Visie - Buitenspel in de binnenstad

t-huis, john körmeling, breda 1997

Iedere dag lopen ouders met kinderen door het Lauwersgrachtpark naar hun school: de Binnenstad of de Sterrenkring. Een speelplek zou een leuke onderbreking zijn. Door het drukke autoverkeer op de singels blijft het Lauwersgrachtpark echter een plek die niet eenvoudig voor kinderen zelfstandig te bereiken is. Tenzij hier nog extra verkeersmaatregelen aan toegevoegd zouden kunnen worden. Wel zien we dat de plek nu al veel gebruikt wordt door een wat oudere doelgroep jongeren. Het is een goede hangplek. Indien er iets aan de sociale veiligheid gedaan zou kunnen worden, zou dit een plek zijn die bovendien aantrekkelijk is voor tienermeiden; een vergeten doelgroep als het gaat om buitenspelen en verblijven. 33

Ter inspiratie: Deze interactieve schommelobjecten zijn op zo’n manier ontworpen, dat ze eenvoudig demontabel en verplaatsbaar zijn. Een grit van stalen buizen fungeert hierbij als basis, waarin de lichtgevende objecten opgehangen zijn. Het grit is flexibel in afmeting en vormoppervlak, waardoor het op verschillende plekken (tijdelijk) kan worden uitgeprobeerd. De ledverlichting wordt gevoed met kleine zonnepaneeltjes. Het licht werkt interactief en licht langzaam op naarmate er steeds actiever gebruik van wordt gemaakt. Geïnspireerd op deze basisprincipes, kun je hier vele variaties op bedenken. Bovendien is Swing Time niet alleen leuk voor kinderen, maar is het een sprekend voorbeeld die de doelgroep tienermeiden en jongeren zal aanspreken. Er zouden hiervoor nog andere voorzieningen aan kunnen worden toegevoegd, zoals ingebouwde speakers met bluetooth-verbinding, powerbank en gratis Wifi. Om geluidshinder en overlast voor omwonenden te beperken kan dit op gezette tijden gedeactiveerd worden.

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

Locatie 9: Singelpark, ter hoogte van het oude Rembrandt Ter inspiratie: Deze carrousel in Dordrecht heeft de verwijzing nog naar de klassieke kermisattractie. Deze zou goed passen in de huidige sfeer van het Singelpark, met z’n drakenfonteinen en statige haagjes met de klassieke beelden. Het bijzondere aan deze specifieke carrousel is dat deze niet aangedreven wordt, maar juist met energie gevoed wordt. De energie die opgewekt wordt tijdens het spelen wordt namelijk opgeslagen en kan benut worden in de avondverlichting. Dit gegeven zou hier mooi passen en s ’avonds ook aandacht geven aan de binnen- buitensingel. In de donkere en korte winterse dagen zou dit iets kunnen bijdragen aan het gevoel van veiligheid, wanneer je hier de oversteek waagt.

gelders archief 1501-04 - 16344, renes

Toch biedt deze plek vooral een korte onderbreking. Het heeft nog niet de kwaliteit van een park. Het autoverkeer is ook hier een obstakel en dat zal het ook blijven. Het plan van Buro Harro om de binnensingel op te heffen en aan het park toe te voegen, zou dit beeld positief bijstellen. Als het om spelen gaat zou hier een soort attractie op z’n plek zijn, die in het voorbijgaan kort benut zou kunnen worden.

energy carousel dordrecht / ecosistema urbano architects photos: emilio p. doiztua

Ook deze locatie zal in de loop der tijd ontwikkeld gaan worden. Of het oude Rembrandt een woontoren gaat worden valt op dit moment nog niet te zeggen. Op dit moment trekt vooral de Mediamarkt publiek, die veelal vanuit het centrum de oversteek wagen. Het zou mooi zijn wanneer in de toekomst Rembrandt weer het bezoeken waard wordt! Misschien iets minder voor de hand liggend, biedt deze route een verbinding met het Sonsbeekpark en de modewijk Klarendal.

34

Aanbevelingen

Route van spelen

Locatie 10: op Stadsblokken, onder de John Frostbrug

Teamsamenstelling

The Adventure Playground Er is geen betere vorm van buitenspelen dan spelen in een Adventure Playground.

