Visie Arnhemse Kost: een visie op (stads)landbouw en voedsel 2025-2035

Arnhemse Kost

Een visie op (stads)landbouw en voedsel 2025-2035

Foto: Margriet Marinus

maart 2025

Voorwoord Is het u wel eens opgevallen, hoe anoniem ons voedsel is geworden? In een gemiddelde supermarkt ligt alles keurig in zakjes, bakjes en netjes opgestapeld. Appels komen uit Italië, terwijl er ook in Nederland genoeg appels aan de bomen hangen. Fruit wordt midden in de winter vanaf het zuidelijk halfrond geïmporteerd, omdat we eraan gewend zijn dat alles het jaar rond verkrijgbaar moet zijn. Bij vlees is de herkomst soms zelfs helemaal niet duidelijk. Jarenlang was het credo van de Nederlandse landbouw: productie, productie, productie. Landbouw moest grootschalig worden en het landschap stond in dienst van de voedselproductie. Inmiddels weten we dat deze vorm van landbouw niet duurzaam is. De biodiversiteit in het buitengebied is achteruit gehold en de bodem is vervuild geraakt met kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Willen we landbouw een toekomst bieden dan moeten we mens, natuur en landbouw weer met elkaar gaan verbinden. Arnhem kent een lange traditie rond stadslandbouw en daar zijn we trots op. Op de plek van park Klarenbeek lag ooit de graanschuur van Arnhem. In Arnhem Zuid werd ooit fruit geteeld voor alle inwoners van Arnhem. Ook voor de jongste generatie Arnhemmers is belangrijk dat ze leren waar ons voedsel vandaan komt.

Want wat is er nou mooier dan in je eigen buurt bessen plukken of noten rapen in een plukbos? Of op de fiets groenten en fruit halen bij een van onze Arnhemse boeren? Of actief meedoen aan één van de 150 initiatieven rond stadslandbouw in Arnhem?

Verandering begint met bewustzijn en daarom moeten we mens en voedsel weer met elkaar verbinden. Veranderingen in de landbouw zijn vooral een kwestie van mentaliteit, waarbij we ons realiseren dat er zonder natuur op termijn ook geen voedsel meer is. Dat we aandacht hebben voor het belang van insecten zoals bijen voor bestuiving, en voor een gezonde bodem waar micro-organismen optreden als natuurlijke plaagbestrijders. En het oog wil ook wat. Met onze Arnhemse stadslandbouw maken we de voedselproductie visueel aantrekkelijk.

Van anoniem naar lokaal en duurzaam

Als gemeente faciliteren we stadslandbouw in de volle breedte. We planten plukbomen en -struiken op openbare plekken en ondersteunen particuliere initiatieven die de mens en voedsel met elkaar verbinden. We besteden actief aandacht aan positieve informatie over gezond voedsel en natuurinclusief boeren. Hoe we dat doen, leest u in deze visie voor de komende jaren. Ik hoop dat ons toekomstbeeld mensen inspireert om op zoek te gaan naar lokaal geproduceerd, biologisch voedsel en misschien zelf tot een eigen moestuin of een simpele tomatenplant op het balkon. Samen zetten we stappen naar een duurzame, diervriendelijke en klimaatbestendige voedselproductie. Doet u mee? Eva van Esch Wethouder Stadslandbouw

Foto: Floris Pilgram

Inhoudsopgave Voorwoord | Van anoniem naar lokaal en duurzaam 1. Inleiding a. Waarom een nieuwe visie?.......................................... 1 b. Doelstelling.............................................................. 4 c. Centrale missie ........................................................ 4 d. Beleidscontext.......................................................... 4 e. Leeswijzer ............................................................... 5 2. Centrale missie | Een duurzame en gezonde voedselomgeving voor iedere Arnhemmer. .......................... 9 3. Stadslandbouw | In Arnhem geven we stadslandbouw aandacht en ruimte a. De (meer)waarde (h)erkennen..................................... 11 b. Continuïteit bieden..................................................... 13 c. Slim ruimtegebruik .................................................... 14 d. Verbinden stad en platteland, (stads)boer en burger ............................................................... 16 4. Natuurinclusieve landbouw | In Arnhem verbouwen we voedsel op een natuurinclusieve wijze a. Ondersteunen van transitie......................................... 17 b. Experimenteerruimte................................................. 19 c. Waarderen van ecosysteemdiensten ............................ 21 d. Bewustwording en dialoog.......................................... 21 5.

Eiwittransitie | In Arnhem stimuleren we een gezonde eiwitbalans, richting meer plantaardige eiwitproductie en consumptie. a. Eiwitrijke teelt voor humane consumptie ....................... 22 b. Ondernemersklimaat ....................... ......................... 24 c. Bewustwording ........................................................ 24 d. Plantaardig aanbod in voedselomgeving........................ 25

6. Duurzame consumptie | In Arnhem eten inwoners duurzaam en gezond a. Een goede maaltijd voor iedereen..................................... 26 b. Gezonde voedselomgeving.............................................. 27 c. Eten van dichtbij............................................................ 28 d. Voedselverspilling.......................................................... 29 7. Totstandkoming visie | Arnhem denkt mee a. Aanschuiftafels ............................................................. 30 b. Geluiden uit de wijk........................................................ 34 c. Voedselsafari ................................................................ 37 d. Enquête Digipanel Arnhem .............................................. 39 8. Vervolg | Uitvoeringsagenda ................................................ 40 Dankwoord............................................................................ 41 Bijlagen A. Manifest Stadslandbouw........................................................ 43 B. Plukkaart ............................................................................ 44 C. Overzicht stadslandbouw-initiatieven in Arnhem.......................... 45 D. Overzicht van betrokken partijen/organisaties............................. 46 E. Rapportage aanschuiftafels .................................................... 47 F.

Online enquête en analyse rapport O&S................................... 50 G. Afwegingskader bewonersinitiatieven........................................ 53 H. Begrippenlijst ...................................................................... 54 I. Referentielijst voetnoten ........................................................ 55 J. Quotes van Geluiden uit de wijk............................................... 56

1. Inleiding Arnhem kent een rijke geschiedenis en grote diversiteit aan initiatieven op het gebied van (stads)landbouw en voedsel. In 2014 is vanuit het toenmalig Stedennetwerk Stadslandbouw, waar Arnhem onderdeel van uitmaakte, het Manifest Stadslandbouw opgesteld. In dit Manifest (zie bijlage A) zijn de grondbeginselen en beleidsspeerpunten met betrekking tot stadslandbouw omschreven. Dit Manifest vormde de grondslag voor de allereerste visie op stadslandbouw en regionaal voedsel, genaamd ‘Het groeit in Arnhem’ (2017).

