienaveen: medewerkers van een verpleeghuis hebben met behulp van onze foto’s een aantal fotoboeken samengesteld, om hiermee de herinneringen van dementerende ouderen te stimuleren. Uiteraard werden ook weer veel van onze foto’s gebruikt in historische publicaties zoals in de Nieuwe Drentse Volksalmanak.
Ondanks de coronabeperkingen hebben we het afgelopen jaar alle klanten met een vraag over het filmarchief kunnen bedienen en het inzetten van filmmateriaal richting publiek kon worden gecontinueerd. Normaal gesproken worden in de Digilounge doorlopend filmcompilaties getoond; aan het begin van dit jaar waren dat nog de compilaties Verkeer in Assen, Terug in de kindertijd, Vrouwenkiesrecht en Oorlog en Bevrijding. Omdat we door de coronamaatregelen nauwelijks tot geen bezoekers in het archief konden ontvangen, besloten we compilaties op onze social media-kanalen uit te zenden. In de zomer maakten we de compilatie ‘Zomer in Drenthe’. Deze bestond uit zestien korte films (gemiddeld 3 minuten) met kleurenbeelden uit de Drentse zomers uit jaren ‘60, ‘70 en ‘80. De films trokken veel kijkers op social media en ook het Dagblad van het Noorden deelde de filmpjes. Dit hebben we in december herhaald met de compilatie ‘Winter in Drenthe’. Ook deze korte films scoorden goed.
WAARDEVOLLE FILM ACQUISITIES • 8mm films over het dorpsleven in Wachtum in de jaren ‘70-‘80 (schenking H. Keen)
11
• 8mm films met beelden van Meppel (schenking J.B. Talsma) • 8mm film met beelden van Schoonoord (schenking H. Timmer) • 8mm films van de bouw van panden in de jaren ‘50 (schenking H.Timmer, aannemer te Emmen)
BIJZONDER AANGELEVERD FILMMATERIAAL • M ateriaal voor de Bevrijdingsjournaals aan de NOS
BIJZONDERE FOTO ACQUISITIES
• V oor het programma Denkend aan Holland aan omroep MAX
• Een half miljoen negatieven en foto’s van het Drentse persbureau Melissen uit de periode 1985-2007 inclusief de auteursrechten
• E en filmcompilatie van dierentuin in Emmen aan Biblionet
• Een aanzienlijke collectie glasnegatieven mbt Assen en omgeving, gemaakt rond 1905-1915 door amateur-fotograaf G.A. Kalverkamp • Kleurenopnamen uit de jaren zeventig van geheel Drenthe die door het bedrijf Euro Color Cards zijn gebruikt voor de productie van ansichtkaarten
• E en film over de bevrijding van Coevorden aan de Duitse zender EMS-TV • T T-films ten behoeve van filmfestivals in Italië • F ilms van Toen, een samenwerkingsproject drie noordelijke filmarchieven, Dagblad van het Noorden en Podium TV DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
13
De bakkerij van J. Brinkman in Den Oosterhuis 1910 collectie W. de Vries, Drents Archief DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
4. ERFGOEDFUNCTIE 14
4.1 ONLINE DIENSTEN Drents Archief biedt een aanzienlijk deel van de dienstverlening online aan via diverse websites. Doordat veel publieksevenementen vanwege coronamaatregelen kwamen te vervallen dit jaar, is extra ingezet op het aanbieden van online activiteiten. In het afgelopen jaar hebben we veel ervaring opgedaan met nieuwe digitale technieken, zoals de podcast. Daarnaast zijn we nieuwe samenwerkingen aangegaan. Door deze inzet en aandacht hebben we ons bereik op social media enorm zien toenemen. Op alle websites samen is een flinke stijging te zien in het aantal bezoeken. Was het gerapporteerde bezoek in 2019 nog 667.289 op alle websites samen, 2020 sloten we af met 909.890 bezoeken (een stijging van 36,3%) Dit verschil is m.n. te danken aan het aantal bezoeken aan geheugenvandrenthe.nl (188.452) dat dit jaar voor het eerst meegenomen kon worden in Google Analytics. Daarnaast laten drie van de vier andere websites een flinke stijging van 13,1% tot 27,2% zien. Aantal bezoeken/sessies
2020
2019
alledrenten.nl
254.694
262.692
wiewaswie.nl
249.980
221.100
drentsarchief.nl
197.267
162.523
allekolonisten.nl
19.497
15.325
geheugenvandrenthe.nl
188.452
-
Totaal
909.890
667.289
ALLEDRENTEN.NL Alleen de website alledrenten.nl laat een daling zien van 3,1% ten opzichte van het jaar daarvoor. In de grafiek zien we daar twee oorzaken voor. Enerzijds mist in januari een grote piek, die in 2019 (oranje lijn) nog wel zichtbaar was. Dit heeft onmiskenbaar te maken met de Dag van de Drentse Familiegeschiedenis (DvdDFG). Normaal gesproken lanceren we tijdens de DvdDFG een nieuwe bron en/of index die vanaf dat moment online geraadpleegd kan worden. Dit zorgt voor aanzienlijk meer bezoeken op alledrenten.nl. In 2020 stond de DvdDFG in het teken van de overdracht van het
huisarchief Overcingel/familiearchief Van Lier. Omdat het hier geen genealogische bron betreft, verklaart dit waarom er geen piek in AlleDrenten waarneembaar is. Een andere oorzaak voor de daling zien we in juli en oktober 2020 (blauwe lijn). Op zondag 12 juli was AlleDrenten vanwege technische problemen offline, en van 3 t/m 6 oktober 2020 was alledrenten.nl tijdelijk offline gehaald, omdat deze vervangen zou worden door de genealogische zoekmachine op drentsarchief.nl. Hiermee is ca. 1,5% van de totale daling te verklaren.
