2. Voortgangsrapportage en kredietaanvraag Proeftuin Lariks - voortgangsrapportage
Tekst van het document
Voortgangsrapportage Proeftuin Aardgasvrije Wijk Beek en omgeving December 2021
Inhoudsopgave 1. Inleiding ........................................................................................................................... 2 2. Voortgang ........................................................................................................................ 3 3. Lessen en aandachtspunten 2021 ..................................................................................... 8 4. Vervolg ............................................................................................................................ 9 Bijlagen 1. Factsheet .................................................................................................................................. 11 2. Overzicht communicatie en participatiemomenten ............................................................... 12 3. Hoe werkt een warmtenet op aquathermie ........................................................................... 15 4. Lessen 2019 en 2020 ............................................................................................................... 16
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
1
1. Inleiding Programma Aardgasvrije Wijken Het Ministerie van BZK heeft in 2018, in de eerste ronde van het nationaal Programma Aardgasvrije Wijken (PAW), 27 wijken in Nederland aangewezen als proeftuin. Onze proeftuin ‘Beek en omgeving’ is één van deze wijken. De bedoeling is dat in de proeftuinen kennis wordt ontwikkeld die kan worden ingezet in de volgende fase van de warmtetransitie, wanneer er op grotere schaal stappen gezet gaan worden. In de proeftuin ‘Beek en omgeving’ leren we volop. Deze kennis en ervaring benutten we voor andere projecten in Assen en delen we via het PAW met andere gemeenten en partners. De verkregen rijkssubsidie kent een inspannings- en geen resultaatsverplichting. We werken toe naar de beslissende fase (go/no go - moment). Er zijn diverse vragen waarop nog antwoorden moeten komen: Is het beoogde warmteconcept haalbaar? Wat is er nodig om zoveel mogelijk bewoners over te laten stappen? Wat zijn de financiële mogelijkheden van deze bewoners? Is de inzet van nog andere subsidies mogelijk? En welke juridische en organisatorische kwesties zijn relevant? Antwoorden op deze vragen worden in beeld gebracht ten behoeve van een goede afweging.
Ambitie van Assen De ambitie van Assen is het realiseren van een leefbare en toekomstbestendige wijk. Het doel van de proeftuin is woningen in deze buurt te voorzien van een vervangend warmteconcept voor aardgas. Dit willen we met de bewoners en onze partners bereiken op een manier die betaalbaar, haalbaar en opschaalbaar is. De gemeente Assen wil laten zien dat aardgasvrije woningen gerealiseerd kunnen worden in een 60 – 70 er jaren wijk. Van dit type wijk zijn er meer in Assen, en vele in Nederland. Het aardgasvrij maken van deze wijken is mede ingewikkeld omdat woningen veelal minder geïsoleerd zijn dan nieuwere woningen. De gemeente ziet de energietransitie als onderdeel van wijkverbetering in samenwerking met alle partijen in de wijk. Assen stimuleert actief het nemen van maatregelen die 'altijd goed' zijn, de zogeheten 'no regret'maatregelen, en bereidt zo inwoners en woningen voor op het aardgasvrij worden. Dit gebeurt samen met de bewoners en afgestemd op voorwaarden voor deze transitie en mogelijke koppelkansen.
Het projectgebied Het projectgebied is het gebied ‘Beek en omgeving’, in de buurt De LariksWest en bestrijkt de straten: Beek, Riete, Runde, Gouwe, Eem, Ellen en Epe. Het is een gebied met 147 appartementen, 251 grondgebonden woningen in overwegend particulier eigendom, 2 twee-onder-éénkappers, 2 vrijstaande woningen en een blok met 26 corporatiewoningen van Actium. In totaal betreft het 428 woningen (inclusief de woningen van flat Ellen). Daarnaast liggen er in dit gebied twee bedrijfsgebouwen met enkele maatschappelijke voorzieningen (zie bijlage 1).
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
2
Terugblik In juni 2018 hebben we een aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) gedaan. Deze was gebaseerd op de aanpak met het Asser Servicekosten Model dat bij de flat Ellen is toegepast om een nul-op-de-meterrenovatie te realiseren. Insteek van onze aanvraag bij PAW was om het bij deze flat toegepaste warmteconcept ‘allelectric’ ook op de overige woningen in het plangebied toe te passen en te zien of het concept van gebouwgebonden financiering hier ook uitkomst kon bieden. Eind 2019 is het inzicht ontstaan dat all-electric geen ideale oplossing voor de woningen in de Beek en omgeving is. Het isolatieniveau van veel woningen is beperkt en de grote diversiteit in woningtypen maakt het ‘inpakken’ ingewikkeld. Vervolgens is onderzoek gedaan naar alternatieve warmteconcepten. De afgelopen twee jaar is langs twee sporen onderzoek verricht. Enerzijds een technisch financieel spoor dat heeft geresulteerd in een businesscase, uitgaande van een warmtenet op aquathermie uit de nabijgelegen ringvaart. Anderzijds in een participatiespoor gericht op bewustwording en het stimuleren van het nemen van geen-spijt-maatregelen en zo bewoners voor te bereiden op het aardgasvrij worden (het jaar dat de Coronapandemie startte). De zoektocht naar een passend warmteconcept heeft uitgewezen dat een warmtenet een alternatief voor deze wijk kan zijn.
Ook is de tijd genomen om met bewoners in gesprek te gaan om op te halen wat hun wensen en zorgen zijn bij het aardgasvrij worden.
Waar staan we nu? In 2021 is met bewoners gekeken naar de werkelijke situatie in hun woningen. De bedoeling is de conclusies hieruit op de businesscase te leggen, zodat inzichtelijk wordt of de theorie uit de businesscase en de situatie van de 428 woningen in Beek en omgeving sterk overeenkomt. Ook is met de bewoners gesproken over de haalbaarheid en betaalbaarheid. De resultaten zijn voor een deel beschikbaar op het moment dat we deze voortgangsrapportage schrijven. De komende periode zal de vraag over een go- nog go voor het warmtenet nadrukkelijk aan de orde komen, en zo ja hoe en met welke partners gaat de gemeente Assen dit doen?