Waarom een nieuwe visie? De voorgaande visie op stadslandbouw en regionaal voedsel uit 2017, ‘Het groeit in Arnhem’, is aan een herziening toe. De belangrijkste redenen om een nieuwe visie op te stellen zijn: Veranderingen en urgente opgaven vragen om een visie die handelingsperspectief biedt De landbouwsector en ons voedselsysteem zijn voortdurend in ontwikkeling en aan verandering onderhevig. Die veranderingen vragen samen met urgente opgaven van deze tijd (zoals klimaatverandering, de stikstofcrisis en afname van biodiversiteit) om een nieuwe visie die handelingsperspectief biedt voor onze Arnhemse inwoners en ondernemers en omgeving. Een visie op voedsel ontbreekt nagenoeg Het thema voedsel komt naast de omgevingsvisie nauwelijks ter sprake in bestaande beleidsstukken, terwijl voedsel aan de basis ligt van ons menselijk bestaan. Iedereen in de samenleving is er (in)direct mee verbonden. Voedsel verbindt en raakt ons allen. Het streven is om inwoners meer bewust te laten zijn van de waarde van ons voedsel, in economisch opzicht, in relatie tot onze gezondheid (een gezonde, groene leefomgeving) en als middel om de sociale contacten te versterken.

Daarnaast staat in de omgevingsvisie in de paragraaf ‘We stimuleren natuurinclusieve landbouw’ dat we een visie gaan opstellen over ‘duurzame (stads)landbouw en regionaal voedsel’ (zie tekstvak p.2). De omgevingsvisie is de kapstok waar de nieuwe visie aan wordt opgehangen. Stadslandbouw in Arnhem is populair en biedt meervoudige waardecreatie Het aantal stadslandbouwinitiatieven in Arnhem en omgeving is de laatste jaren sterk toegenomen, zowel in kwantiteit als kwaliteit. Arnhem telt momenteel ruimt 150 stadslandbouwinitiatieven, op verschillende schaalniveaus en in vele gedaantevormen. Van grootschalige landbouwbedrijven en educatieve stadsboerderijen, zorgboerderijen en volkstuincomplexen tot kleinschalige bewonersinitiatieven op wijkniveau in de vorm van buurtmoestuinen en adoptiegroen. Daarnaast zijn er ambachtelijke initiatieven en horeca, die inspelen op lokale productie en de korte keten. Lokale voedselproductie is van meervoudige waarde; voor mens, milieu en maatschappij (meervoudige waardecreatie). Initiatieven op het gebied van (stads)landbouw en een duurzame voedselketen dragen bij aan een groene, klimaatadaptieve, circulaire, sociale, inclusieve en bruisende stad met een gezonde woon-, werk- en leefomgeving.

1

We stimuleren natuurinclusieve landbouw Landbouw en natuur zijn onafscheidelijk met elkaar verbonden en vormen de schakels van natuurinclusieve landbouw. Natuurinclusieve (stads)landbouw kenmerkt zich door de afwezigheid van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen en draagt bij aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, een goede bodem- en waterkwaliteit, en dierenwelzijn. Het zorgen voor het land en de aarde, het zorgen voor elkaar en het zorgen voor het grotere geheel vormen de basis van natuurinclusieve (stads)landbouw. Natuurinclusieve (stads)landbouw draagt bij aan een groene, klimaatadaptieve, circulaire, sociale, inclusieve en bruisende stad met een gezonde woon-, werk- en leefomgeving. Natuurinclusieve (stads)landbouw heeft als uitgangspunt het continu streven naar het sluiten van lokale kringlopen. We onderschrijven het belang van een duurzame regionale voedselketen en de regionale voedselvoorziening. We zetten in op het verkorten van de ketens van de voedselproductie en streven naar meer verbinding tussen stad en ommeland en tussen producent en consument. We streven naar het versterken van de lokale economie en we stimuleren en faciliteren concepten en initiatieven voor lokale en regionale voedselproductie, natuurinclusieve (stads)landbouw en de eetbare stad.

We wijzen in en om de stad locaties aan, specifiek gericht op en bestemd voor lokale/regionale voedselproductie, natuurinclusieve (stads)landbouw en de eetbare stad. We zorgen tenslotte voor promotie, educatie en bewustwording ten aanzien van lokaal voedsel en gezondheid. Daarnaast nemen we het bestaande en toekomstige beleid met betrekking tot dit onderwerp op in het overzicht in hoofdstuk 7. Waaronder het opstellen van een visie op duurzame (stads)landbouw en regionaal voedsel. Bron: Omgevingsvisie Arnhem 2040 (p. 43).

Foto: Margriet Marinus

2

(Stads)landbouw en voedsel zijn domein overstijgende thema's en dragen bij aan meerdere Sustainable Development Goals Stadslandbouw en voedsel zijn domein overstijgende thema’s en vereisen een integrale aanpak. Ze vormen de verbinding tussen het fysieke en sociaal-economische domein. De thema’s (stads)landbouw en voedsel zijn verbonden met thema’s als duurzaamheid, gezondheid, onderwijs en onderzoek, ruimtelijke inrichting, communicatie, armoede, circulaire economie, dierenwelzijn, natuureducatie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, werkgelegenheid, toerisme en recreatie. Door haar domein overstijgende karakter sluit de visie aan op meerdere Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties (zie figuur 1). Een visie biedt een kader met handelingsperspectief voor de transitie naar duurzame (stads)landbouw en een duurzame voedselketen Deze visie schept het kader waarmee Arnhem bijdraagt aan de transitie naar duurzame (stads)landbouw en een duurzame voedselketen. Kennis en bewustwording liggen aan de basis van elke transitie. Om de landbouw- en voedseltransitie te laten slagen is het nodig om steeds meer mensen en initiatieven aan te laten haken.

Bij de totstandkoming van deze visie hebben we een beroep gedaan op de kennis en expertise van betrokken ondernemers, inwoners en de vele maatschappelijke organisaties en kennis- en onderwijsinstellingen die onze stad en omgeving rijk is. Die kennis vormt de basis van deze visie, die onze inwoners en (stads)boeren handelingsperspectief biedt om de slag naar verduurzaming vorm te geven. Figuur 1. (Stads)landbouw en Voedsel in relatie tot de Sustainable Development Goals

3

Een visie draagt bij aan betere samenwerking met regionale en (inter)nationale partners Landbouw en voedsel zijn bij uitstek onderwerpen die de gemeentegrenzen overschrijden. Binnen Arnhem kunnen we niet zelfvoorzienend zijn in onze voedselvoorziening, maar we kunnen de productie en consumptie van lokale voeding wel stimuleren. Het is daarbij essentieel om de directe verbinding tussen stad en ommeland te herstellen en met onze partners in de regio (zowel producenten als consumenten) samen te werken. Als Arnhem staan we niet alleen in de landbouw- en voedsel transitie. Kennisdeling en ervaringsuitwisseling met partners die voor dezelfde opgaven staan, is waardevol. We willen de samenwerking met regionale en landelijke partners uitbreiden en versterken, en op termijn aansluiten bij Europese projecten en samenwerkingsverbanden. Deze visie geeft een goed beeld waar we als Arnhem voor staan en helpt ons als gemeente te profileren naar externe partners.