Naast groen en creativiteit staat Arnhem voor vrijheid. Een prachtig streven! In het PBA-herstelplan wordt belang gehecht aan dit zichtbaar maken in de binnenstad. Ter illustratie wordt een voorstel gedaan om vlaggen op de John Frostbrug aan te brengen. Bijkomend voordeel is dat hiermee de rode loper wordt uitgelegd vanuit het centrum naar het nieuw te ontwikkelen Stadsblokken Meinerswijk. Met die vlaggen wordt de bevrijding benadrukt maar niet de essentie van vrijheid. Wat het echte gevoel van vrijheid uitdrukt, is het zien van het ongestoorde spelen van een kind.

david gilkey / npr

De grondlegger van dit bijzondere aspect van buitenspelen is de Deense landschapsarchitect Carl Sørensen. Hij startte in Emdrup de eerste Adventure Playground. Het is echter vooral het werk van de landschapsarchitect Lady Allen Of Hurtwood die de beweging in het Groot Brittannië van de jaren ’50 groot heeft gemaakt en heeft geprofessionaliseerd.

Wat is een Adventure Playground Een Adventure Playground is een afgebakende speelplek, waar kinderen met de meest uiteen­lopende bouwmaterialen kunnen bouwen en spelen. Het is een plek voor “de ruwe bolsters met een blanke pit”. Waar vies worden er gewoon bij hoort. Net als je een keer bezeren. Maar dan wel op een veilige manier onder toezicht van “speel coaches” (playworkers in het engels) die opgeleid zijn kinderen goed te begeleiden en dit met passie doen. Het is ook de plek waar kinderen in belangrijke mate mee­­beslissen; mogen meebouwen aan hetgeen hun eigen speelwereld is. Mooie voorbeelden in Nederland zijn De Speeldernis in Rotterdam en Het Woeste Westen in Amsterdam.

david gilkey / npr

gelders archief 1500 - 2162 j. sleding,

Een Adventure Playground heeft een afgebakende ruimte nodig. Het is daardoor onmogelijk een Adventure Playground in de binnenstad te realiseren. Wanneer we echter het kind in de binnenstad e.o. absoluut de vrijheid en de ruimte gunnen om te kunnen spelen en zich te ontplooien, zou een Adventure Playground uit alle voorbeelden de allerbeste keuze zijn, bijvoorbeeld op Stadsblokken.

35

david gilkey / npr

De Arnhemse vrijheid uitgebeeld en uitgedragen in het spelen

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

Op Stadsblokken Geen betere plek dan een Adventure Playground aan de overkant op de Stadsblokken aan de voet van de John Frostbrug. Tenslotte wordt hier de verbeelding van de vrijheid dagelijks in praktijk gebracht!

foto’s bart lucassen

Zie de basaltstenen brokstukken, als overblijfselen van de strijd rond Arnhem die al die jaren nutteloos op een hoop onder de John Frostbrug liggen, als het nieuwe fundament waarop het hart van de Adventure Playground wordt gebouwd. De brokstukken van de oorlog als fundament, tilt de hernieuwde vrijheid op en beschermt het bij hoogwater. Bovenop de vlonder wordt gebouwd aan een wereld die nooit af is; waar niemand volledig grip op heeft en zo veranderlijk is als de rivier.

Het Feestaardvarken ligt hier Op een steenworp afstand van de Adventure Playground ligt hier op het strandje het Feest­ aardvarken. Bij hoogwater ligt z’n staartpunt nog net niet/ net wel in het water. Zichtbaar vanaf de Rijnkade, lonkt het kunstwerk de bezoekers naar de overkant. Het geliefde kunstwerk verbindt Noord met Zuid. Zo ook de Adventure Playground die bijdraagt aan deze lang gekoesterde verbinding.

impressie bart lucassen

Hiermee is straks de ultieme speelplek gerealiseerd; voor de kinderen die straks op de Stadsblokken komen wonen; de kinderen van Arnhem Zuid en de binnenstad Noord...