Communicatiestrategie • We informeren bewoners en stakeholder proactief over (de voortgang van) het project • De communicatie is persoonlijk en laagdrempelig • We zetten voorlopers in als ambassadeur om andere bewoners te inspireren • We zoeken bewoners actief op in de buurt. Dit doen we door activiteiten in de buurt te organiseren, maar bijvoorbeeld ook door informatieborden in de buurt te plaatsen én informatiekaarten zelf in de buurt te verspreiden. • We toetsen de communicatie-uitingen bij de meedenkgroep.
Communicatiemiddelen Om zoveel mogelijk buurtbewoners te bereiken, zetten we een mix aan communicatiemiddelen in. We combineren online- met offline communicatie. De meedenkgroep hebben we als ‘klankbord’ gebruikt om de inzet van deze middelen te bepalen. • • • • • • •
Projectpagina op de website Facebookpagina Buurt Beek en omgeving Nieuwsupdate in de brievenbus Digitale nieuwsbrief Informatieborden in de wijk Online bijeenkomst(en) Online spreekuren
Zie verder bijlage 2.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
2
2. Voortgang De ambitie van de proeftuin is het realiseren van een aardgasvrije, toekomstbestendige wijk. Dit willen we met de bewoners en onze partners bereiken op een manier die betaalbaar en haalbaar is. Ook voor woningeigenaren en huurders met een laag inkomen. Gemeente Assen werkt aan deze ambitie. Dit hoofdstuk schetst de voortgang van het project.
2.1 Haalbaarheid en betaalbaarheid warmteconcept (Businesscase) Voor de resterende 400 woningen wordt ingezet op een collectief warmtenet met aquathermie als warmtebron (zie bijlage 3). Met het opstellen van een businesscase krijgen we inzicht in de financiële en technische haalbaarheid van deze optie.
Flat Ellen: de eerste 28 appartementen van het aardgas af De VvE van deze flat was de eerste in de proeftuin Beek en omgeving die Nul op de Rekening realiseerde. De flat is sinds dit jaar volledig aardgasvrij. Een mijlpaal! Ook in dit traject wordt geleerd. Er is een aantal bewoners dat nog kampt met technische problemen. De gemeente Assen bemiddelt bij het oplossen hiervan tussen de aannemer en de VvE. De afgelopen maanden is een aantal van deze problemen opgelost. Betrokkenen (VvE, beheerder en aannemer) zijn gezamenlijk aan de slag om de problemen op te lossen.
Stand van zaken (2021) - Technische en financiële Deze ervaringen zijn de basis voor het vervolg met haalbaarheid in theorie andere VvE’s. Nieuwe plannen komen tot stand in In het afgelopen jaar zijn er onderzoeken gedaan naar samenwerking met de VvE’s van de complexen. We de technische en financiële haalbaarheid van de beginnen met de VvE’s in Beek en omgeving en techniek naar aquathermie, ook wel thermische daarna volgen andere delen van Assen (buiten de energie uit oppervlaktewater (TEO) genoemd, in scope van de proeftuin). combinatie met een warmtenet voor de wijk Beek en omgeving. Dit onderzoek resulteerde in een systeemontwerp en businesscase gebaseerd op een aantal algemene aannames van kosten (zoals de energierekening en de CV-ketel). Technisch is een collectief warmtenet met aquathermie mogelijk. Er is voldoende warmte beschikbaar in het oppervlaktewater. De bodem vormt geen belemmering om warmte uit het oppervlaktewater te halen en op te slaan. Bovendien heeft het WKO-systeem bovengronds weinig impact op de leefomgeving en het ruimtegebruik. In de businesscase is gekeken naar de financiële haalbaarheid. Dit is een analyse op basis van theoretische uitgangspunten en scenario’s.
Daaruit komt naar voren dat er afhankelijk van het scenario na alle subsidiemogelijkheden (inclusief het rijksgeld voor de proeftuin) een bandbreedte is van een tekort van € 1,5 miljoen tot een plus van € 1,0 miljoen. We kunnen concluderen dat de (theoretische) businesscase laat zien dat het warmtenet met aquathermie als bron een technisch en financieel haalbare casus kan zijn. Met dit resultaat is besloten om te onderzoeken of de kosten voor de aanpassingen van de woning – een van de onderliggende aannames uit de businesscase - beter ingeschat kunnen worden. Hiertoe is door middel van zomer- en keukentafelgesprekken meer informatie verzameld over de status van de woningen.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
3
Achtergrondinformatie over de businesscase In de businesscase is gerekend met drie scenario’s waarbij de huidige onderhouds- en investeringskosten verschillen. We vergelijken de huidige kosten met de kosten van het aardgasvrij maken van de woningen. Gerekend is met alle subsidies die hiervoor beschikbaar zijn (juni 2021) inclusief € 3,6 miljoen proeftuingeld. De berekening laat zien wat de resterende ‘onrendabele top’ van de woningen is. Als veel bewoners binnen enkele jaren overstappen op het warmtenet zijn de kosten van het warmtenet lager. In alle scenario’s is gerekend met verschillende aansluitpercentages namelijk 90%, 70% en 50% en verschillende vollooptijden van 3, 5 en 7 jaar. Daarom geven de uitkomsten van de berekening een bandbreedte. •
•
•
Scenario 1 heeft als uitgangspunt lage onderhouds- en investeringskosten voor de bewoner in de huidige situatie. Dan ontstaat er een tekort in de businesscase en moet er € 1,3 tot € 1,5 miljoen bij, bovenop € 3,6 miljoen proeftuingeld. Scenario 2 heeft als uitgangspunt de ‘landelijke’ onderhouds- en investeringskosten voor de bewoner in de huidige situatie (conform de warmtetariefberekeningen van de Autoriteit Consumenten & Markt (ACM)). Dan ontstaat er een tekort in de businesscase en moet er € 550.000 tot € 850.000 bij, bovenop € 3,6 miljoen proeftuingeld. Scenario 3 heeft als uitgangspunt een gelijkblijvend kostenniveau voor de bewoner. De aanname is dat het warmtenet tot lagere maandlasten leidt in vergelijking met aangesloten blijven op gas en het geld dat hierdoor overblijft wordt geïnvesteerd in het aardgasvrij maken. Voor een bewoner is dit een investering die op den duur wordt terugverdiend en waar subsidie voor is. Hier is een bandbreedte van € 0 tot € 1 miljoen in de plus, omdat bewoners mee investeren. Ook hier is de € 3,6 miljoen proeftuingeld ingezet.