Doelstelling De visie heeft als doel om een gezamenlijk perspectief te formuleren over de toekomst van (stads)landbouw en voedsel in Arnhem, en daarmee de voorgaande visie ‘Het groeit in Arnhem’ (2017) te actualiseren. Dit doen we samen met en voor de stad Arnhem. De visie is een nadere uitwerking van de Omgevingsvisie en sluit aan op meerdere beleidsvelden en visies van de gemeente Arnhem (zie paragraaf Beleidscontext, p.4 t/m 8). De visie geeft een krachtig en helder beeld van de gewenste ontwikkelingen voor (stads)landbouw en voedsel in Arnhem. De visie toont aan dat de thema's (stads)landbouw en voedsel meerdere beleidsvelden en onderwerpen raken en bijdragen aan meerdere Sustainable Development Goals (zie figuur 1. p.3).

Centrale missie In deze visie is speciale aandacht voor de thema’s stadslandbouw, natuurinclusieve landbouw, de eiwittransitie en duurzame consumptie. De doelen en acties die we voor deze thema’s formuleren dragen allen bij aan de centrale missie van deze visie:

Een duurzame en gezonde voedselomgeving voor iedere Arnhemmer. Deze centrale gedachte vormt de basis van wat we in Arnhem willen bereiken. Hoe we dat gaan doen wordt omschreven in de uitvoeringsagenda.

Beleidscontext Arnhem heeft de ambitie om integraal te werken en te zorgen voor meer samenhang en samenwerking tussen de diverse beleidsvelden. De thema’s stadslandbouw en voedsel zijn bij uitstek domein overstijgende thema’s die de samenwerking tussen diverse beleidsterreinen, waaronder gezondheid, educatie, ecologie, natuur, milieu, bodem, klimaatadaptatie, biodiversiteit, circulaire economie, dierenwelzijn, toerisme en recreatie kan bevorderen. In onderstaande tabel staat hoe de visie Arnhemse Kost is verbonden met ander vastgesteld beleid binnen Arnhem. Voor een uitvoeriger uitwerking van het integrale karakter en de (meer)waarden van stadslandbouw en voedsel, zie missie 4 van het thema Stadslandbouw.

4

Visie

Inhoud

De Omgevingsvisie (2023) Richt zich op (algemeen)

De Omgevingsvisie Arnhem 2040 richt zich op het creëren van een gezonde, duurzame en aantrekkelijke leefomgeving voor alle Arnhemmers. De visie omvat plannen voor woningbouw, vergroening, klimaatadaptatie, mobiliteit, en economische ontwikkeling, met een sterke nadruk op duurzaamheid en sociale inclusie.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

Binnen de Omgevingsvisie wordt het belang van een duurzame voedselvoorziening en regionale voedselketens benadrukt, net zoals de verbinding tussen stad en ommeland en tussen consument en producent. Initiatieven die bijdragen aan natuurinclusieve (stads)landbouw en de eetbare stad worden gefaciliteerd en gestimuleerd. Daarnaast wordt het belang van de promotie, educatie en bewustwording ten aanzien van lokaal voedsel en gezondheid benadrukt in de visie.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

De visie Arnhemse Kost is ingebed in de Omgevingsvisie. De Omgevingsvisie vormt als het ware de kapstok waar de visie Arnhemse Kost aan opgehangen wordt. De ambitie van de Omgevingsvisie om een visie duurzame (stads)landbouw en regionaal voedsel op te stellen, wordt door deze visie Arnhemse Kost vervuld. Samen richten zij zich op natuurinclusieve landbouw, regionale voedselvoorziening en productie, en de educatie over lokaal voedsel en gezondheid.

De Groenvisie (2018) Richt zich op (algemeen)

De Groenvisie 2017-2035 richt zich op het behouden en versterken van het groene karakter van de stad door middel van duurzame groenbeheer praktijken, het bevorderen van biodiversiteit en het verbeteren van de leefbaarheid voor inwoners.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

De visie benadrukt het belang van het verbeteren van bodem- en waterkwaliteit, klimaatbestendigheid en het omvormen van landbouwgronden naar natuurinclusief beheer, zowel in de wijken als in gebieden zoals het Veluws Plateau en het rivierenlandschap. Maatregelen zoals bloemrijke akkerranden, poelen en natuurakkers ondersteunen biodiversiteit, terwijl chemische middelen en intensieve grondbewerking worden vermeden.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

Samen met de Omgevingsvisie, vormt de Groenvisie de voedingsbodem waar de visie Arnhemse Kost op groeit. De Arnhemse Kost vervult de ambitie om duurzame (stads)landbouw in Arnhem te realiseren, zoals benadrukt in de Groenvisie.

5

Plan Gezonde Leefomgeving (2024) Richt zich op (algemeen)

Het Plan Gezonde Leefomgeving Arnhem maakt buiten gezond richt zich op het beschermen en verbeteren van de fysieke leefomgeving om de gezondheid van inwoners, dieren en de natuur te bevorderen. Het plan omvat maatregelen voor schone lucht, vermindering van geluidshinder, hittestress, schone bodem, schoon water en het tegengaan van lichtvervuiling.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

Het belang van groene, vitale bodems die biodiversiteit, CO₂ vastleggen en goede waterhuishouding bevorderen, wordt benadrukt. Deze vitale bodems dragen bij aan ambities rondom het stimuleren van de eetbare stad, stadslandbouw en de bestaande (school)moestuinen. Want een veilige en gezonde voedselvoorziening begint met een schone en gezonde bodem.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

Samen met het Plan Gezonde Leefomgeving zetten wij ons in voor groene, vitale bodems die geschikt zijn voor stadslandbouw en het verbouwen van gezonde voeding.

Plan Gezond en Fit (2021) Richt zich op (algemeen)

Het Plan Gezond en Fit richt zich op het bevorderen van een gezonde leefstijl en eetgewoontes voor alle inwoners door middel van sport, beweging, gezonde voeding en preventie van middelengebruik. Daarnaast focust dit plan zich op het terugdringen van aan leefstijl gerelateerde ziekten zoals obesitas, diabetes en hart- en vaatziekten.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

In het plan wordt het belang van een groene openbare ruimte, die uitnodigt om dagelijks te bewegen en gezond te leven, benadrukt. Daarnaast bevordert het JOGG programma een gezonde leefomgeving voor jongeren door bijvoorbeeld moestuinen rondom scholen te stimuleren.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

De visie Arnhemse Kost draagt bij aan de missie van Het plan Gezond en Fit, door het creëren van groene ruimtes, waarin stadslandbouw bedreven wordt. Deze ruimtes nodigen uit tot dagelijks bewegen en sociale interactie, wat bijdraagt aan de fysieke en mentale gezondheid van inwoners van Arnhem.