DRENTSARCHIEF. NL Het aantal bezoeken op drentsarchief.nl is met 21,4% gestegen t.o.v. 2019. Onder andere de introductie van de vernieuwde website op 2 juni, met de publicatie van een aantal vacatures zorgde meteen voor een flinke piek. In de blauwe lijn hierboven is goed te zien dat vanaf dat moment het aantal bezoeken structureel is gestegen in vergelijking met het jaar ervoor. Ook de lancering van een aantal online collecties in de zomer leidde tot extra bezoek aan de
website: de fotocollectie van Sake Elzinga (7 juli), de Topografische Historische Atlas (13 juli) en de indexen op begraaf- en overlijdensgegevens zoals klokkenboeken en registers van het zwarte laken (22 juli). In oktober zorgde de publicatie van de Drentse Geschiedenisquiz voor een piek van meer dan 1.200 bezoeken. Door nieuwe collecties via persberichten en onze socials onder de aandacht te brengen, kregen we telkens veel media aandacht.
15
GEHEUGENVANDRENTHE.NL Met 188.452 bezoeken heeft geheugenvandrenthe.nl, met hierop de encyclopedie, locatiedossiers en verhalen afgelopen jaar 10% meer bezoekers gehad dan in 2019. Die stijging is vrijwel over het hele jaar zichtbaar, daardoor is er niet één specifiek aanwijsbare reden voor de stijging. Nieuw dit jaar is de toevoeging van de vijftien Drentse
erfgoedlocaties van Van Gogh op deze website. De meest geraadpleegde pagina’s dit jaar waren Kamp Westerbork, spreekwoorden en gezegden, Molukse kapingen en twintigste penning. Laatstgenoemde lemma heeft te maken met erfpacht heffingen uit de veenkoloniën.
DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
16
Bezoekers van drentsarchief.nl vonden in 2020 de website vooral door deze direct in het zoekvenster in te geven of via een zoekopdracht in Google. Ook de doorverwijzingen vanuit Facebook stegen aanzienlijk. Het meeste online publiek bezoekt ons door een item op het Dagblad van het Noorden, RTV Drenthe of een andere krant. Herkomst bezoekers websites Drents Archief
2020
1. Google
47%
2. Direct
23%
3. Open archieven
6%
4. Facebook
6%
5. Wiewaswie
4%
6. Drentsarchief.nl
4%
7. Overig
10% 100%
4.2 SOCIAL MEDIA Facebook
2020
2019
Facebook vrienden
3.567
Facebook vind ik leuks
3.391
2.463
45% 48%
Aantal Facebook berichten
362
201
Bericht met hoogste bereik
Zomerfilm: Boerenleven 1
Gezocht: Het meisje met de koe
19.292
14.900
30%
1.050.326
409.876
256%
Aantal bereikte mensen op dit bericht Totaal bereik Facebook Totaal aantal bereikte unieke accounts via Facebook
284.499
Totale betrokkenheid (like, deel, comment)
74.481
80%
Instagram Instagram volgers
1.314
901
46%
266
65
409%
1.899
1.602
19%
185.600
151.688
22%
588
10%
Aantal Instagram berichten Totaal bereik Instagram
115.625
Totaal aantal bereikte unieke accounts
6.215
via Instagram
YouTube YouTube abonnees Aantal weergaven YouTube Aantal films online Meest populair op YouTube
648 1. Huishouden jaren ’50
1. Huishouden jaren ’50
3. Plaggenhutten ZO
3. Plaggenhutten ZO
2. Boerenleven jaren ’50 Drenthe jaren ‘20
2. Boerenleven jaren ’50 Drenthe jaren ‘20
Toegankelijkheid van de collectie sterk vergroot door social media Vanaf april 2020 legden we een sterke focus op de social media kanalen van het Drents Archief. Ondanks de sluiting van het fysieke archief zochten we toch naar wegen om onze collecties onder de aandacht te brengen. We lichtten een foto/film/kaart/document uit onze collectie, plaatsten die in een context en geven gaven verdiepende informatie zodat dit onderdeel van de collectie voor een breed publiek begrijpelijk en aantrekkelijk wordt.
Voorbeelden van deze rubrieken zijn: zomerfilms, winterfilms, fotorubrieken zoals van fotograaf Willem de Vries, Sake Elzinga, de Drentse foto’s uit het project Tweede Wereldoorlog in 50 foto’s en Verdwenen Drentse gebouwen. Ook andere bronnen, zoals oude kaarten, krantenberichten en originele brieven werden in de schijnwerper geplaatst. Deze nieuwe werkwijze bleek zeer succesvol. Facebookbereik enorm gegroeid In onderstaande grafiek is vanaf april het positieve effect goed te zien van het dagelijks plaatsen van content op Facebook. We hebben niet alleen de kwaliteit van de posts vergroot (o.a. door gebruik van een contentkalender), maar ook de frequentie verhoogd naar bijna zeven per week. We plaatsten 80% meer berichten dan vorig jaar, telkens in een vaste rubriek, met context en verdieping. Bewegend
beeld, dat sterk herinneringen oproept, blijkt veruit het meest geliefd en wordt door tienduizenden mensen per filmpje bekeken. Daarvoor ontwikkelden we tien nieuwe korte zomerfilmpjes en acht nieuwe winterfilms. Tevens plaatsten we de bestaande filmpjes van Memory Lane uit het Veen. De zomer- en winterfilms werden zeer goed bekeken. Ook Facebookgroep Oud Drenthe in Woord en Beeld, met een enorm bereik, deelde de beelden vaak. Dit was direct terug te zien in cijfers. Voor de zomer- en winterfilms werkten we samen met het Dagblad van het Noorden, een deel van de filmpjes was op de website, digitale krant, in de app en op facebook te zien. Dit zorgde voor een groot bereik. Zo leverde de winterfilm ‘Sneeuw’ maar liefst een bereik op van ruim 142.000 views, ‘Kerst’ zorgde voor 90.000 en ‘IJzel 1987’ 70.000 views.
LinkedIn Onze LinkedIn account wordt door 735 geïnteresseerden gevolgd. Vooral de vacatures, organisatie informatie (nieuwe website, open/gesloten i.v.m. coronamaatregelen) en inhoudelijke filmpjes zijn op dit medium populair. Digitale nieuwsbrief We versturen gemiddeld tien keer per jaar een digitale nieuwsbrief naar 1.811 abonnees. Hiervan is 55% redelijk tot zeer betrokken. Vooral voor (online) activiteiten blijkt dit een goede tool te zijn om publiek te trekken.