2.2 Zomergesprekken met 198 personen in grondgebonden woningen Om een praktijktoets uit te voeren op de businesscase en te onderzoeken of de gedane aannames correct zijn, zijn we in juli en augustus de buurt in gegaan. In totaal zijn alle 281 huishoudens uit de grondgebonden woningen benaderd voor het gesprek en het afnemen van een enquête. Aan de hand van een infographic hebben we uitgelegd hoe een warmtenet werkt en wat dit betekent voor de woning en de buurt. De rondgang in de wijk resulteerde in 198 respondenten. Ruim 81% van de benaderde huishoudens wilde zowel het gesprek voeren als antwoord geven op de vragen uit de enquête. Dit komt neer op 161 huishoudens. Er is een hoge deelname in alle straten van de buurt. Belangrijke bevindingen zijn: • Een groot deel van de huishoudens staat open voor het nemen van (aanvullende) duurzame maatregelen aan de woning (98 van de 161 huishoudens). Met name de wens om beter te isoleren, zonnepanelen aan te brengen en de verbetering van de kozijnen en glaswerk worden genoemd als wenselijke toekomstige aanpassingen aan de woning. In totaliteit geven 63 (van de 161) huishoudens aan mogelijk bereid te zijn geld te lenen of geld uit te geven indien het subsidie en een lagere maandlasten oplevert. •
De bewoners in de buurt Beek en omgeving zijn over het algemeen (positief) kritisch, maar tegelijk ook wat afwachtend en sceptisch over het warmtenet en ‘van het gas afgaan’. Er leeft wel een zekere mate van nieuwsgierigheid naar het warmteconcept, maar de houding ‘eerst zien, dan geloven’ voert de boventoon. Op dit moment is het nog te vroeg om iets over deelname aan een collectief warmteconcept te kunnen zeggen. Veel bewoners willen eerst het eindplaatje zien, voordat men een keuze kan maken. Veel vragen die gesteld werden door de bewoners gingen over de betrouwbaarheid van het systeem, de werking van het systeem en de kosten die hiermee gepaard gaan.
•
De bewoners die aangeven comfortproblemen (tocht, vocht etc) te ervaren, zijn over het algemeen ook bewoners die weinig tot geen duurzame maatregelen hebben getroffen in de woning.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
4
2.3 Keukentafelgesprekken met 38 personen Naar aanleiding van de zomergesprekken is met 38 bewoners gesproken van oktober tot half december 2021. Gesproken is met de bewoners over hoe men tegen een (collectief) warmtenet aankijkt. Als een eigenaar wil aansluiten op een dergelijk warmtenet, zijn er aanpassingen nodig in en om het huis. Bijvoorbeeld het plaatsen van een ‘afleverset’ (dit is een box die ervoor zorgt dat de warmte van het warmtenet de verwarmingsinstallatie van de woning bereikt), het omleggen van leidingen, het verwijderen van een cv-ketel en het installeren van een elektrisch kooktoestel. Een energieadviseur heeft bekeken welke aanpassingen in de woning nodig zijn voor de overstap naar een collectief warmtesysteem. De bewoner krijgt daarnaast een maatwerkadvies over de mogelijke duurzaamheidsmaatregelen die bijdragen aan een verlaging van het energieverbruik. Bewoners worden zo in staat gesteld om het energielabel van hun woningen te verbeteren. Hieronder staan de bevindingen.
Doelen keukentafelgesprekken 1) We halen harde en zachte informatie op bij bewoners: hoe kijken zij aan tegen een collectief warmtenet? Wat zien zij als kansen/bezwaren? 2) We doen een technische opname voor aansluiting op een collectief warmtenet: kan er aangesloten worden? We doen een bouwkundige check: wat is er nodig om aan te sluiten? 3) We leveren een energie-advies waarmee een bewoner inzicht krijgt in mogelijkheden om te isoleren en over te gaan op bijv. elektrisch koken. Bovendien zijn er een aantal quickwins (de cv-keteltemperatuur verlagen naar maximaal 70 graden).
•
Van het gas af De bewoners die we spraken hebben een zeer open houding om van het gas af te gaan. Die bereidheid is hoog en een aantal denkt er zelf al actief over na. Men begrijpt dat deze verandering eraan zit te komen. Niet direct, dus het is niet een urgent vraagstuk. Maar als ze geholpen kunnen worden of er komt een goede mogelijkheid voorbij, is er bereidheid om hieraan mee te werken. Deze bewoners hebben zich opgegeven de keukentafelgesprekken. Vermoedelijk zijn deze mensen niet helemaal representatief en zijn dit bewoners die al wat voorlopen en bereid zijn om mee te denken.
•
Warmtenet De gesproken bewoners willen veelal (in principe) wel de overstap naar een warmtenet maken. Om daadwerkelijk een keuze te maken is meer inzicht nodig in de kosten en is er behoefte aan een garantstelling voor het geval het geen succes blijkt te zijn (leveringszekerheid). Men heeft geen vertrouwen in een vlotte of adequate oplossing van de gemeente als er geen afspraken over gemaakt zijn. De knelpunten die optreden/optraden bij flat Ellen worden vaak genoemd. De angst dat de warmte niet comfortabel zal zijn is er ook. Men is enigszins huiverig voor een warmtenet, maar wil wel het gesprek aan blijven gaan over dit onderwerp.
•
Bereidheid De bereidheid om van het gas af te gaan is hoog. Er is ook financiële bereidheid. Al moet opgemerkt worden dat investeringen die pas op lange termijn terugverdiend worden, voor bewoners niet aantrekkelijk zijn. Ze zeggen dan af te haken.
Ten aanzien van de kosten in de woningen zijn de bevindingen als volgt: •
Uit de woningopnames is gebleken dat een significant deel van de woningen elektrisch kookt, geen verzwaring of extra groep nodig heeft. Dit heeft een positief effect op de kosten om de woning geschikt te maken voor een collectief warmtenet.
•
Een onzekerheid die na de woningopnames blijft bestaan, zijn de kosten van de plaatsing van de afleverset en de aanpassingen van het leidingwerk in de woningen, omdat de woningen zeer divers zijn en veel van het leidingwerk niet zichtbaar is.