6

Visie Circulaire Economie (2021 / Uitvoeringsagenda Arnhem Circulair 2024-2026 Richt zich op (algemeen)

Het Plan van Aanpak Op weg naar een circulair Arnhem richt zich op de transitie naar een circulaire economie door het stimuleren van innovatie en circulariteit bij bedrijven, het reduceren van het gebruik van nieuwe grondstoffen, het creëren van extra werkgelegenheid en het geven van het goede voorbeeld bij inkoop en aanbestedingen.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

In de Uitvoeringsagenda Arnhem Circulair 2024-2026 worden de meerwaardes besproken van het gebruik van duurzame biobased materialen, multi-disciplinaire projecten die mode, textiel, agrofood en landbouw verbinden, vermindering van voedselverspilling, de verwaarding van reststromen en het gebruik van afvalvrije verpakkingen. Daarnaast zijn de waardeketens textiel en voedsel hoofdthema’s vanwege hun grote milieu-impact.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

Arnhemse Kost en Circulaire Economie delen ambities op het gebied van bovenstaande onderwerpen. Textiel en voedsel lenen zich goed voor de inzet op een meer circulaire waardeketen. Deze worden uitvoerig besproken in de hoofdstukken Eiwittransitie en Duurzame Consumptie.

Strategie Klimaatadaptatie (2021) Richt zich op (algemeen)

De Strategie Klimaatadaptatie Arnhem 2020-2030 richt zich op het voorbereiden van de stad op de gevolgen van klimaatverandering door maatregelen te nemen tegen wateroverlast, hitte, droogte en waterveiligheid. De strategie is gericht op het klimaatbestendig maken en leefbaar houden van Arnhem.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

In de strategie wordt het belang van het vergroenen van versteende gebieden benadrukt. In het wijkgroen ligt meer de nadruk op het gebruik van het groen voor bewoners, te weten: sporten, spelen, ontmoeten, wandelen en stadslandbouw. Dit groen en de bijbehorende functies voor de bewoners, maakt de wijk aantrekkelijk.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

De visie Arnhemse Kost draagt bij aan klimaatadaptatie door het verbeteren van de bodemkwaliteit en het vergroten van de biodiversiteit, wat helpt bij het vasthouden van water en het verminderen van hittestress. Daarnaast bevordert duurzame (stads)landbouw vergroening van versteende gebieden, wat bijdraagt aan een betere leefbaarheid van de stad.

7

Biodiversiteitsagenda (2021) Richt zich op (algemeen)

De Biodiversiteitsagenda 2021-2025 richt zich op het herstellen, behouden en versterken van de biodiversiteit in de gemeente Arnhem.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

De agenda benadrukt het belang van duurzame (stads)landbouw, en duurzame landbouwmethoden (zoals bodemverbeteraars en extensieve begrazing), natuurinclusief bouwen en groene bewonersinitiatieven en educatie om biodiversiteit te waarborgen.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

Met het gedeelde belang om biodiversiteit te vergroten, binnen en rondom Arnhem, werken de biodiversiteit agenda en Arnhemse Kost nauw met elkaar samen.

Visie Dierenwelzijn (2021) Richt zich op (algemeen)

De Visie Dierenwelzijn 2021-2030 van Arnhem richt zich op het waarborgen van het welzijn van zowel gehouden als in het wild levende dieren binnen de gemeentegrenzen. De visie benadrukt het belang van dierenwelzijn voor de biodiversiteit, het ecosysteem en het welzijn van mensen.

Benadrukt het belang van (onderwerpen gerelateerd aan Arnhemse Kost)

In de visie wordt het belang beschreven van het duurzame gebruik van landbouwgronden, een gezonde leefomgeving voor zowel dier als mens, en diervriendelijke consumptie. Duurzaam gebruik is hier gerelateerd aan het vergroten van de biodiversiteit en het welzijn van de dieren op deze gronden.

Staat in verbinding met de visie Arnhemse Kost door

Dierenwelzijn wordt binnen de bestaande en toekomstige initiatieven binnen de Arnhemse Kost gewaarborgd. Daarnaast ligt in de Arnhemse Kost de focus op een gezonde balans in de consumptie tussen dierlijk en plantaardig. We stimuleren plantaardige consumptie en streven naar duurzame, diervriendelijke veehouderijen.

8

2. Centrale missie Arnhem geeft vorm aan een duurzame en gezonde voedselomgeving. Steden, zoals Arnhem, zijn ontstaan vanuit een wederkerige relatie met landbouw en voedsel. Binnen de muren werd stadslandbouw bedreven zodat bewoners minder kwetsbaar waren in tijden van belegering. Er waren veel moestuinen, kruidentuinen, fruitbomen en zelfs kleine stadsakkers. Buiten de stad lagen verschillende gebieden met landbouw en veeteelt. De meest kwetsbare groenten werden vlak buiten de stadsmuren geteeld zodat deze vers op de markt verkocht konden worden. Daarbuiten lagen de boomgaarden, knollen- en graanakkers, want deze oogsten konden langer bewaard worden. Nog verder buiten de stad graasde het vee. In de stadsplattegrond was de relatie tussen stad en voedsel fysiek verankerd, zo ook in Arnhem. De Korenstraat en Korenmarkt herinneren aan het verleden van Arnhem als regionaal graancentrum. De Varkensstraat en Vissteeg geven ook vandaag de dag nog aan waar vroeger slagers en visboeren hun werk verrichtten. Voor brood ging je naar de Bakkerstraat en voor bier naar de Brouwerstraat. Graan werd opgeslagen in zogenaamde spijkers en het Spijkerkwartier dankt hieraan zijn naam. Op Monnikenhuizen bewerkten monniken de akkers en langs de Jansbeek lagen vele watermolens die het graan maalden tot meel. Later werd landbouw een onlosmakelijk deel van de vele landgoederen rond de stad.

En zo hebben Arnhem en landbouw zich eeuwenlang in wederkerigheid ontwikkeld.

Een duurzame en gezonde voedselomgeving voor iedere Arnhemmer

Sinds de jaren vijftig vertaalde dit zich in een nog verdere schaalvergroting en industrialisatie van de landbouw. Deze voedselrevolutie heeft veel opgeleverd. Vandaag de dag hebben we het gemak dat al het eten dat we ons kunnen wensen het hele jaar door klaarligt in de supermarkt. Een voedselsysteem gericht op voedselzekerheid en gemak gaat echter ten koste van andere belangrijke aspecten van ons voedsel.