36

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

Meer kansen binnen de speelroute:

Wat betreft Sonsbeek - Singelpark - Willems­plein

Met de tien locaties en voorbeelden claimen we niet alles rond het spelen te hebben afgedekt. Daarom volgen nu nog een aantal punten die het overwegen waard zijn.

De eerste en meest logische verbinding met Sonsbeek is de doorgang naar de Zypse Poort. Deze plek is momenteel niet in onze speelroute opgenomen. Zou het “Singelpark”-plan van Buro Harro geen goede aanleiding kunnen zijn deze aan de speelroute toe te voegen?20

Speelroute – cultuurroute

Tevens wordt het oude Royal vanuit Arnhem Centraal zichtbaar. Het verhoogde terras van Royal biedt bovendien een prachtig uitzicht over het Willemsplein. Niet te vergeten biedt deze ingreep ook uitzicht op het AKU-monument en het Gele Rijdersplein. Vanuit Arnhem Centraal wordt dit een uitnodigende doorgang naar het centrum en de andere kwartieren.

buro harro

jesus raphael soto-spaghetti jungle-blanton museum houston texas

Naast de speelroute zijn er ambities om een culturele route door de binnenstad te realiseren, die alle culturele parels van de stad met elkaar zal gaan verbinden. Het is de moeite waard om hierop aan te sluiten met de speelroute. Zou er bijvoorbeeld plek zijn voor buitenspelen in het hernieuwde Museumpark, het Coehoorn Kwartier, bij Filmhuis Focus en bij de Walburgiskerk? Zouden speelobjecten hier niet van extra waarde kunnen zijn? Of beter! Zou een combinatie van kunstwerk en speelobject niet prachtig zijn? Tenslotte liggen de creativiteit van kunst en het spel in elkaars verlengde!

Interessant voorstel in dit plan is het opheffen van het verkeersplein op het Willemsplein. De redenatie is dat de bushaltes aan het Willemsplein eigenlijk overbodig zijn, gezien de twee andere verkeerspleinen op vrij korte loopafstand van Willemsplein. De voordelen en mogelijkheden wegen op tegen de nadelen. De grandeur van het Willemsplein wordt weer in z’n oude luister hersteld, waarbij een “groene loper” richting de Zypse Poort en het Sonsbeekpark kan worden uitgerold.

37

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

liz la manche, mystery-map, boston 2018

nature trail great ormond street hospital jason bruges studio, 2013

supernature design, interactief led-installatie. shanghai, 2010

Tot slot zijn er nog tal van plekjes in de binnenstad zelf, waar kleine terloopse aanleidingen voor buitenspelen geïntroduceerd kunnen worden: De zeven straatjes; in de steegjes achter de Korenmarkt en op het Brouwersplein... Ondanks dat de ruimte er schaars is, zijn ook hier creatieve plekken te bedenken die bezoekers aangenaam kunnen verrassen en uitlokken tot interactie, spel en verwondering. Zij zouden terloops de route kunnen aangeven naar de wat grotere speellocaties in de binnenstad. Dergelijke terloopse speelaanleidingen hoeven niet enkel voorbehouden te zijn aan kinderen. Interactie kan net zo goed plaats hebben met jongeren tijdens het uitgaan. Overlast mijdend en gevoel van toezicht en veiligheid blijven hier constant een aandachtspunt.

sensacell interactive led floor expo zaragoza 08

Straatjes en steegjes

38

Aanbevelingen

We hebben de afgelopen maanden veel experts op het gebied van spelen gesproken en hen om raad gevraagd. Tevens hebben we aan enkelen gevraagd of ze in de nabije toekomst bereid zijn aan ons project te willen bijdragen. Hiermee komen we tot het slotadvies: een integrale, professionele aanpak met een team van experts. Dit doen we graag met de volgende experts. Zij zijn allen op de hoogte van de inhoud van deze visie en willen graag vanuit hun expertise hier verder inhoud en betekenis aan geven.