•
Een aantal woningen heeft een huidige CV-temperatuur van 70 °C (ipv 75 - 90 °C). Als met een CVketel die is afgesteld op 70 graden nu comfortabel te verwarmen is, zal dat bij een warmtenet op 70 graden ook zo zijn. Dit vergroot de haalbaarheid van een warmtenet op 70 °C en maakt dat isolatie ten behoeve van het warmtenet niet noodzakelijk is. Voortgangsrapportage Beek en omgeving 5
•
Bewoners konden aangeven of zij belangstelling hebben voor een kosteloos energie-advies. Dit is een helder en op maat gemaakt overzicht met alle mogelijkheden voor het besparen van energie en kosten. Begin 2022 zijn de adviezen gereed voor verzending naar de betreffende personen. Veel van de bewoners waarmee is gesproken, is bereid om te verduurzamen. Een groot deel heeft zelf al geïnvesteerd in de woning door isolerende maatregelen aan te brengen en/of overweegt dit in de nabije toekomst te doen. Bewoners die nog niet zo ver waren, zijn blij met het rapport dat het gesprek oplevert en gaat dit bekijken.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
6
3. Lessen en aandachtspunten 2021 Elk jaar maken we de balans op en formuleren een aantal lessen, zo ook dit jaar. In bijlage 4 zijn de lessen van 2019 en 2020 opgenomen. Hieronder staan de voornaamste leerpunten van 2021. •
Eerst zien dan geloven. Voorbeelden, informatie, het kunnen zien wat een warmtenet is en wat dat betekent voor de woningen wordt voor bewoners steeds belangrijker. De energietransitie en de verschillende warmtesystemen zijn ingewikkelde en complexe onderwerpen om uit te leggen. Voor bewoners is een verschil tussen een warmtepomp en een warmtenet niet altijd te onderscheiden. Dit vraagt om intensieve, heldere en persoonlijke communicatie. Persoonlijke gesprekken aan de hand van een heldere ‘praatplaat’ helpen om dit goed te kunnen doen. Voor de gemeente is het lastig om de deelname te peilen als de technische oplossing nog abstract is en geen afgerond plan, zoals in de huidige situatie in Assen. Bewoners worden enerzijds graag vroeg in het proces betrokken, maar geven anderzijds aan graag het eindplaatje te willen weten en dan hun mening te geven.
•
Er zijn al woningen van het aardgas af in Assen en in andere gemeenten. Verhalen uit andere gemeenten waar woningen al zijn aangesloten op een warmtenet kunnen helpen om duidelijk te maken wat een collectief warmtenet is en behelst. Hoe lang ligt de straat straks open, wat betekent het in de woning en daarbuiten? Door bewoners die aangesloten zijn ervaringen te laten delen wordt het verhaal tastbaarder en levert ook een bijdrage aan meer vertrouwen. Dit is belangrijk voor deelname aan een warmtenet.
•
Mensen zijn zich ten opzichte van een aantal jaar geleden steeds meer bewust van de noodzaak van veranderingen, vanwege de CO2-uitstoot en de eindigheid van aardgas. Begrippen als klimaatverandering, CO2-uitstoot, energietransitie en ook aardgasvrij raken steeds meer ingeburgerd. Bewoners lijken steeds meer bereid hieraan mee te werken.
•
Formuleer een antwoord op de behoefte aan leveringszekerheid en garantstelling: wat als het comfort onvoldoende is, wat als de kosten hoger zijn dan de huidige, etc. Voor veel bewoners is de onomkeerbaarheid van de keuze en het risico voor de bewoner een item.
•
Geen enkele wijk of bewoner is hetzelfde. Om een goed beeld te krijgen van de wijk is niet alleen ‘harde’ data nodig, zoals het energielabel van de woningen, maar ook ‘zachte’ data over de bewoners over hun wijk.
•
Een deel van de woningen in de buurt wordt particulier verhuurd. Bewoner(s) hebben geen direct invloed op duurzame maatregelen of aansluiting op een warmtenet. De verhuurders zijn lastig te bereiken via de bewoner en via ons. Deze doelgroep vraagt om een aparte aanpak.
•
De coronamaatregelen hebben de nodige uitdagingen met zich meegebracht. Het actief opzoeken van bewoners door het organiseren van activiteiten in de buurt kon niet altijd doorgaan. Er zijn een aantal pogingen gedaan om online bijeenkomsten en spreekuren te organiseren. Afgezien van het webinar van 16 juni, was er geen tot weinig animo voor de online bijeenkomsten. De zomergesprekken en keukentafelgesprekken daarentegen waren een mooie oplossing.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
7
4. Vervolg In dit hoofdstuk geven we richting voor het vervolg van de proeftuin. We doen dat aan de hand van vier centrale vragen. 1. Welk vervangend warmteconcept is in Beek en omgeving haalbaar, betaalbaar en opschaalbaar (relevant voor andere wijken in Assen maar ook landelijk)? We hebben proeftuingeld gekregen voor de buurt Beek en omgeving. Tegelijkertijd zijn we ook bezig met het stapsgewijs aardgasvrij maken van heel Assen. We kunnen een zelfstandige keuze maken voor het proeftuingebied óf kunnen de keuze voor het warmteconcept relateren aan de keuzes die voor de omgeving van deze buurt worden gemaakt: een warmtenet. Voor een principekeuze voor een collectief warmteconcept zien we drie opties: I.
Collectief warmtenet voor Beek en omgeving met aquathermie als mogelijke bron (dit is in de businesscase onderzocht). In de businesscase is een collectief warmtenet met aquathermie als bron voor de proeftuin Beek en omgeving onderzocht. Deze oplossing lijkt technisch en financieel haalbaar. De Drentse Hoofdvaart levert voldoende warmte voor de woningen in de buurt. De PAW gelden kunnen bij deze optie benut worden het warmtenet aan te leggen en de woningen aan te sluiten. De proeftuin kan daarmee aardgasvrij worden binnen enkele jaren.
II.
Collectief warmtenet voor Beek en omgeving in combinatie met de Lariks en aanpalende wijken. In de Transitievisie Warmte is voor de gehele wijk Lariks en omliggende wijken een warmtenet als voorkeursoptie aangegeven. In Assen worden ook de mogelijkheden voor geothermie verkend. De haalbaarheid van dit grotere warmtenet moet nog worden onderzocht, evenals de wijze waarop de gemeente dit zou kunnen en willen organiseren. Beek en omgeving kan de eerste buurt zijn bij de aanleg van dit grotere warmtenet, vooruitlopend op de andere wijken. Mocht dit warmtenet met geothermie als bron haalbaar blijken, dan kan het een overweging zijn om voor de proeftuin te wachten tot het grotere warmtenet tot ontwikkeling komt en daarop aan te sluiten. De proeftuin wordt dan pas aardgasvrij op de langere termijn. De PAW gelden kunnen benut worden om de voorbereidingen voor dit warmtenet te treffen in de proeftuin (aanleggen van het warmtenet) en de daadwerkelijke aansluiting van de woningen op een later moment te doen.