De consument is de directe relatie met voedsel kwijtgeraakt. Vandaag de dag legt een gemiddelde maaltijd duizenden voedselkilometers af, van akker tot bord. De meeste appels die we in de bomen zien hangen als we door de Betuwe rijden bijvoorbeeld, komen niet op onze fruitschalen terecht maar gaan via de veiling de hele wereld over. Onze relatie tot ons voedsel is vooral een esthetische en een economische. We vinden het belangrijk dat het product er goed uitziet, dat het lang houdbaar is en veilig om te eten. Tegelijkertijd willen we niet veel geld uitgeven aan ons voedsel. De gemiddelde Nederlander spendeert 11% van het inkomen aan eten, terwijl het Europese gemiddelde op 13% ligt. We kiezen meestal voor de goedkope en makkelijke optie en dat is over het algemeen niet de gezondste en verantwoorde keuze. De opkomst van het westerse, moderne eetpatroon is een veelvoorkomende oorzaak van daaraan gerelateerde ziekten zoals hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en obesitas.

Vanaf de opkomst van de industriële revolutie en het massatransport, is de relatie tussen stad en voedsel veranderd. Stoommachines en voedselverwerkende fabrieken zorgden voor een schaalvergroting en het massatransport maakte het mogelijk om grote hoeveelheden voedsel over lange afstanden te transporteren; in het begin per schip en later ook per trein, vrachtwagen en vliegtuig.

9

De productiemethoden van de grootschalige landbouw dragen, onder andere vanwege gebruik van kunstmest en pesticiden, in ernstige mate bij aan uitputting en verontreiniging van de bodem, aan oppervlakte- en grondwaterverontreiniging en afname van biodiversiteit en landschapskwaliteit. Veeteelt zorgt voor een hoge stikstofuitstoot en mestoverschotten, wat een disbalans in de natuurlijke kringloop veroorzaakt. Dierenwelzijn krijgt steeds meer maatschappelijke aandacht vanwege de productieomstandigheden van grootschalige veeteelt. Het verdienvermogen voor de boer, tuinder, teler, bakker, slager en groenteman staan onder druk. Door de race naar de prijs bodem is er onvoldoende ruimte om hun ambacht en bijdrage aan een gezond en duurzaam voedsel product te waarderen. De ambachtelijke bakker, groenteman of slager is in Nederland een uitstervend beroep aan het worden. De urgentie is nu om in Arnhem vorm te geven aan een duurzame en gezonde voedselomgeving. In Arnhem zetten we daarom in op: meer aandacht en ruimte voor stadslandbouw; een natuurinclusieve landbouw die actief bijdraagt aan de kwaliteit en veerkracht van de natuurlijke omgeving; een gezonde balans tussen dierlijke en plantaardige eiwitten; duurzame en gezonde voeding met aandacht voor eten van dichtbij, voedselverspilling en een goede maaltijd voor iedereen.

Kortom, in Arnhem is duurzaam de norm voor (stads)landbouw en voedsel, zodat we een duurzame en gezonde voedselomgeving voor iedere Arnhemmer kunnen realiseren.

Foto: Rob Borst

10

3. Stadslandbouw Onder het begrip stadslandbouw verstaan we de productie van voedsel binnen de stad (intra-urbaan) en langs de randen van de stad (peri-urbaan). Dit kan zowel commercieel als niet-commercieel zijn. Ook de handel, verwerking en verspreiding van voedsel valt eronder. Kenmerkend is dat deze vorm van landbouw gebruikmaakt van producten en diensten uit de stad en vervolgens weer producten en diensten terug levert aan de stad. Arnhem telt meer dan 150 (stads)landbouw initiatieven, op verschillende schaalniveaus en in vele gedaantevormen. Van grootschalige akkerbouw-

en veeteeltbedrijven, educatieve stadsboerderijen en zorgboerderijen tot volkstuincomplexen, schoolmoestuinen en csa's (community supported agriculture); van uitgestrekte boomgaarden en voedselbossen tot kleinschalige bewonersinitiatieven op wijkniveau in de vorm van buurtmoestuinen, plukbosjes en adoptiegroen. Daarnaast zijn er talrijke ambachtelijke initiatieven en horeca, die inspelen op lokale productie en de korte keten. Kortom, een breed en divers palet aan initiatieven die de stad kleur geven en bijdragen aan een rijke voedselomgeving.

DOEL: In Arnhem geven we stadslandbouw aandacht en ruimte Missie 1. De (meer)waarde van stadslandbouw (h)erkennen. Huidige situatie / dit is wat we constateren Lokale voedselproductie is van meervoudige waarde; voor mens, milieu en maatschappij. Stadslandbouw draagt bij aan een grote verscheidenheid van maatschappelijke doelen zoals lokale voedselvoorziening, educatie, bewustwording, biodiversiteit, bodem vitaliteit, sociale cohesie, voedselzekerheid, armoedebestrijding, gezondheid en welzijn, binding met de buurt (sociale cohesie), integratie, re-integratie in het werkleven, klimaatadaptatie, milieu en economie (meervoudige waardecreatie). Zie figuur 2. Meerwaarde van stadslandbouw, p. 12. Door stadslandbouw en voedsel aan bovenstaande maatschappelijke doelen te koppelen ontstaat er meervoudige waardecreatie. Zowel inwoners van Arnhem als ook de leden van de gemeenteraad gaven tijdens de participatie rondes aan nog te weinig de meerwaarde van stadslandbouw in te zien.

Visie /zo zien we het voor ons Stadslandbouw draagt bij aan meervoudige waardecreatie op basis van wederkerigheid. Stadslandbouw wordt gezien als een waardevol instrument om verbinding en ontmoeting in de wijk te stimuleren en sociale cohesie, integratie, inclusie en armoedebestrijding te bevorderen. Stadslandbouw wordt gezien als een waardevol middel om klimaatadaptatie, biodiversiteit, een betere bodem- en grondwaterkwaliteit, een gezonde leefomgeving en een circulaire economie te borgen. De meerwaarde van stadslandbouw(initiatieven) wordt erkend en herkend. De meervoudige waardecreatie die stadslandbouw mogelijk maakt, wordt gewaardeerd én beter benut door zowel de gemeente als inwoners en ondernemers. Arnhem stimuleert en faciliteert initiatieven op het gebied van stadslandbouw en voedsel die bijdragen aan meervoudige waardecreatie. 11

Meerwaarde van stadslandbouw Stadslandbouw draagt bij aan een grote verscheidenheid aan maatschappelijke doelen en biedt vele voordelen zoals figuur 2 laat zien: Figuur 2. Meerwaarde van Stadslandbouw