Route van spelen

Teamsamenstelling

Bart Lucassen

Pleun Schaeffer

Sociaal kunstenaar en stadsmaker

Speladviseur

Als geëngageerd kunstenaar ben ik begaan met deze stad en haar groene omgeving. Met mijn creativiteit en verbeeldingskracht wil ik me inzetten voor een gemeenschappelijke ruimte die bijdraagt aan een vitale, verbindende en gezonde leefomgeving. Ik ben constant op zoek naar een passend narratief, die een bepaalde plek betekenis geeft en versterkt.

Pleun Schaeffer van Speelmakers zet zich in voor een speelsere wereld voor elk kind. Met meer vrijheid, plezier, avontuur en beleving! Zij inspireert en ondersteunt organisaties, professionals en ouders bij het creëren van meer speelkansen voor kinderen. Met workshops, projectleiding, kinderparticipatie en advies. Van beleid tot praktijk, overal waar kinderen zijn.

Meerdere concepten en ontwerpen heb ik in Arnhem ingebracht. Zo heb ik onder meer jeugdwerkplaats MaakLab geïnitieerd en mede opgericht. Vanuit MaakLab heb ik in nauwe samenwerking meerdere nieuwe speelplekken helpen ontwikkelen voor diverse scholen. Ik heb jarenlange ervaring met het begeleiden van creatieve maak-processen bij kinderen en jongeren. Ik hecht veel waarde aan het welzijn van kinderen en ben begaan met hun toekomst. Door mij in te zetten voor meer buitenspelen denk ik hier iets belangrijks aan te kunnen bijdragen.

39

Eerder werkte Pleun als projectleider voor Jantje Beton en coördinator van LOS (de koepel voor speeltuinorganisaties) aan verschillende projecten om de speelomgeving van kinderen, samen met hen, mooier te maken. www.speelmakers.nl Pleun heeft inmiddels een breed netwerk opgebouwd en veel kennis en expertise opgedaan om in dit traject een betekenisvolle bijdrage te leveren.

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

Ilse van der Put

Willem Jakobs

Siem Stinesen

Speladviseur

Landschapsarchitect

Ontwerper

Ilse van der Put is van Empowerment by Playing en al meer dan 12 jaar adviseur en pleitbezorger op het gebied van Inclusive Play. Toen ze in 2011 begon als Bendeleider van de Speeltuinbende was er nog geen Nederlands woord voor “Inclusive Play”. Met de Speeltuinbende heeft ze de term “samen spelen” geïntroduceerd. Inmiddels is deze term aardig ingeburgerd met als kroon op het werk het Samen Speel Akkoord. Hiervoor heeft zij de richtlijnen opgesteld die iedereen kan gebruiken ten aanzien van inclusief spelen. Met Ilse zijn we overtuigd dat samen spelen de basis is voor een inclusieve samenleving. Ten aanzien van Buitenspel voor de Binnenstad willen wij rekening houden met ieder kind. De expertise van Ilse in dit team zien we dan ook van onschatbare waarde!

Willem is een gedreven en initiatiefrijke ontwerper en ontwikkelaar van projecten die onderaf tot stand worden gebracht. Projecten worden hierbij ontwikkeld met kennis en ervaring op het gebied van sociale en natuurlijke processen, noodzakelijk bij de realisatie van groene en sociale projecten in de buitenruimte. In zijn praktijk worden ideeën gerealiseerd met een mix van creativiteit, improvisatie en doorzettingsvermogen. In samenwerking met diverse bewoners en professionals heeft hij op eigen initiatief diverse projecten tot stand gebracht waarbij de nadruk ligt op het tot stand brengen van verbinding. Zo is door zijn inzet bijvoorbeeld het braakliggend stuk grond in de wijk Coehoorn tot het landelijk bekende Coehoornpark ontwikkeld.

Siem is woordvoerder van het lokaal collectief ontwerpteam Soepel. Samen met vijf andere vormgevers en technische ingenieurs vormen ze een jong en ambitieus ontwerpteam dat zich openstelt voor co-creatie en social design. Wendbaar, technisch en creatief, zijn ze vooral van het doen.