III.
Een derde optie is een ‘doorgroei’ variant, waarbij wordt gestart met aquathermie als bron en wordt overgestapt op geothermie zodra het grotere net functioneert. Dit is een combinatie van I en II (hierboven).
Activiteiten: • Opstellen uitvoeringsstrategie voor collectieve aanpak, indien voor warmtenet wordt gekozen, inclusief rol van gemeente en marktpartijen. • Afweging in breder perspectief van de Lariks en Assen. 2. Welk aanbod gaan we bewoners doen als we besluiten op een warmtenet over te gaan? Indien bewoners willen investeren in verduurzaming van de woning, welke mogelijkheden zijn daarvoor beschikbaar? Vertrekpunt voor dit project is dat bewoners die aansluiten op een warmtenet ‘niet meer dan anders’ gaan betalen. Dat is een belangrijk kader bij de scenario’s in de businesscase. Toch klinkt dit makkelijker dan het is. Er zijn namelijk veel (persoonlijke) variabelen in dit type berekeningen. Terwijl er – bij voorkeur – een generiek aanbod moet komen voor bewoners. Met de keukentafelgesprekken (najaar 2021) zijn persoonlijke variabelen geïnventariseerd. Er is dus ook nog geen besluit genomen over hoe het aanbod aan bewoners eruit komt te zien. Sommige bewoners kunnen eventueel benodigde investeringen – voor een deelbijdrage aan aardgasvrij of verduurzaming van de woning – wellicht financieren met spaargeld, de hypotheek of een persoonlijke lening (zoals bij het Warmtefonds). De overheid wil graag dat alle huishoudens kunnen verduurzamen en heeft Voortgangsrapportage Beek en omgeving
8
daarvoor de Energiebespaarhypotheek ontwikkeld. Dit is een nieuw product binnen het Warmtefonds dat ook investeringen voor lagere inkomens mogelijk maakt. Gemeenten hebben wijken kunnen aandragen die als eerste van dit fonds gebruik mogen gaan maken: dat hebben we in Assen gedaan voor deze proeftuin en de startwijk Kloosterveen. Activiteiten: • Opstellen uitvoeringsstrategie met aandacht voor financiële afspraken / uitwerken aanbod voor bewoners. 3. Hoe kunnen we het aardgasvrij maken koppelen aan woning- en wijkverbetering (ruimtelijke opgave) en de sociale opgave in de wijk, zodat we de opgaven op het gebied van leefbaarheid en duurzaamheid tegelijkertijd kunnen realiseren? De gemeente ziet de energietransitie als onderdeel van wijkverbetering in samenwerking met alle partijen in de wijk (Mijn Buurt Assen). Daarom is het van belang om ingrepen in de wijk te combineren (koppelkansen), zodat de overlast van de aanleg van een warmtenet voor de bewoners wordt beperkt, terwijl wordt gewerkt aan het collectief verbeteren van woongemak en leefbaarheid in de wijk. Dit is in lijn met de Wijkvisie Lariks die momenteel wordt opgesteld. In het Wijkuitvoeringsplan, dat in 2022 zal worden opgesteld, wordt de uitvoering van de plannen geconcretiseerd. Activiteiten: • Gezamenlijke voorbereiding en koppelkansen in beeld. • Verbreden betrokkenheid/deelname bewoners.
• Opstellen Wijkuitvoeringsplan. 4. Welke communicatie en participatie sluiten hierop aan? Op basis van de dit jaar gevoerde gesprekken en opgedane leerpunten maken we een communicatie- en participatieplan voor 2022, net als in de voorgaande jaren (zie bijlage 5). Dit doen we samen met de meedenkgroep. Begin volgend jaar organiseren we een bijeenkomst in de buurt om te informeren over de tussenresultaten, de vervolgstappen en de rol van bewoners hierin. Daarin zal ook het communicatie- en participatieplan getoetst worden bij bewoners. Tot slot willen we meer zichtbaar aanwezig zijn in de buurt. We gaan een informatiepunt in de buurt creëren waar bewoners terecht kunnen om informatie op te halen, zorgen/wensen te bespreken. Dit is ook de plek waar we spreekuren kunnen organiseren (dit gebeurt nu in het Rode kruisgebouw). De mogelijkheid van een voorbeeldwoning in de wijk wordt onderzocht. Activiteiten: • Actualisatie communicatieplan en uitvoering van de hierin opgenomen acties. • Informatiehoek in Rode Kruisgebouw met informatie over het project en verduurzamingsopties. • Opvolging energieadviezen naar aanleiding van de keukentafelgesprekken. Een deel van de bewoners heeft hier gebruik van gemaakt. Deze gesprekken volgen we op om te zien of bewoners daadwerkelijk in actie komen en of daar ondersteuning bij nodig is.
Waar nodig worden ze op weg geholpen en kunnen vragen beantwoord worden. • Verkenning aankoop en aanpassing voorbeeldwoning (inclusief dekkingsvoorstel). Een voorbeeldwoning die aangepast wordt ter voorbereiding op een warmtenet in combinatie met overige verduurzamingsmaatregelen kan een stimulans zijn voor inwoners uit de buurt. Ook kan dit de centrale plek worden waar inwoners terecht kunnen met vragen. Bovenstaande moet leiden tot een onderbouwde principekeuze voor een warmtenet medio 2022. Die wordt vervolgens uitgewerkt tot een Wijkuitvoeringsplan.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
9
Bijlage 1 – Factsheet PAW Beek en omgeving
Buurt/wijk Bouwperiode Wijk typologie Typologie woningen Doel Technische oplossing Individueel/collectief Bron voor technische oplossing Aantal woningen Aantal koopwoningen Aantal huurwoningen (woningcorporatie en particulier) Aantal utiliteitsgebouwen Gebruiksfuncties utiliteitsgebouwen Partners in de proeftuin Start Toegekende rijksbijdrage Rijksbijdrage per woningequivalent Eigen bijdrage bewoners Wijze van betaalbaar houden (naast rijksbijdrage) Businesscase definitief Aanbod gedaan aan bewoners Uitvoering gestart Aantal aardgasvrij gemaakte woningen Naar verwachting gereed
Lariks West / Beek en omgeving 1960 - 1980 Naoorlogse woonwijk Gestapelde bouw/rijwoningen Aardgasvrij MT-warmtenet (ca 70 0C) met LT-bron Collectief TEO 428 402 26 3 Kantoor, gezondheidszorg, onderwijs Vaart Welzijn Actium, Enexis, Enpuls, Provincie Drenthe 2018 4.655.000 euro 9.253 euro Nog niet bekend Nog niet bekend Nee Nee Nee 28 2030
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
10
Bijlage 2 – Overzicht communicatie en participatie momenten Fase project
Wanneer?