Illustratie: Studio Stunner

12

Missie 2. De continuïteit van bestaande stadslandbouw-initiatieven versterken. Huidige situatie / dit is wat we constateren Er is een grote verscheidenheid in de continuïteit van bestaande stadslandbouw initiatieven. Veel initiatieven zijn ontstaan door de inzet, bevlogenheid, kennis en kunde van vrijwilligers. Met name de grotere initiatieven weten door professionalisering hun continuïteit na verloop van tijd goed te borgen. Echter zien we ook dat kleinere initiatieven na een eerste periode van veel inzet en enthousiasme soms verzanden en deelnemers afhaken. Nieuwe (bewoners)initiatieven hebben vaak behoefte aan begeleiding en ondersteuning. Ook is er vaak na de opstart behoefte aan een stukje ‘nazorg’, met name bij die initiatieven waar kennis en ervaring ontbreken. Er is behoefte aan kennisdeling en ervaringsuitwisseling, over bijvoorbeeld het onderhoud van fruitbomen. De afdeling Wijkonderhoud krijgt regelmatig meldingen over diefstal, vandalisme en stroperij. Een bekend voorbeeld is diefstal uit (buurt)moestuinen. Deze incidenten ondermijnen het enthousiasme van de initiatiefnemers en de continuïteit.

Er is onder de vele stadslandbouw initiatieven behoefte aan langdurige zekerheid in de vorm van: De beschikbare grond en de overeenkomsten die worden afgesloten (langjarige contracten); Vrijwilligers, die veelal de motor vormen van veel stadslandbouw initiatieven; De functie/ bestemming die op een locatie rust (wat mag wel/niet).

Foto: Stadslandbouw Mooieweg

Visie / zo zien we het voor ons Arnhem koestert haar stadslandbouw-initiatieven in al haar verscheidenheid. Ze ondersteunt hen - daar waar gewenst en mogelijk is - in het verbeteren van hun toekomstbestendigheid. Bij gronden in eigendom van Arnhem, worden afspraken gemaakt met de gebruikers/beheerders van de gronden om het initiatief duurzaam te borgen en toegankelijk te houden. Om de Arnhemse doelen en ambities te borgen, gelden er regels en voorwaarden ten aanzien van beheer en onderhoud van binnenstedelijke landbouwgronden in eigendom van Arnhem. Zie bijlage G. Afwegingskader bewonersinitiatieven.

13 14

Missie 3. Slim ruimtegebruik voor landbouw en voedselproductie in en om de stad. Huidige situatie / dit is wat we constateren Arnhem heeft ruim 2.500 fruit- en notenbomen in de openbare ruimte 1 staan, waar iedereen van mag plukken. Zie de stadslandbouw initiatieven kaart in bijlage C. Er is behoefte aan meer rustige plekken in de stad, geluidsluwe plekken waar inwoners kunnen wandelen en recreëren. Dit kunnen ook stadslandbouw locaties zijn. In veel wijken is er vraag naar ruimte om voedsel te produceren. Dit varieert van plukfruit en buurtmoestuinen in de openbare ruimte tot een toenemende vraag naar individuele/particuliere volkstuinen. De gemiddelde wachttijd voor een volkstuin in Arnhem bijvoorbeeld bedraagt 2,5 jaar. De laatste jaren is er een toenemende vraag naar landbouwgrond in en om de stad. Soms willen bestaande initiatieven uitbreiden omdat de vraag naar lokaal voedsel vanuit de stad groeit. Zo is er sprake van wachtlijsten bij een aantal Community Supported Agriculture (CSA’s) zoals Kweekland en Hoeve Klein Mariëndaal.

Ook dienen er zich nieuwe initiatieven aan. We zien een toenemend aantal burgerinitiatieven, burgercoöperaties en samenwerkingsverbanden (zoals Herenboeren, Land van Ons, Lenteland, Aardpeer etc.) die op zoek zijn naar landbouwgrond. Daarnaast is er onder bestaande agrariërs in het buitengebied ook meer behoefte aan landbouwgrond vanwege de toenemende extensivering van de landbouwsector. Bij veel stadslandbouw initiatieven is behoefte aan meer eenduidige en eenvoudige kaders (wet- en regelgeving). Soms lopen initiatieven tegen beperkingen op omdat er bijvoorbeeld waarden zoals landschap en erfgoed op een perceel rusten. De mogelijkheden om stadslandbouw te beoefenen zijn dan beperkt en/of er zijn vergunningen vereist wat de uitvoering complex maakt en afremt. Mogelijkheden voor de uitvoering van stadslandbouw-activiteiten variëren per bestemming/functie die er op een locatie rusten. Het betreft maatwerk.

3

14 Foto: Stadslandbouw Mooieweg

Visie / zo zien we het voor ons In Arnhem wordt ruimte gecreëerd voor stadslandbouw en eetbaar groen, door gebruik te maken van bestaande openbare ruimte of particuliere terreinen (dubbel ruimtegebruik). Stukken openbare ruimte met relatief weinig natuurwaarde en met kansen voor landschaps- en biodiversiteitsherstel (water- en bodemsturend) worden omgevormd naar meer klimaatadaptieve, biodiverse landschappen aangevuld met eetbaar groen. Elke Arnhemse wijk heeft minstens één buurtmoestuin. De functie ‘stadslandbouw’ wordt geborgd in de ruimtelijke planvorming in en om de stad op locaties waar stadslandbouw maatschappelijke meerwaarde creëert. Stadslandbouw/voedsel wordt integraal als wegingsfactor meegenomen in ruimtelijke plannen. Daarbij kijken we niet uitsluitend naar het creëren van nieuwe ruimte voor stadslandbouw, maar zoeken we ook oplossingen in koppelkansen met andere functies (meervoudige waardecreatie) en samenwerking met bestaande lokale initiatieven.

Foto: Juuke Schoorl

Stadslandbouw/voedsel wordt een vast onderdeel van de belangenafweging in ons ruimtelijk beleid, en staat in relatie tot thema's als gezondheid, educatie, circulaire economie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en dierenwelzijn. Stadslandbouw wordt waar mogelijk slim gekoppeld aan andere opgaven. Denk bijvoorbeeld aan het combineren van de woningbouwopgave met de eetbare stad: het realiseren van eetbaar groen in (nieuwbouw)wijken in de vorm van buurtmoestuinen, verticaal eetbaar groen, daktuinen etc. Waar kansen liggen om bestaande groenstructuren zoals parken en openbaar groen te verstevigen, laten we stadslandbouw initiatieven hierop aansluiten. Arnhem waardeert en koestert zowel bestaande agrariërs in het buitengebied als nieuwe burgerinitiatieven en burgercoöperaties, die mensen bij voedselproductie betrekken, bijdragen aan de versnelling van de landbouwtransitie en herstel van de biodiversiteit. Waar mogelijk verbinden we bestaande en nieuwe initiatieven, die elkaar kunnen aanvullen en/of versterken (koppelkansen). In Arnhem streven we een gezonde bodem na, zodat iedere Arnhemmer in de eigen tuin kan (moes)tuinieren.