Instagram Ook op Instagram is een flinke stijging gerealiseerd in het aantal volgers (46%). We plaatsten, net als op Facebook, berichten met een thema, gemiddeld vijf per week. Hoewel het bereik op dit medium nog wel een stuk lager ligt dan op Facebook, is dit ook voor het Drents Archief een interessant medium, omdat het een andere (jongere) doelgroep bereikt. Door te werken met # hashtags (#WO2, #75jaarvrijheid etc.) kunnen we hier heel gericht, ook buiten onze volgers, op posten.
DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
17
4.3 INDIVIDUELE DIENSTVERLENING Individuele dienstverlening Uitleningen bibliotheek Uitleningen bibliotheek
18
Inlichtingen per per mail/telefoon Inlichtingen mail/telefoon Aantal aanvragen Aantal aanvragenstudiezaal Studiezaal Studiezaal en Studiezaalbezoek bezoeken Digilounge bezoeken Digilounge bezoeken 0
1000
2 000 2 019
3000
4000
5000
6000
2 02 0
Door corona is in de dienstverlening alles anders dit jaar. Dat is ook terug te zien in de cijfers. Door de beperkte openingstijden is het aantal bezoekers in de Digilounge en Studiezaal behoorlijk gedaald. Maar ondanks de beperkingen, zitten de aanvragen boven het niveau van 2019 (4.459). Het lijkt er op dat de bezoekers meer stukken aanvragen en efficiënter omgaan met de tijd. De bezoekers moeten vooraf een plek reserveren en aangeven welke stukken ze willen inzien. Dit dwingt hen om goed vooronderzoek te doen om zodoende de juiste stukken aan te vragen. Ze kunnen ook direct met hun onderzoek starten, omdat de archiefstukken van te voren voor hen worden klaargelegd. Ter plekke kunnen ze eventueel meer stukken aanvragen. Individuele dienstverlening
2020
2019
Digilounge bezoeken
1.061
3.804
Studiezaal bezoeken
221
511
Aantal aanvragen Studiezaal
4.626
5.598
Inlichtingen per mail/telefoon/chat
3.974
2.693
647
1.303
Uitleningen bibliotheek
Vanaf 2020 is Drents Archief ook bereikbaar via de chat. Publiek geven we op deze manier een extra mogelijkheid om vragen te kunnen stellen. Zowel offline als online kunnen mensen eenvoudig een berichtje sturen via de chat. Wanneer we online zijn kunnen mensen direct met ons chatten. Zijn we niet online, dan kunnen de bezoekers eenvoudig een korte vraag stellen, die via de mailbox op een later moment beantwoord wordt. In totaal is er 353 keer gebruik gemaakt van deze service. Daarvan waren 201 chats en 152 offline berichten. Er wordt gewerkt met een (chat)dienstrooster en een poule van diverse collega´s en vrijwilligers. Als gevolg van de coronamaatregelen (thuis werken, geen fysieke afspraken, geen fysieke dienstverlening) zijn er ruim voldoende mensen hiervoor beschikbaar. Na het afsluiten van een gesprek kan de klant direct een beoordeling geven. Zo ontvingen we de volgende feedback: • Heel geweldig hoe vlot en de manier waarop er op de chat is gereageerd. Klasse!! • Snelle reactie met gewenst resultaat! • Vriendelijk en snel geholpen. Bieden aan om achter de schermen voor mij verder te zoeken. Krijg reactie via de mail. • Snelle duidelijke info en goede aanvullende tips! Daarnaast bieden we sinds 2020 elke dinsdagmiddag een online helpdesk stamboomonderzoek in plaats van de fysieke helpdesk.
Tijdens de november themamaand Nederland Leest hebben we samen met DNK dit spreekuur uitgelicht en een extra helpdesk opengesteld. Het thema familiegeschiedenis stond die maand centraal bij de bibliotheken. In september organiseerden we in samenwerking met museum De Proefkolonie een online kolonistenhelpdesk. Vanwege de beperkte openingstijden zijn er het afgelopen jaar veel meer inlichtingen via de mail verstrekt.
De informatieverstrekking via mail, telefoon en chat is met een percentage van 47,5% gestegen, vergeleken met een jaar geleden. De coronamaatregelen vormen natuurlijk de grootse verklaring voor deze stijging. Ook het feit dat onderzoekers via zoveel kanalen eenvoudig een vraag kunnen stellen, speelt mee.
Top 10 aangevraagde archiefstukken 2020 1
Bouwdossiers van de gemeente Assen - 1905-2010
2280
2
Maatschappij van Weldadigheid - 1818-1970
286
3
Oud-Archief van de gemeente Assen - 1806-1909
219
4
Oude Staten archieven, 1344-1815 - 1344-1815
108
5
Arrondissementsrechtbank te Assen
6
Bestuursarchief provincie Drenthe - (1915)
7
Secretariearchief gemeente Assen
8
Rijkswerkinrichtingen te Veenhuizen en
9
Gedeputeerde Staten - 1814-1951
57
10
Marke Uffelte - 1609-1863
57
1878-1937 - 1800-1985
1950-1987 (2007)
1910-1965 - (1825) 1910-1965 (2011)
Ommerschans - 1820-1963
104
81
76
69
In 2020 is met de plaatsing van een boekscanner en een doorvoerscanner een scanstraat ingericht in het Drents Archief. Vanaf 1 november hebben we daardoor de mogelijkheid om zelf scans te maken van o.a. bouwtekeningen waar we dat voorheen moesten uitbesteden. Nu we dit proces in eigen handen hebben is het voor de klant mogelijk om snel en eenvoudig een scan aan te vragen. De coronamaatregelen hadden ook effect op de bibliotheek. De dienstverlening op het leenverkeer en de werkzaamheden zijn tot half augustus volledig stil komen te liggen. Na de zomer is het IBL-verkeer weer opgepakt tot half december toen de coronarichtlijnen weer werden aangescherpt. Toch zijn er nog 647 boeken uit de bibliotheek geleend voor raadpleging in de Digilounge en Studiezaal. Vorig jaar waren dat er ruim 1.300.