Wat?
Opbrengst / uitkomst
Bekendmaking proeftuin, uitwerking allelectric concept
Sept. – dec. 2018
Spreekuren met bewoners 1-op-1 gesprekken met bewoners n.a.v. het nieuws dat de buurt één van de 27 proeftuinen van NL is. Buurtgesprek Twee bewoners van een woning aan de Eem wilden een gesprek faciliteren tussen hun buren. Bewoner heeft zelf de uitnodiging verspreid bij twee blokken in de straat. Doelgroepenanalyse (intern document)
Inzicht in belangen bewoners, reactie op nieuws dat hun buurt ‘proeftuin is’. Inzicht in zorgen, wensen ideeën voor (het aardgasvrij maken van) de buurt.
Maart 2019
Stakeholdersanalyse (intern document)
Overzicht van alle betrokken organisaties/partijen, hun belangen, macht en invloed.
december 2019
Informatiemarkt bewoners Met bewoners in gesprek gegaan over aardgasvrij wonen, communicatie/participatie, technieken
Inzicht in: • Wensen/behoeften van bewoners t.a.v. aardgasvrij • Houding van bewoners t.o.v. aardgasvrij • Wensen/behoeften van bewoners t.a.v. communicatie en participatie • Vragen en zorgen die bij bewoners leven • Welke oplossingsrichting heeft de voorkeur?
februari 2020
Eerste bijeenkomst meedenkgroep
Afspraken vastgelegd over de rol van de meedenkgroep: • De meedenkgroep komt ad hoc bij elkaar. • De meedenkgroep wil meedenken over (communicatie)acties en activiteiten in de buurt. • De projectgroep toetst plannen/onderwerpen bij de meedenkgroep, voordat we hiermee de buurt in gaan.
Febr. 2019
Maart 2019
Nieuwe fase: Onderzoek naar aardgasvrij wonen: welke warmteoplossingen zijn geschikt voor de buurt Beek en omgeving
Mooi bewonersinitiatief, laagdrempelige manier om in gesprek te gaan over aardgasvrij. Bewoners reageerden aan de deur enthousiast. Helaas was de opkomst de avond zelf laag: één ander stel kwam langs.
Analyse van de bewonersdoelgroepen in de buurt. Gemaakt op basis van kwantitatieve data en +/- 30 gesprekken met bewoners (spreekuren). De analyse is opgebouwd uit demografische gegevens, buurtgegevens, wensen en behoeften van bewoners en motiverende en ontmoedigende factoren van bewoners.
De meedenkgroep komt op gezette tijden bijeen en wordt ingezet conform bovenstaande afspraken. April 2020
Juni 2020
Juli 2020 .
Communicatiestrategie vastgesteld N.a.v. de informatiemarkt in dec. 2019 is een communicatiestrategie opgesteld. In maart 2020 is deze met meedenkgroep besproken. Samen hebben we vorm gegevens aan de comm. boodschap.
Een strategie hoe we de buurt gaan informeren over het onderzoek, inspireren om zelf met energie aan de slag te gaan en mee te denken over een mogelijke oplossing voor de buurt.
Webinar ‘zon op je dak’ Bewoners die interesse hebben in zonnepanelen informeren over de mogelijkheden. Webinar door DEL georganiseerd. Online vragenlijst bewoners Onderzoek onder bewoners hoe zij denken over aardgasvrij en welke gevolgen dit heeft voor bewoners, huis en omgeving.
Geannuleerd omdat er geen animo voor was uit de buurt. Huis-aan-huis gepromoot
Vanuit deze strategie zijn de communicatiemiddelen voor de buurt opgepakt: nieuwsupdate, webpagina, facebookpagina en een online nieuwsbrief. Corona zorgt ervoor dat er wijzigingen nodig zijn en nieuwe middelen. Het plan is hierop aangepast.
130 ingevulde vragenlijsten; van zowel particulier bezit als huur; zowel grondgebonden woningen als bewoners appartementen. Inzicht in: • Houding t.o.v. aardgasvrij
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
11
•
De input wordt gebruikt voor het onderzoek naar aardgasvrij wonen. Bewoners konden de vragenlijst online invullen óf langskomen bij de informatiekeet in de buurt (zes middagen/avonden)
• • • • • • •
Onderzoek warmtenet op aquathermie
Hoe tevreden mensen wonen in de buurt / welke wensen zij nog hebben Hoe tevreden mensen zijn over hun eigen woning / welke wensen zij nog hebben Welke informatiebehoefte men heeft Hoe men op de hoogte wil blijven Welke verduurzamingsmaatregelen genomen zijn Welke verduurzamingswensen bewoners nog hebben Energieverbruik Financiële bereidheid
Juni 2021
Online bijpraatsessie Via een livestream hebben we bewoners bijgepraat over het onderzoek naar een warmtenet op aquathermie.
Bewoners geïnformeerd over het onderzoek naar een warmtenet, wat is het, waar staan we en wat zijn de vervolgstappen.
Aug/sept 2021
Zomergesprekken Huis-aan-huis bij alle bewoners langs om in gesprek te gaan over een warmtenet. Informeren, ophalen welke vragen/zorgen/ideeën er leven + specifieke info ophalen voor de gevoeligheidsanalyse op de businesscase.
Zie memo zomergesprekken.
Okt/nov 2021
Keukentafelgesprekken Verdiepend onderzoek in huis: hoe kijken bewoners aan tegen een warmtenet, wat is er nodig in de woning om aan te sluiten op een warmtenet en kan het comfortniveau gewaarborgd blijven?