15

Missie 4. Het versterken van de verbinding tussen stad en platteland, (stads)boer en burger. Huidige situatie / dit is wat we constateren Stad en land zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De stad heeft het platteland nodig voor zijn voedsel, zijn energie, voor waterberging en als plek voor ontspanning. Omgekeerd heeft het platteland de stad nodig als afzetmarkt voor zijn producten en diensten. Bijna 60 procent van de burgers ervaart een kloof tussen stad en 2 platteland. Bij de boeren bedraagt dit ruim 85 procent. Om ons voedsel te (her)waarderen is het belangrijk dat burgers weten waar hun eten vandaan komt en dat men begrip krijgt voor de afwegingen die op het boerenbedrijf worden gemaakt. Veel stadslandbouw-initiatieven in Arnhem ervaren een positieve binding tussen hen en omwonenden. Er is wel behoefte aan meer verbinding tussen de boeren in het buitengebied en inwoners van Arnhem, zowel vanuit sociaal-cultureel oogpunt (een andere levensstijl, andere overtuigingen en gedrag) als vanuit economisch oogpunt (afzetmogelijkheden). Stadslandbouw draagt bij aan verbinding tussen stad en ommeland en tussen producent en consument. Het brengt voedselproductie binnen het gezichtsveld van de stedelijke consument, waardoor voedsel uit de anonimiteit verdwijnt. Hierdoor groeit de waardering van voedsel in het algemeen en voor degene die het produceert.

Visie / zo zien we het voor ons Zowel stad en land, als boeren en burgers zijn nodig voor een omslag naar een toekomstbestendige, duurzame landbouw. Hier ligt een gedeelde verantwoordelijkheid. Arnhem zet in op een sterkere binding tussen stad en platteland en tussen (stads)boer en burger, gebaseerd op wederzijds respect, vertrouwen en wederkerigheid. Voedsel is de verbindende schakel. Arnhem investeert in de bewustwording en waardering van lokaal geproduceerde voedselproducten door de stedelijke consument.

16

4. Natuurinclusieve Landbouw In de gemeente Arnhem bedraagt het totaal areaal aan landbouwgrond 4 1.919 hectare. Dit is 19% van het totale grondgebruik in de gemeente. Daarnaast heeft de gemeente Arnhem 2.200 hectare bossen en parken in beheer. Een bij de omgeving passende, natuurvriendelijke en toekomstbestendige (stads)landbouw is wat in Arnhem wordt nagestreefd.

Natuurinclusieve landbouw is het uitgangspunt voor een gezonde balans tussen voedselproductie, natuur en milieu. Het is een duurzame vorm van landbouw die actief bijdraagt aan de kwaliteit en veerkracht van de natuurlijke omgeving.

DOEL : In Arnhem verbouwen we voedsel op een natuurinclusieve wijze Missie 1. Gebruikers van landbouwgronden ondersteunen in de transitie naar natuurinclusieve landbouw. Huidige situatie / dit is wat we constateren Het totaal aan landbouwgronden in eigendom van de gemeente Arnhem bedraagt circa 387 hectare. Van deze gronden wordt per 2025 circa 173 hectare natuurinclusief beheerd, waarvan circa 73 hectare door de gemeente zelf (eigen beheer). Sinds 2019 faciliteert de gemeente Arnhem agrariërs in de transitie naar natuurinclusieve landbouw. De gemeente doet dat in samenwerking met agrarische ondernemers, de provincie Gelderland en andere betrokkenen, zoals ingenieursbureau Eelerwoude en het collectief BoerenNatuur Veluwe (voorheen Agrarisch Collectief Veluwe). Momenteel worden in twee gebiedsprocessen (op de Veluwezoom-IJssel en in Arnhem-Noord) actief stappen gezet ten behoeve van natuurinclusieve landbouw en agrarisch natuur- en 5 landschapsbeheer. Zie tekstvak Gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw p.18.

Visie / zo zien we het voor ons De landbouwgronden in de gemeente Arnhem worden op natuurinclusieve wijze beheerd. Hier wordt een duurzame landbouw onder verstaan die actief bijdraagt aan de kwaliteit en veerkracht van de natuurlijke omgeving. Oftewel, het produceren van voedsel binnen de grenzen van milieu, natuur en landschap. Met oog voor dierenwelzijn, vitale bodems en behoud van biodiversiteit in en om het landbouwbedrijf. Bij de omschakeling naar natuurinclusieve landbouw houden we rekening met het behoud van een rendabel verdienmodel voor de boer. Pachtgronden die vrijkomen houden we in eigen beheer of we geven de gronden uit onder voorwaarden (zie tekstvak Duurzame uitgifte van gronden p.21). Arnhem ondersteunt de landelijke doelstelling om de biologische landbouw uit te breiden naar 15% in 2030. 6 Daar waar het landschapsysteem uit balans is, dragen gebruikers/beheerders in samenwerking met belanghebbenden bij aan systeemherstel met een focus op hydrologie, nutriëntenkringloop/bodem, biodiversiteit/connectiviteit en lokale markt/economie. Dit landschappelijk systeemherstel betreft gebiedsgedreven maatwerk; maatregelen kunnen variëren per gebied, afhankelijk van de belanghebbenden, factoren en variabelen in een gebied. 17

Gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw Gemeente Arnhem faciliteert haar agrariërs in de transitie naar natuurinclusieve landbouw. Momenteel worden in twee gebieden actief stappen gezet ten behoeve van natuurinclusieve landbouw en agrarisch natuur- en landschapsbeheer: in het gebied VeluwezoomIJssel en het gebied Arnhem-Noord. We werken in deze zogeheten gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw samen met de boeren, de provincie Gelderland en andere betrokken stakeholders, zoals ingenieursbureau Eelerwoude en het collectief BoerenNatuur Veluwe. Met de gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw geven we invulling aan de opgave om reguliere landbouwgronden om te vormen naar meer duurzame landbouw, zoals beschreven in de Groenvisie 2017-2035. Daarbij staat het verbeteren van de kwaliteit van de bodem, het vasthouden van water en het klimaatbestendig maken van het systeem voorop. Ook wordt ingezet op het verbeteren en versterken van de biodiversiteit. Daarnaast geven we invulling aan de ambitie om natuurinclusieve (stads)landbouw te stimuleren zoals verwoord in de Omgevingsvisie Arnhem 2040. Binnen deze gebiedsprocessen is een gezamenlijk plan opgesteld, een zogeheten gebiedsperspectief natuurinclusieve landbouw, om het natuurlijk landschap systeem te herstellen en concrete maatregelen te nemen om de biodiversiteit, bodem en waterhuishouding te verbeteren.