Erik Vos Ontwerper, fotograaf Het Lab ontwerp + advies Erik is een geboren en getogen Arnhemmer en kent de stad en haar geschiedenis. Deze netwerker heeft de Vrijstaat Thialf bedacht en een bestuur gevormd die 'leuke dingen' in deze voormalige bouwspeelplaats initieert en aanmoedigt. In 2011 maakte hij met Marco van der Vegt de eerste ‘Buitenspelen-kaart’ van Nederland - voor Arnhem! Hij werkt elke vrijdag als vrijwilliger in het MaakLab waar kinderen en jongeren worden begeleid bij hun projecten (met ontwerpen, houtbewerken, lassen, zeefdrukken, smeden). Daarnaast is hij ontwerper en eigenaar van Het Lab, ontwerpbureau met veel Arnhemse klanten (o.a. gemeente, museum, Rozet, Eusebius).

Willem Jakobs is een doener puur sang. Door de juiste mensen en ideeën bij elkaar te brengen zorgt hij dat projecten gerealiseerd worden. Willem werkt in uiteenlopende rollen als parkregisseur, ontwerper, project- en programmaleider en werkt aan diverse opgaven voor het toekomstbestendig maken van de buitenruimte. Zijn bureau Stadsgras is aanjager en ontwerper van diverse buurtinitiatieven, groene schoolpleinen en samenwerkingsverbanden zoals het prijswinnende groene icoonproject voor provincie Gelderland; De Groene Route Malburgen. Stadsgras werkt op verschillende schaalniveaus, van de realisatie van innovatieve particuliere tuin met een beek van regenwater tot landschappelijke inpassing van tiny-houses voor jongeren.

40

Soepel ontwerpt en realiseert de meest uiteenlopende projecten zoals: objecten voor in de openbare ruimte, installaties voor festivals, eigen productontwikkeling of technische ondersteuning voor productontwerpers en ambachtelijke bouwprojecten. Met elkaar vormen ze een jong en ambitieuze ontwerpstudio. Door de verschillende expertises zijn ze in staat snel te schakelen. Siem is één van de ontwerpers binnen het collectief. Als ontwerper, tekenaar, maker of projectdenker is hij bij de gezamenlijke projecten vanaf het begin tot eind betrokken. Met Siem en het collectief ondersteunen we niet alleen de creatieven van onze stad, bovendien is onze indruk dat hun werkwijze goed past bij de manier zoals we dit project willen gaan aanpakken.

Open voor suggesties… Hiermee is het team misschien nog niet compleet. Vanuit PBA en de gemeente Arnhem vernemen we graag wie hier een belangrijke plek zou kunnen innemen. We denken hierbij aan iemand binnen PBA of het platform voor bewoners van de binnenstad Arnhem 6811.

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

Bronnen en eindnoten 1 Bron: Verkenning G6 binnensteden; sturen op transformatie, april 2022 www.denationaleomgevingsvisie.nl 2 Bron: Het Laatste kind op straat- Het belang van vrij spelen; 9 juni 2022; Hoofdstuk: Van buitenspelval naar buitenspeelbeleid, Johan Meire. 3 Urban Playground, how child-friendly planning and design can save cities; Tim Gill, RIBA Publishing 2021 4 Designing streets for kids; Global Designing Cities Initiative. Island Press 2020. globaldesigningcities.org/publication/designing-streets-for-kids/ 5 Bron: Het Laatste kind op straat- Het belang van vrij spelen; 9 juni 2022; Hoofdstuk: Avontuurlijk spelen in het groen, Karsten Orth, ontwerper openbare ruimte bij de gemeente Apeldoorn. 6 Bron: Structuurvisie Arnhem 2020 | doorkijk 2040 ; tav de binnenstad -centrumstedelijke kwaliteit: blz.105 7 Bron: Grip op beweging, Het herstelplan versneld- Arnhem als place to meet, 20 april 2021: blz.11 8 Bron: Structuurvisie Arnhem 2020 | doorkijk 2040 ; tav de binnenstad. centrumstedelijke kwaliteit: blz. 105 9 Bron: Van Eyck, A., (1960). ‘De milde raderen van de reciprociteit’, In: ‘Dat is architectuur’, 2001; Rotterdam; Uitgeverij 010: blz. 343 10 Bron: Vimeo: De Balie; Afbraak van de architectuur- bijeenkomst over de maatschappelijk sociale rol van architectuur, 15 maart 2022 11 Bron: Structuurvisie Arnhem 2020 | doorkijk 2040 ; tav de binnenstad.