De uitkomsten worden verwerkt in een memo keukentafelgesprekken.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
12
Overzicht communicatiemomenten raad Fase project Bekendmaking proeftuin, uitwerking allelectric concept
Wanneer? 12 september 2018 27 september 2018 8 mei 2019
9 mei 2019
Wat? Raadsbrief Informerende brief aan de raad over de aanvraag van de subsidie. Raadsbrief Informerende brief aan de raad over toekenning subsidie proeftuin aardgasvrije wijken. Werkbezoek raad in de wijk Bezoek aan twee woningen en de flat Ellen. Raadsleden konden in gesprek met bewoners over het aardgasvrij maken van hun huis/buurt. Kredietaanvraag proeftuin Besluitvormende raadsvergadering over beschikbaar stellen voorbereidingskrediet van € 372.013,-. Besluiten: • lnstemmen met het project Aardgasvrije Wijk Assen ("Beek en omgeving"). • Hiervoor een voorbereidingskrediet beschikbaar stellen van € 372.013, door vaststelling van de 14° begrotingswijziging van de Algemene Dienst, dienstjaar 2019. • Het krediet dekken uit de toegekende Rijkssubsidie "Proeftuinen voor Aardgasvrije Wijken" van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) van€ 4.245.000.
Nieuwe start: Onderzoek naar aardgasvrij wonen: welke warmteoplossingen zijn geschikt voor de buurt Beek e.o.
26 juni 2019
18 oktober 2019 11 december 2019 6 februari 2020 5 maart 2020
16 april 2020
18 december 2020 Onderzoek warmtenet op aquathermie
28 januari 2021 10 juni 2021
16 juni 2021 11 november 2021
Raadsbrief Informerende brief aan de raad met tussentijdse update over de voortgang van het project. Raadsbrief Informerende brief aan de raad over voortgang van het project, Informatiemarkt bewoners Raadsleden zijn uitgenodigd om langs te komen op de informatiemarkt voor bewoners Raadsbijeenkomst Presentatie aan de raad over vervolgaanpak aardgasvrije wijk. Terugkoppeling informatiemarkt en toelichting 2 sporen aanpak. Raadsbrief Informerende brief aan de raad, terugkoppeling informatiemarkt bewoners, terugblik, overzicht begroting/budget en vervolgaanpak in 2 sporen. Raadsbijeenkomst Interactieve sessie met de raad over uitkomsten onderzoek energieconcepten. Onderdeel van brede bijpraatsessie over de energietransitie. Raadsbrief Informerende brief aan de raad. Update m.b.t. de twee sporen aanpak. Terugblik + vooruitblik. Presentatie aan de raad Presentatie van de stand van zaken, uitkomsten onderzoek alternatieve warmtebronnen en eerste resultaten businesscase warmtenet op aquathermie. Raadsbijeenkomst Informerende bijeenkomst over businesscase warmtenet op aquathermie + toelichting op vervolgaanpak. Online bijpraatsessie bewoners Raadsleden zijn uitgenodigd om de online bijpraatsessie bij te wonen. Kredietaanvraag aardasvrij Consulterende raadsvergadering kredietaanvraag.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
13
Bijlage 3 – Hoe werkt een warmtenet op aquathermie Een warmtenet is een netwerk van leidingen onder de grond, waar warm water doorheen stroomt. Het warme water gaat via buizen naar de huizen. Daar wordt de warmte gebruikt voor verwarming en warm water. Een warmtenet kan gebruikt worden om hele straten, buurten of wijken aardgasvrij te maken. Woningen moeten een basisisolatie hebben, maar hoeven niet heel goed geïsoleerd te zijn. Meest kansrijk voor de proeftuin lijkt aquathermie met bodemopslag. Bij dit concept wordt in de zomer warmte uit de Drentse Vaart onttrokken en opgeslagen in de bodem. In de winter wordt deze warmte weer onttrokken aan de bodem en door middel van een hoog temperatuur warmtepomp verder opgewaardeerd. Vervolgens wordt de warmte door het warmtenet geleverd aan de woningen.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
14
Bijlage 4 – Lessen Onderstaande geeft een overzicht van lessen en hoe we ermee om zijn gegaan.
1
2
3.
Lessen in 2019 (Verslag reflectieve monitor, 28 november 2019)
Hoe we ermee om zijn gegaan
Assen had tot nu toe nog weinig ervaring en expertise over gebiedsgericht en omgevingsgericht werken. Dit is voor de wijkaanpak nodig. De proeftuin vraagt om specifieke expertise op het gebied van stadsvernieuwing, bouw- en installatieconcepten en bewonersparticipatie. Realiseer je dat er niet één recept is voor een wijkaanpak want elke wijk is anders. De basis bestaat wel uit dezelfde pijlers, maar de uitwerking kan sterk verschillen. Kijk goed naar alle thema’s die spelen in de wijk en hoe je op basis daarvan de wijk integraal kan verbeteren.
Assen heeft deze expertise ingehuurd door een externe projectleider vanuit een adviesbureau aan te stellen. Het is een waardevol inzicht dat de wijkaanpak een wijkvernieuwingstraject is. Dit betekent ook dat er in de gemeentelijke organisatie dingen anders georganiseerd moeten gaan worden.
4
Er is een verschil tussen particuliere eigenaren en huurders en de aanpak die nodig is voor beide doelgroepen.
5
De gemeente merkt dat sommige bewoners een drempel ervaren om naar bijeenkomsten te komen.
6
Assen probeert aan te sluiten bij waar “bewoners blij van worden”, zoals het aanpakken van achterstallig onderhoud.