4.4 EDUCATIE In totaal hebben 2.660 leerlingen een educatief programma gevolgd bij het Drents Archief. Als gevolg van de coronamaatregelen is het doel van 7.500 leerlingen niet gehaald. Desondanks is er veel bereikt op educatief vlak. Zo is het nieuwe innovatieve programma Het oorlogsdagboek van Drenthe ontwikkeld. Tijdens dit programma kruipen de leerlingen in de huid van jongeren die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en stappen ze letterlijk terug in de tijd door middel van de modernste augmented reality (AR) technieken. Dankzij het Vfonds, provincie Drenthe, Mondriaan fonds, Fonds voor Cultuurparticipatie, gemeente Assen, Rabofonds, BSP fonds en de Gravin van Bijlandt stichting was het in 2020 mogelijk om maar liefst vijf personages te ontwikkelen voor dit programma. De verschillende personages zijn gebaseerd op authentieke personen. Door deze verschillende personages is het een multi-perspectief programma geworden dat de leerlingen de oorlog laat beleven vanuit diverse standpunten. Zoals door de ogen van een joodse jongen, een hongervluchteling uit Den Haag en de dochter van een NSB-er. Voor het provinciale project Waor is Aaldert? heeft het Drents Archief maar liefst 21 lesbrieven geschreven.
Waor is Aaldert? is een project van Scala, Kunst & Cultuur, Drents Archief, ICO, DNK, Bibliotheek Hoogeveen, Bibliotheek Emmen en Biblionet Drenthe. In dit project staan aansprekende verhalen van lokale bewoners over de Tweede Wereldoorlog centraal. Naar aanleiding van deze verhalen kunnen leerkrachten van de Drentse basisscholen met hun bovenbouwleerlingen in gesprek gaan over vrijheid. Niet alleen over vrijheid na de Tweede Wereldoorlog maar ook over hoe de leerlingen vrijheid nu beleven. Op de bijhorende website kunnen leerkrachten verhalen, kijkplaten, vragen en lesopdrachten vinden. Vanwege de coronamaatregelen is er ook veel online lesmateriaal ontwikkeld. Zo konden leerlingen bezig met het maken van een tijdcapsule en een quiz spelen over de joodse Benno ter Berg uit WO2.
In 2019 zijn er plannen gemaakt om nadrukkelijker samen te werken met universiteit en hogescholen op gebied van onderwijs aan studenten, onderzoeks- en stageplaatsen. Dit heeft geresulteerd in een vruchtbare samenwerking met de PABO-afdeling van Stenden Emmen. Diverse groepjes studenten zijn in 2020 bezig geweest met de ontwikkeling van educatieve producten voor het Drents Archief. Daarnaast waren er in 2020 drie stagiaires vanuit de Rijksuniversiteit Groningen. Zij hebben onder andere hun bijdrage geleverd aan het ontwikkelen van lesmateriaal en het bronnenonderzoek bij het Oorlogsdagboek van Drenthe. DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
19
4.5 PUBLIEKSACTIVITEITEN
20
Drents Archief wil mensen in de gelegenheid stellen om kennis te nemen van alle historische informatie die het beheert. Dit gebeurt onder andere door het aanbieden van publieksactiviteiten, groepsarrangementen en educatie. In totaal brachten 3.986 mensen in 2020 mensen een bezoek aan het archief, dit is 31% van het vooraf gestelde doel en t.o.v. van het vorig jaar.
voorjaarsvakantie deden 225 volwassenen mee en 50 filmliefhebbers kwamen naar een film in het Drents Archief tijdens het IFFA in maart.
gebracht aan het Drents Archief. Voor het grootste deel zijn dit deelnemers aan de HOVO colleges Napoleon en Het Noorden in kaart. De andere bezoekers kwamen voor het jubileum van het Nederlands Klassiek Verbond, het bezoek van de Statenleden van de Provincie Drenthe, de slotbijeenkomst van de selectie van dé 50 Drentse Oorlogsfoto’s en de presentatie van het educatieve programma Het Oorlogsdagboek van Drenthe.
Ook het historisch vergaderen liep terug: in 2020 hebben 273 mensen vergaderd bij het Drents Archief. Dit is 26% ten opzichte van vorig jaar en 27% van de doelstelling voor 2020. De groepsbezoeken zijn in 2020 met ca. 50% afgenomen ten opzichte van het vorig jaar en het vooraf gestelde doel. 476 Mensen hebben in een groep een bezoek
Verdeling bezoekers per leeftijdscategorie 2020 23%senioren senioren65+ 23%
27% kinderen 27% kinderen 0-12 0-12
65+
Aantal bezoekers Groepsbezoek/ Volwasseneducatie Groepsbezoek/Volwasseneducatie Historisch vergaderen Historisch vergaderen Publieksacti viteiten Publieksactiviteiten Educatie Educatie 0
2000 201 9
4000
6000
8000
2020
27% 27%volwassenen volwassenen 18-65 18-65
…
Aantal bezoekers
2020
2019
Educatie
2.660
7.501
Publieksactiviteiten
577
3.536
Historisch vergaderen
273
1.035
Groepsbezoek/Volwasseneducatie
476
865
3.986
12.937
Totaal
In 2020 hebben 577 mensen meegedaan aan één van de publieksactiviteiten. In januari organiseerden we de Dag voor de Drentse Familiegeschiedenis voor 302 bezoekers. Aan de Opa- en Omadagen in de
23% jongeren 23% jongeren 12-18 12-18
0% studenten 18-25
4.6 PROJECTEN Project Sake Elzinga De fotograaf heeft twee lezingen verzorgd rondom het boek ´De Zilvermijnen van Drenthe´, in Eelde en Assen. Helaas is door de coronabeperkingen een aantal lezingen geannuleerd. Drents Archief heeft met vertraging door corona twee batches foto´s ontvangen van de fotograaf, 4.600 analoge beelden uit de periode 1980-1990 en 3.400 beelden uit de jaren 1991-2000. In 2021 worden de beelden in de fotodatabase van Drents Archief geplaatst.
21
Project Van Gogh in Drenthe Op 11 september presenteerden het Drents Museum, Het Drentse Landschap en Drents Archief in Zweeloo de publicatie Van Gogh in Drenthe. Exact 137 jaar eerder kwam Vincent van Gogh met de trein vanuit Den Haag aan op het station in Hoogeveen. Drie maanden verbleef de wereldberoemde kunstenaar dat najaar van 1883 in Drenthe. De publicatie is het resultaat van een wetenschappelijk inventarisatie-onderzoek dat experts van de drie Drentse organisaties gezamenlijk hebben verricht naar sporen die Van Gogh tijdens zijn verblijf heeft achtergelaten. Op de website vangoghindrenthe.nl wordt verwezen naar de erfgoedlocaties die zijn opgenomen op geheugenvandrenthe.nl.