continuïteit en kwaliteit openbare ruimte: blz. 106 12 Bron: Grip op beweging, Het herstelplan versneld- Arnhem als place to meet, 20 april 2021: blz.23 13 Kirsten Visser, stadsgeograaf en onderzoeker aan de Universiteit van Utrecht constateert stagnatie van het aantal kinderen dat buiten speelt. 14 Bron: Mulier Instituut 2021. Onderzoek: Inzicht in buitenspelen; de samenhang tussen kind- en omgevingskenmerken en buitenspeelgedrag. 15 Bron: Beweegconcept: 2+1+2 Arnhem, www.sportinarnhem.nl/media/tcgjkum5/20201116-artikel-beweegconcept-2-1-2-kvlo-digitaal.pdf 16 Gert Biesta; Het prachtige risico van onderwijs 17 Verwijzingen naar John Dewey en het belang van hindernissen en weerbarstigheid bij spelen. - Bron 1: Ik ben ook een mens; opvoeding en onderwijs aan de hand van Korczak, Dewey en Arendt, Joop Berding, 2018 - Bron 2: Richard Sennett; Stadsleven blz. 194 over John Dewey, op blz.197 verwijzing naar psychologisch onderzoek van Sherry Turkle tav invloed van computergames op kinderen -Bron 3: Uitzending: De Publieke Tribune Zo 8 mei 22:45 - Seizoen 2022 Afl. 2 - twee gezichten van social media. 18 Paul Verhaeghe spreekt hier over separatie: Bron: Intimiteit, hoofdstuk: identificatie en vrijheid: blz.222 19 Bron: Mulier Instituut 2021. Onderzoek: Inzicht in buitenspelen; de samenhang tussen kind- en omgevingskenmerken en buitenspeelgedrag.

20 Bron: Grip op beweging, Het herstelplan versneld- Arnhem als place to meet, 20 april 2021: blz. 26 21 Bron: Free to learn; Peter Gray hoofdstuk: “Lessons from Sociodramatic play” blz. 164 41

Aanbevelingen

Route van spelen

Teamsamenstelling

22 Bron: Gemeente Raadsbrief van 8 maart 2022 23 Bron: Gemeente Raadsbrief van 8 maart 2022 24 Bron: Gemeente Raadsbrief van 8 maart 2022 25 “Click & Play” werd al eens eerder als idee aangedragen in: “De Stad Het Kind; een pleidooi voor meer spelen in de binnenstad van Arnhem.” 26 De platanen op het Gele Rijdersplein zijn hiervoor geschikt. Geverifieerd bij Stadsboswachter Willem de Feijter. stadsboswachter.nl 27 Idee getoetst bij stadsboswachter Willem de Feijter. stadsboswachter.nl 28 Bron: wetenschappelijk onderzoeksrapport: Are urban water bodies really cooling? C. Jacobs, L. Klok, M. Bruse, J. Cortesão, S. Lenzholzer, J. Kluck, Urban Climate 32, 2020. www.sciencedirect.com/science/article/pii/ S2212095519301002 29 Bron: Grip op beweging, Het herstelplan versneld- Arnhem als place to meet, 20 april 2021: blz. 25 F: Rode Lopers: Van museum naar binnenstad. Hier wordt de op- en afrit van de Mandelabrug als obstakel van de doorgang aangekaart. 30 Bron: Skatepark Roermondsplein door: Stichting Skate For Coen, December 2019, Arnhem 31 Zie: www.samenspeelnetwerk.nl/richtlijnen 32 Citaat uit de brochure: “Leven in Cobercokwartier” en van de website: www.nieuwekadekwartier.nl/coberco­ kwartier/brochure 33 Bron: Grip op beweging, Het herstelplan versneld- Arnhem als place to meet, 20 april 2021: blz.23

Colofon © augustus 2022 | teksten: Bart Lucassen | redactie: Patrick Arink | ontwerp en beeldcollages: Erik Vos – Het Lab

42