7
Neem bewoners van de wijk mee in het proces, direct vanaf het begin, en blijf communiceren, ook als er even wat minder ontwikkelingen te melden zijn. Begin niet bij een propositie, maar start bij de wijk met de basis-ingrediënten die daar liggen. Door de focus op aardgasvrij wordt snel alles wat er nog meer speelt vergeten, zoals eigenaren met financiële problemen. Als je denkt een hele aantrekkelijke propositie te hebben kan het door deze omstandigheden
8
9
Flexibiliteit is nodig. Dit geeft ook wel onduidelijkheid, maar beter ten halve gekeerd …. De gemeente denkt dat met deze aanpak het mes aan twee kanten zal snijden. Niet alleen wordt de wijk aardgasvrij, maar de woningen en de wijk worden er ook beter van. De kunst hierbij is om het behapbaar te houden, de plannen moeten wel realistisch en uitvoerbaar blijven. De gemeente wil de komende tijd leren hoe je beide doelgroepen zo goed mogelijk kan faciliteren. Voor de verschillende doelgroepen worden ook aparte aanpakken ontwikkeld. De volgende stap is dat de gemeente graag samen met alle bewoners wil starten. Hiervoor gaat de gemeente ze langs de deuren om zo met bewoners in gesprek te komen en ze uit te nodigen. De gemeente Assen vindt dit zeer relevant, je haalt op deze manier signalen op en hoort hoe bewoners erin staan. De gemeente vindt een kleinschalige en persoonlijke benadering heel belangrijk en ziet het als voorwaarde om meters kunnen te maken. Ze merken dat mensen het prettig vinden om persoonlijk vragen te kunnen stellen. Zeker doen, maar de aanpak moet wel behapbaar blijven en het doel aardgasvrij moet centraal blijven staan. Het energie-advies aan bewoners die meedoen aan de keukentafelgesprekken is een voorbeeld. Er is een communicatieplan ontwikkeld met een aantal ‘terugkerende’ communicatiemiddelen.
Dit heeft geresulteerd in een businesscase met een collectief warmteconcept gevoed door de plaatselijk beschikbare aquathermie. Het gaat om de bewoners die uiteindelijk besluiten wel of niet deel te nemen.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
15
10
11
12
nog niet aansluiten bij de eigenarenbewoners. Het oorspronkelijk beoogde servicekostenmodel was niet geëvalueerd. Bij de evaluatie bleek dat bewoners er onvoldoende tevreden over zijn. Uit de pilot is gebleken dat bij bewoners de energielasten hoger zijn in plaats van gelijk of lager zoals verwacht. Veel particuliere eigenaren met een laag inkomen stellen onderhoud uit. Hun eerste behoefte ligt bij het aanpakken van achterstallig onderhoud.
Dat de woningen ook in stappen aardgasvrij kunnen worden, is een fijne boodschap richting bewoners. Het geeft hen het vertrouwen dat er niks overhaast wordt en dat het een haalbare oplossing is.
Goede communicatie en verwachtingenmanagement moet voorkomen dat mensen niet weten waar zij aan toe zijn dit is een van de uitgangspunten in de communicatie-aanpak.
Het aanbod sluit niet aan op de vraag van de bewoner. Daarom moet de gemeente breder in gesprek gaan met de bewoners zodat ze samen kunnen starten en ook helder communiceren over de mogelijkheid van een aardgasvrije woning. Bedenktijd is er zeker, want pas in 2030 zal Beek en omgeving aardgasvrij moeten zijn volgens de afspraak met het Rijk. Wel moet de gemeente een realistisch beeld schetsen van de mogelijkheden en gevolgen.
Lessen uit 2020 (Verslag reflectieve monitor, 13 november 2020)
1
2
3.
4
5
6
7
Lessen in 2019 (Verslag reflectieve monitor, 28 november 2019)
Hoe we ermee om zijn gegaan
Met de enquête en de bouwkeet in de wijk en een energiebespaarbox voor bewoners in de wijk heeft de gemeente 1/3 van de wijkbewoners bereikt. Uit deze enquête en de gesprekken rondom de bouwkeet is duidelijk geworden dat eigenaren/bewoners zich vooral zorgen maken over de kosten. Wooncomfort speelt een ondergeschikte rol. Uit de businesscase blijkt dat met de proeftuinmiddelen het onrendabele deel van het warmtenet en de bron voor de exploitant kan worden gedekt. De betaalbaarheid voor de bewoner is daarmee nog niet gewaarborgd. Als er geen woonlastenneutraal aanbod komt zal dit voor draagvlakproblemen zorgen onder eigenaren/bewoners. De kosten van een collectieve voorziening als een warmtenet zijn per woning niet gelijk. Het is lastig om het draagvlak voor een technische oplossing te peilen als die nog abstract is, zoals in de huidige situatie in Assen. De meeste mensen hebben niet veel interesse voor de techniek. Naast de kosten zijn bewoners vooral benieuwd naar de planning.
Afgelopen jaar is gewerkt aan een businesscase om een goed beeld te krijgen van de kosten. De kosten voor bewoner zijn nog steeds niet helder; dit wordt nu op basis van de keukentafelgesprekken verder uitgewerkt.
Er is een beperkte groep bewoners die mee wil denken over de wijkaanpak.
In een notitie zetten we verschillende aspecten van betaalbaarheid op een rij.
De gemeente verkent op hoe deze rechtvaardig te verdelen en zo mogelijk te socialiseren. Deelname van de bewoners is voor de gemeente belangrijk en zij zoekt naar een oplossing. Voorbeelden van bewoners in andere buurten en wijken kunnen hierbij helpen.
De planning is afhankelijk van de keuze voor een warmteconcept, de deelname van bewoners en koppelmogelijkheden door graafwerkzaamheden te combineren. Bij het opstellen van een wijkuitvoeringsplan komt meer inzicht in de planning. Graag ziet de gemeente Assen dat de betrokkenheid groot is. Zij kan zich ook Voortgangsrapportage Beek en omgeving 16
8
De gemeente heeft niet alle benodigde expertise voor de ontwikkeling van een warmtenet in huis.
9
De gemeente zou graag samen met de woningcorporatie en Vaart Welzijn en onderwijsinstanties de wijkvernieuwing willen aanpakken en daar gezamenlijk sturing aan geven.
voorstellen dat naar mate er meer duidelijkheid over het warmtenet komt, mensen zich meer willen verdiepen in dit onderwerp. Ook wil de gemeente de bewoners ontzorgen in de uitvoering. Er is een partij ingehuurd die de businesscase maakt. Er is echter een regisseur nodig die het geheel overziet en weet aan welke knoppen je kan draaien in een businesscase. Deze is in de gemeente niet aanwezig. Een mogelijke oplossing is een regionaal projectbureau met de juiste experts zijn om gemeenten verder te helpen in energietransitie projecten. De corporaties gaan aan de slag met de woningen, de gemeente met de openbare ruimte, scholen met de opleiding van professionals die werk kunnen gaan doen in de wijk. Verduurzaming is een onderdeel van de wijkvernieuwing.
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
17
December 2021, gemeente Assen info@assen.nl 140592 www.assen.nl
Voortgangsrapportage Beek en omgeving
18