Project WO2 podcast In maart 2020 vond in de kerk in Gieterveen de première plaats van de podcastserie De Hilte 11 – Oorlog op de Hondsrug. Het leven van een Drentse boerenfamilie verandert ingrijpend als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Vier generaties van de familie Nijboer spreken hierover in de podcast die Drents Archief maakte in samenwerking met RTV Drenthe. In vijf delen wordt het verhaal van plattelandsgemeente Gieterveen in de oorlog verteld. Wegens groot succes (ruim 4.000 downloads en ca. 30.000 luisteraars via het radioprogramma Drenthe Toen) is een tweede serie gemaakt over verzet in andere plaatsen in Drenthe. Ook weer op basis van interviews uit het archief uit de jaren ‘80 over de Tweede Wereldoorlog.
Project WO2 in 100 foto’s Aan het begin van 2020 vond in ons gebouw een publieksbijeenkomst plaats om de geselecteerde 50 Drentse WO2-foto’s terug te brengen tot 25 stuks t.b.v. de inzending voor het landelijke project. Tevens werden alle 50 foto’s in onze touchtafel geplaatst en werden foto’s uitvergroot om in de Digilounge ten toon te stellen. Door de coronamaatregelen kon de geplande expositie in het gebouw van de Tweede Kamer helaas niet doorgaan, evenals de geplande rondreizende tentoonstelling van Drentse foto’s. De Drentse foto’s zijn nog wel gebruikt voor diverse communicatie uitingen, zoals in de social media. Beeldmateriaal voor Koloniën van Weldadigheid De provincie heeft de wens uitgesproken dat zij graag in beeld wil brengen op welke wijze het landschap van de Koloniën van Weldadigheid in de afgelopen 120 jaar is veranderd. Om hier een goed overzicht van te krijgen zal al het beschikbare materiaal goed geïnventariseerd moeten worden. In overleg met de provincie is in 2020 besloten om te beginnen met het in kaart brengen van de collectie van de Maatschappij van Weldadigheid. Hiervoor is een subsidie van € 9.100,- aangevraagd en gehonoreerd voor 2021. Dit is de eerste stap in een meerjarenproject om uiteindelijk te komen tot een kennis-/databank met beeldmateriaal over de Koloniën van Weldadigheid. DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
5. BESTUUR EN BELEID 22
Het Regionaal Historisch Centrum Drents Archief is een openbaar lichaam op grond van de Wet Gemeenschappelijke Regelingen (WGR). Daarmee hebben de betrokken overheden, het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en de Gemeente Assen, taken die zij wettelijk verplicht zijn uit te voeren aan het Drents Archief overgedragen zonder de bestuurlijke verantwoordelijkheid uit handen te geven. In de gemeenschappelijke regeling (GR) is vastgelegd dat het Drents Archief bestuurd wordt door een bestuur waarin zowel het Rijk als de Gemeente Assen en een onafhankelijk extern lid vertegenwoordigd zijn.
Voor de gemeente Assen: • de heer B. Bergsma (AB en DB); • de heer M.L.J. Out (AB).
Dit bestuur bestaat volgens de WGR uit een algemeen bestuur, een dagelijks bestuur en een voorzitter, waarbij het dagelijks bestuur bestaat uit drie personen en het algemeen bestuur uit vier personen. Bestuur en organisatie van het Drents Archief nemen de Governance Code Cultuur in acht. Deze code biedt een normatief kader voor goed bestuur en toezicht in culturele organisaties.
De gemeente Assen wordt in het bestuur van het Drents Archief vertegenwoordigd door de heren Out (AB) en Bergsma (DB). De heer Out per 8 april 2020 als opvolger van mevrouw J. Booij die het bestuurslidmaatschap in het najaar van 2019 neerlegde als gevolg van politieke ontwikkelingen in het college van de gemeente Assen. De heer Bergsma is op 22 januari 2020 wethouder K. Dekker opgevolgd omdat zij een andere portefeuille heeft gekregen.
De samenstelling van het bestuur was in 2020 als volgt. Voor het Ministerie van OCW: • de heer M.J.M. Hoogeveen, voorzitter Algemeen (AB) en Dagelijks bestuur (DB); • de heer J. Seton (AB).
Onafhankelijk extern lid: • de heer J.J. Jonkman (DB). De heer Hoogeveen heeft per 1 januari 2020 de voorzittersrol overgenomen van mevrouw A.A. Haar die vanaf 2005 tot en met 31 december 2019 als bestuursvoorzitter en rijksbestuurder nauw betrokken is geweest bij het Drents Archief. Voor het Drents Archief is het een hernieuwde kennismaking met de heer Hoogeveen. Als cultuurwethouder van de gemeente Assen had hij eerder bijna twee termijnen zitting in het bestuur van het Drents Archief.
Naast bovenstaande bestuurswijzigingen en de reguliere beleidszaken stonden in 2020 enkele strategische onderwerpen op de agenda.
Naast de toekomst van de RHC’s na uittreding van het Rijk is ook de toekomst van het landelijk e-depot belangrijk onderwerp van gesprek geweest. In de kring van RHC-directeuren vonden hierover diverse overleggen plaats, die werden voorbereid en teruggekoppeld in de bestuursvergaderingen. De Strategische Visie 2021-2024 Van collectie naar connectie werd gepresenteerd, evenals de vernieuwde website van het Drents Archief. Met betrekking tot bedrijfsvoering zijn de herinrichting van het kaartendepot alsmede de meerjaren onderhoudsplanning besproken. De ontwikkelingen rond het Drentse e-depot vormden een terugkerend onderwerp in de vergaderingen, niet in de laatste plaats vanwege het belang voor het Drents Archief om zich in de regio te versterken. In november vond het jaarlijks overleg van de voorzitter en directeur met de gedeputeerde van de provincie Drenthe plaats. Daarin werden de verrichte prestaties verantwoord en werd vooruitgeblikt naar de activiteiten in 2021. Daarnaast is er uitgebreid met elkaar van gedachten gewisseld over mogelijke scenario’s voor het Drents Archief na uittreding van het Rijk in 2024.
23
Hilde Boelema interviewt Antje Buursma-Backx, dochter van een NSB’er, tijdens de presentatie van Het oorlogsdagboek van Drenthe. Foto: Sake Elzinga. DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
6. PARAGRAFEN 24
6.1 BEDRIJFSVOERING Personeel
2020
2019
formatie per 31-12
19,7
20,0
begrote formatie
21,8
20,7
tijdelijke inzet per 31-12
3,6
3,2
medewerkers per 31-12
32
33
33.461
36.979
gerealiseerde uren stagiaires
5
6
vrijwilligers
49
50
Per 31 december werken 25 medewerkers bij het Drents Archief binnen een formatie van 19,83 fte. Vanwege projecten heeft een aantal medewerkers een tijdelijke uitbreiding gehad van de wekelijkse arbeidsduur. De inleen van tijdelijk personeel is lager dan in het voorgaande verslagjaar. Met de uitdiensttreding in 2020 van twee senior beleidsmedewerkers zijn vacatures opengesteld waarbij ook de organisatieontwikkelingen (inrichting e-depot) zijn betrokken. Omdat interne doorstroom van onze medewerkers naar een andere functie binnen het Drents Archief wordt toegejuicht, zijn de vacatures eerst intern opengesteld. Dit heeft erin geresulteerd dat twee van de vijf vacatures (functioneel beheerder e-depot en projectleider publieksprojecten) intern zijn ingevuld.
De andere vacatures (archivaris/beleidsmedewerker, relatiebeheerder/adviseur en projectleider e-depot) zijn extern opengesteld. Ook deze procedures zijn succesvol afgerond.
Hoewel de medewerkers van het Drents Archief geen rijksambtenaren zijn, gelden sinds de verzelfstandiging in 2005 de arbeidsvoorwaarden en rechtspositieregelingen van het Rijk.
In tegenstelling tot de medewerkers van het Drents Archief kan de meerderheid van de vrijwilligers de werkzaamheden niet vanuit huis verrichten. Er is blijvend aandacht voor onze 49 vrijwilligers die hun belangeloze inzet voor het Drents Archief hebben moeten staken. We delen informatie over de coronamaatregelen in relatie tot de bedrijfsvoering van het Drents Archief en steken hen een hart onder de riem.
Op 1 januari 2020 is de Wet normalisering rechtspositie ambtenaren (Wnra) in werking getreden. Met ingang van 1 januari 2020 volgt het Drents Archief de cao Rijk. In het najaar zijn de vakbonden en de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het eens geworden over een nieuwe cao voor rijksambtenaren die loopt van 1 juli 2020 tot 1 januari 2021.
De maatschappelijke rol die het Drents Archief vervult door aan personen met een afstand tot de arbeidsmarkt de mogelijkheid te bieden om via reintegratietrajecten (stage, werkervaringsplaats of via een vrijwilligerscontract) hun positie op de arbeidsmarkt te verbeteren, werpt zijn vruchten af. Opnieuw hebben we voor een persoon de werkervaringsplaats kunnen omzetten naar een tijdelijke arbeidsovereenkomst. In het verslagjaar hebben vijf studenten uit het MBO, HBO hun stage c.q. werkervaringsplaats afgerond. De wederzijdse ervaringen zijn positief ondanks dat de stages niet op het Drents Archief konden worden afgerond en de begeleiding van de studenten via beeld-bellen moest plaatsvinden.
ONTWIKKELING MEDEWERKERS Naast de individuele ontwikkeling van medewerkers is er ook aandacht voor collectief leren. Tijdens de jaarlijkse teamdag stond het thema ambassadeurschap centraal met als doel inzichtelijk te maken wat ambassadeurschap inhoudt, hoe medewerkers het ambassadeurschap voor het Drents Archief kunnen uitdragen en hoe iedereen zijn eigen kwaliteiten daarin kan benutten. Het Drents Archief onderschrijft het belang van duurzame inzetbaarheid van de medewerkers. Voor veel medewerkers geldt dat vanwege de coronamaatregelen de startdatum van de opleiding of training waarvoor was aangemeld, is opgeschort of online werd aangeboden als alternatief voor fysieke bijeenkomsten.
ZIEKTEVERZUIM EN ARBO Het gemiddelde ziekteverzuim is in 2020 ten opzichte van 2019 gestegen van 4,3% naar 5%. De stijging is vooral het gevolg van lang verzuim van twee medewerkers. In de gezamenlijkheid van werknemers, bedrijfsarts en werkgever zijn stappen gezet in het kader van de re-integratie. Het gemiddelde aantal ziekmeldingen laat een daling zien van 1,36 in 2019 naar 0,96 in 2020. Het Drents Archief neemt haar verantwoordelijkheid in het inperken van de verspreiding van het coronavirus. Sinds de maatregelen van het kabinet tegen verspreiding van het coronavirus per 16 maart 2020 is het Drents Archief grotendeels gesloten voor publiek en heeft het thuiswerken zijn intrede gedaan. Er is oog en aandacht voor de plotseling gewijzigde werkomstandigheden van de medewerkers. Medewerkers zijn tips aangereikt om het thuiswerken zo productief en zo prettig mogelijk te maken. Daarnaast zijn medewerkers gefaciliteerd om werktijden aan te passen aan de individuele omstandigheden. Voor het Drents Archief als werkgever is het van belang dat de thuiswerkplek verantwoord is ingericht. Om inzicht te krijgen in de thuiswerksituatie en daarmee input te krijgen
voor eventuele arbotechnische aanpassingen is een enquête onder de medewerkers uitgezet. Op basis van de uitkomsten heeft de werkgever de noodzakelijke middelen aan de medewerkers ter beschikking gesteld. We vinden het belangrijk dat medewerkers zich thuis voelen bij het Drents Archief en zich maximaal kunnen ontwikkelen in en naast hun loopbaan. Voorheen gebruikten we hiervoor ook, naast de structurele formele én informele gesprekken, de uitkomsten uit het Medewerkers Tevredenheidsonderzoek (MTO). In het najaar is er, met instemming van de OR, voor gekozen om de momentopname van een vierjaarlijkse vragenlijst in te ruilen voor een continue meting. Via een app ontvangen de medewerkers wekelijks een paar vragen over zichzelf, de collega’s en het werk. Door structureel na te denken over drijfveren, vitaliteit en werkgeluk krijgen medewerkers een beter zelfbeeld en geven ze de organisatie de informatie die nodig is om een (nog) betere werkgever te worden.
VERTROUWENSPERSOON Het Drents Archief heeft in de ‘Gedragscode integriteit Drents Archief’ een aantal zaken vastgelegd, onder meer over ongewenste omgangsvormen. Medewerkers en vrijwilligers kunnen incidenten melden bij een externe vertrouwenspersoon. De vertrouwenspersoon rapporteert in het jaarverslag 2020 dat er geen meldingen zijn gedaan.
ONDERNEMINGSRAAD In het rapportagejaar hebben meerdere gesprekken plaats gevonden met de ondernemingsraad. Dit jaar zijn, naast corona gerelateerde thema’s zoals de thuiswerkfaciliteiten voor medewerkers en de inzet en betrokkenheid van onze vrijwilligers gedurende deze periode, ook gesprekken gevoerd over het inzetten van een medewerkerstevredenheidsonderzoek in 2020.
6.2 ONDERHOUD GEBOUW EN TERREIN Nadat in 2019 het monumentale gedeelte (Lokhorst-deel) een bouwkundige inspectie had gehad, was in 2020 het nieuwere gedeelte (Tauber-deel) aan de beurt. Uit deze inspectie (NEN2767) kwamen geen noemenswaardige gebreken naar boven. Ook werden onze elektrotechnische installaties gekeurd (NEN 3140) met eveneens een goed resultaat. De inspecties zijn opgenomen in het meerjaren onderhoudsplan. In het kader van duurzaamheid werden in twee depots, het trappenhuis en de technische ruimten de traditionele tl-armaturen vervangen door led-armaturen. In de depots zijn deze armaturen voorzien van sensoren zodat er een minimaal energieverbruik is. Om ook het energieverbruik in het monumentale gedeelte te verbeteren zijn inmiddels de glas-in-loodramen, die nog niet zijn voorzien van achterzetbeglazing, ingemeten. Hier wordt in het voorjaar van 2021 achterzetbeglazing geplaatst zodat ook deze ramen geïsoleerd zijn. Medio 2020 is er een scanstraat gecreëerd. Hiertoe is een aparte ruimte ingericht. De nieuwe kamer wordt in het voorjaar van 2021 voorzien van een airco en er wordt een extra rookdetectiemelder geplaatst waarmee aan alle eisen wordt voldaan. In verband met de coronamaatregelen zijn begin 2020 bijna alle vertrekken/kamers voorzien van handdoekcassettes met papieren handdoekjes en een flacon met desinfectiemateriaal.
Bij de hoofdingang is een desinfectiezuil geplaatst en de balies van Receptie en Digilounge zijn voorzien van spatschermen. Op de vloeren is bewegwijzering aangebracht voor de looproutes.
DRENTS ARCHIEF JAARSTUKKEN 2020
25
6.3 WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICO 26
In deze paragraaf gaan we in op het weerstandsvermogen en de risicobeheersing bij het Drents Archief. Het weerstandsvermogen geeft de relatie aan tussen de risico’s waar geen maatregelen voor zijn getroffen en de capaciteit die een overheidsorganisatie heeft om de niet begrote kosten op te vangen (Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV), artikel 11). De paragraaf is als volgt opgebouwd: • Risicobeleid; • Risico-inventarisatie; • Weerstandsvermogen; • Kengetallen.
RISICOBELEID Het risicobeleid heeft als doel richting te geven aan het risicomanagement binnen het Drents Archief. Via de planning- en control cyclus worden bij het opstellen van de tussentijdse rapportages eventuele risico’s per onderdeel in beeld gebracht. Dit is een continu proces, waarbij eventuele risico’s worden geïdentificeerd en op waarde geschat. Daarbij worden de kans op en de gevolgen van risico’s in kaart gebracht, alsmede de maatregelen om die risico’s zoveel mogelijk te verminderen. Jaarlijks wordt door het managementteam een risico-inventarisatie uitgevoerd. Daarnaast worden bij de aansturing van alle (lopende) projecten de projectrisico’s met hun (financiële) consequenties in kaart gebracht. Binnen de projectmethodiek zijn de beheersingsmechanismen benoemd en worden de projectrisico’s bewaakt.
RISICO-INVENTARISATIE Onderstaande risico-inventarisatie bestaat uit een matrix met de inschatting van risicovolle ontwikkelingen en de interne beheersing daarvan. De risico’s die in dit model worden benoemd zijn risico’s die relevant zijn voor het weerstandsvermogen. Deze zijn niet op een andere manier
te ondervangen (bijvoorbeeld door het afsluiten van een verzekering of het instellen van een voorziening) en kunnen een financieel nadelig gevolg hebben. Doen deze risico’s zich voor, dan dienen ze te worden opgevangen via het weerstandsvermogen.
ICT beveiliging
Project E-depot WAB: inzet tijdelijke medewerkers Langdurige ziekte medewerker Depotcapaciteit
Uittreding Rijk GR Corona
Weerstandsvermogen
GOEDE INTERNE BEHEERSING MINDER INTERNE BEHEERSING
Hoog risico – goede interne beheersing ICT beveiliging heeft onder andere te maken met de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), die in 2018 in werking is getreden. Drents Archief heeft hier het nodige in voorbereid, in samenwerking met de noordelijke archieven en Nationaal Archief. Echter op het gebied van autorisaties moeten nog aanpassingen met betrekking tot de netwerkschijven worden gedaan. Dit heeft in 2020 stil gelegen in verband met de in 2021 verwachte overgang naar Office 365 waarbij niet meer met netwerkschijven maar in Teams in de cloud wordt gewerkt. Daarnaast heeft beveiliging van ICT ook te maken met bescherming van onze systemen tegen spyware, hacks, phishing mail, etc. Net als bij alle andere organisaties is het risico van dergelijke ‘aanvallen’ groot, maar we hebben goede antivirus software, medewerkers zijn geïnstrueerd over het herkennen van phishing mail en malware. Dagelijkse backups zorgen ervoor dat in geval van een geslaagde hack onze systemen in een dag weer up and running zijn.
Hoog risico – minder interne beheersing In 2019 werd duidelijk dat het Rijk in 2024 uit de Gemeenschappelijke Regelingen (GR) met de RHC’s zal stappen. Na uittreding van het Rijk blijven de RHC’s beheerder van de analoge rijksarchieven, waarvoor een lumpsum vergoeding door het Rijk wordt verstrekt die gelijk zal zijn aan de bijdrage die de RHC’s momenteel structureel van het Rijk ontvangen. Een risico ontstaat er bij die RHC’s die slechts twee partners in de GR hebben, zoals Drents Archief. Wanneer daar geen extra GR-partner kan worden gevonden, houdt een dergelijke GR na vertrek van het Rijk op te bestaan. In 2020 hebben we, met de gezamenlijke RHC’s, juridisch advies ingewonnen over mogelijke toekomstige bestuursvormen zonder het Rijk. Ook is hierover overleg gevoerd met OCW. Tevens is verkend welke rol de provincie en/of één of meerdere gemeenten zouden kunnen spelen in de toekomstige bestuursvorm van het Drents Archief. Het coronavirus heeft vanaf 2020 ook invloed op onze organisatie. Wij schatten in dat dit ook in 2021 een flinke impact op onze organisatie zal hebben. Minder leerlingen, groepsbezoeken, vergaderingen en publieksactiviteiten zullen effect hebben op onze inkomsten en de inzet van vrijwilligers. Ook het langdurig thuiswerken zal invloed hebben op het arbeidsethos en de productiviteit van medewerkers.
Daarnaast zullen er misschien investeringen (laptops/smartphones/overgang MS365) vervroegd moeten worden genomen. Financieel gevolg is ook de thuiswerkvergoeding, terwijl de huisvestingskosten niet navenant zullen dalen. Al deze ontwikkelingen brengen extra, niet begrote kosten met zich mee. Laag risico - minder interne beheersing Als gevolg van het negatieve resultaat van 2020 is het weerstandsvermogen van Drents Archief gedaald. Het eigen vermogen is van 8% (van de gezamenlijke bijdragen van het Rijk en de gemeente Assen) gedaald naar een percentage van 6,5%. Dit is een gering percentage en
biedt Drents Archief de mogelijkheid om kleine risico’s op te kunnen vangen. Laag risico – goede interne beheersing Drents Archief wil digitale archieven van aangesloten organisaties, duurzaam en toegankelijk beheren in een e-depot. In 2019 is Drents Archief gestart met de voorbereidingen voor het e-depot en in 2020 is het project ‘Het Drentse e-depot’ van start gegaan. Hiervoor is een projectteam in het leven geroepen. Een aantal lagere overheden heeft haar deelname aan een driejarige pilot al toegezegd. Daarnaast zijn er meer gemeenten die belangstelling tonen voor deelname aan dit project. De risico’s schatten wij laag en goed beheersbaar in. Drents Archief maakt veel gebruik van de inzet van tijdelijk personeel. Deze worden ingezet voor de diverse projecten, voor het opvangen van gedetacheerde medewerkers, tijdelijke werkzaamheden en tijdelijke uitval van medewerkers. Vanaf 1 januari 2020 is de Wet arbeidsmarkt in balans (WAB) in werking getreden. Dit betekent dat de regels omtrent payrolling en inhuur van tijdelijk personeel zijn aangescherpt. Dit zorgt voor minder flexibiliteit en meer risico’s rondom de inzet van tijdelijk personeel en uitvoering van taken. Waar we in 2019 dit risico nog hoog inschatten, hebben we in het afgelopen jaar ervaren dat dit risico goed beheersbaar is voor de organisatie.
Daarnaast hebben we te maken met langdurige ziekte van een medewerker, wat zorgt voor extra druk op en daarmee personele risico’s voor de organisatie. Medio 2019 is het rijksdepot Emmen geopend dat extra depotcapaciteit voor het Drents Archief moet opleveren. Eind 2019 is gestart met het verplaatsen van rijksarchief van Assen naar Emmen. Daarnaast huurt Drents Archief nog 932m1 van Groninger Archieven in depot Hoogkerk.
Door selectie en ontzameling is dat minder dan in voorgaande jaren, maar omdat Groninger Archieven heeft aangegeven zelf meer ruimte nodig te hebben zullen wij ook die 932m1 nog moeten verplaatsen naar Assen of Emmen. Een deel van dat archief moet nog worden geïnventariseerd of omgepakt, zodat er een omvangrijke logistieke actie mee gemoeid is. Dit brengt zowel arbeidsals transportkosten met zich mee. Vooralsnog verwachten we deze activiteiten over vijf jaar te kunnen verdelen. Om tegelijkertijd meer ruimte in ons eigen depot te creëren is een plan opgesteld voor de herinrichting van ons kaartendepot dat 600m1 extra ruimte moet opleveren. De oplevering van depot Emmen en de extra te creëren ruimte in ons eigen (kaarten)depot leiden ertoe dat dit risico minder hoog ingeschat wordt dan in voorgaande jaren.
opgenomen, om inzicht te geven in de ontwikkeling van de financiële vermogenspositie. Deze kengetallen dient men in samenhang te zien, omdat een afzonderlijk kengetal onvoldoende zegt over de financiële positie. Hierna volgt een overzicht en beoordeling van de kengetallen. De kengetallen netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen, grondexploitatie en belastingcapaciteit zijn specifiek voor gemeenten en niet van toepassing voor het Drents Archief.
WEERSTANDSVERMOGEN De weerstandscapaciteit bestaat uit de financiële middelen en mogelijkheden om onverwachte, niet begrote kosten te kunnen dekken. Als weerstandsvermogen wordt een algemene reserve aangehouden. Eind 2020 is de stand van het eigen vermogen (exclusief de bestemmingsreserves) € 134.642. Het vermogen van het Drents Archief mag op grond van de Gemeenschappelijke Regeling niet groter zijn dan 10% van de gezamenlijke bijdragen van de partners van dat jaar, tenzij deze gezamenlijk een ander percentage vaststellen. Het eigen vermogen (exclusief bestemmingsreserves) is aan het eind van dit verslagjaar 8% van de gezamenlijke bijdragen van het Rijk en de gemeente Assen. Het negatieve financiële resultaat van 2020 wordt ten laste gebracht van het eigen vermogen en zorgt ervoor dat het percentage daalt naar 6,5%. Dit percentage is gering en biedt Drents Archief de mogelijkheid om kleine risico’s op te kunnen vangen.