In navolging van deze gebiedsrapportages zijn voor deelnemende bedrijven natuurinclusieve bedrijfsplannen opgesteld met diverse scenario’s per bedrijf waarin stappen richting verduurzaming worden gezet.

Foto: Rob Borst

18

Missie 2. Experimenteerruimte bieden aan nieuwe vormen van duurzame landbouw en teelt van nieuwe gewassen. Huidige situatie / dit is wat we constateren De landbouw In Arnhem kenmerkt zich door 1.457 hectare aan grasland en groenvoedergewassen (zoals maïs), gevolgd door 444 hectare akkerbouw (denk aan granen, aardappelen, suikerbieten, peulvruchten en oliehoudende gewassen), 16 hectare tuinbouw open grond (teelt van groenten, fruit, bloemen, bomen en planten) en 8,5 hectare glastuinbouw (groenten). 7 In Arnhem zijn er 21 bedrijven met graasdieren zoals rundvee, melkvee, schapen, geiten en paarden) en 3 bedrijven met hokdieren (varkens).8 Op Rijk der Heide vindt een pilot strokenteelt plaats, een vorm van duurzame landbouw, die actief bijdraagt aan de kwaliteit en veerkracht van de natuurlijke omgeving. Bij strokenteelt worden op één perceel verschillende gewassen in stroken naast elkaar geteeld. Ieder gewas wordt specifiek beheerd, waarbij gewaskeuze en strookbreedte belangrijk zijn. De eerste resultaten bieden perspectief. Diverse (stads)landbouw-initiatieven in en rond Arnhem experimenteren met nieuwe vormen van landbouw en verdienmodellen. Denk daarbij aan hopteelt, voedselbossen, het introduceren van oude gewassen en vertical farming. Er is vraag naar nieuwe vormen van het verwerken en afzetten van regionale voedselproducten.

Denk hierbij aan gewassen en producten voor biobased bouwen/circulaire economie, eetbare stad/korte keten, textielindustrie en de eiwittransitie. Zo krijgen de waardeketens textiel en voedsel vanuit het beleidsveld circulaire economie (binnen de gemeente Arnhem) extra aandacht de komende jaren. Vanuit de Woondeal Arnhem-Nijmegen is de doelstelling om in 2025 25% circulair te bouwen, en in 2030 50%. Biobased materialen/grondstoffen zijn hiervoor noodzakelijk. Hierbij heeft de gemeente Arnhem een belangrijke rol in het mogelijk maken van lokale productie van biobased materialen.

Visie / zo zien we het voor ons Arnhem kent toekomstbestendige, natuurvriendelijke en bij het landschap passende (stads)landbouw met landschappelijke diversiteit, functionele agrobiodiversiteit en specifieke/streekeigen soorten. Er is diversiteit in agrarische bedrijven en bedrijfsvoeringen als motor voor een (stads)landbouw waar de natuur meetelt. Waar mogelijk wordt ingezet op multifunctionele landbouw, waarbij diensten worden geleverd aan de samenleving om zo te voorzien in een rendabel verdienmodel voor de boer. Denk hierbij aan agrarisch natuurbeheer, zorglandbouw, boerderijeducatie, boerderijwinkels/korte ketens, agrotoerisme/-recreatie en duurzame energieproductie. In Arnhem telen we gewassen die worden ingezet in de duurzame woonopgaven van de stad. In Arnhem zetten we in op het zoveel mogelijk sluiten van lokale circulaire korte ketens. In Arnhem werken we aan nieuwe vormen van verwerking en afzet van regionale voedselproducten, waaronder gewassen en producten voor biobased bouwen/circulaire economie, de eetbare stad/korte keten, de textielindustrie en de eiwittransitie.

19

Stikstof Arnhem is gelegen nabij Natura 2000 gebieden: de Veluwe en de Rijntakken. Deze gebieden zijn gevoelig voor overmatige stikstof in de vorm van stikstofdioxide (NO₂) en ammoniak (NHᴈ). Dit veroorzaakt verzuring van de bodem, afname van de kwaliteit van oppervlaktewater, afname van de vitaliteit van ecosystemen zoals heide en bossen en verlies van biodiversiteit. Ook de bodemdiversiteit lijdt onder overmatige stikstof, waardoor de bodem minder CO₂ vastlegt, minder goed water kan vasthouden en mineralen sneller uitspoelen. Binnen de gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw (zie tekstvak p.18) worden concrete maatregelen genomen om de biodiversiteit, bodem en waterhuishouding te verbeteren. Bij het opstellen van de individuele natuurinclusieve bedrijfsplannen worden, in afstemming met de agrariërs, ook scenario’s doorgerekend waarbij wordt gekeken naar de verkleining van de veestapel. Daarnaast kan de landbouw een deel van de oplossing vormen door bijvoorbeeld de teelt van stikstofbindende gewassen. Verder kijken we samen met de agrariërs naar de mate en vorm van bemesting en bodemverbetering van de landbouwgronden. De stikstofuitstoot en stikstofneerslag in Arnhem is niet alleen afkomstig uit de landbouwsector, maar ook uit andere sectoren zoals industrie en mobiliteit (verkeer), zowel binnen als buiten de gemeentegrenzen.

Oplossingen vinden is een gedeelde verantwoordelijkheid, die uiteindelijk gevonden moeten worden in samenwerking met al de bovengenoemde sectoren. Met de aanstaande Arnhemse Stikstofscan (Stikstofagenda) geeft de gemeente Arnhem een samenhangend overzicht van al het beleid dat de gemeente Arnhem uitvoert om de stikstofproblematiek te benaderen. We houden daarbij rekening met beleid en regelgeving vanuit de Rijksoverheid en Provincie (bevoegd gezag Wet natuurbescherming), waaronder de recente kaderstelling zonering stikstof.

Foto: Beeldbank Arnhem, Fotograaf Leslie Goedhart

20

Missie 3. Boeren en tuinders waarderen voor de maatschappelijke ecosysteem diensten die zij leveren. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Nederland staan de biodiversiteit, waterkwaliteit en het bodemleven onder druk. Zo ook in Arnhem. Ook de biodiversiteit op het agrarisch bedrijf (agro-biodiversiteit) neemt af. Het verdienmodel van veel agrariërs staat onder druk. Zo is het aantal agrarische ondernemers de afgelopen tien jaar gehalveerd. In 2023 waren er 29 agrariërs actief in de gemeente Arnhem. Boeren en tuinders kunnen en willen ecosysteemdiensten leveren zoals landschapsbeheer, het vergroten van waterkwaliteit, een gezonde bodem en biodiversiteit, indien daar (net als voor natuurbeheerders) ook een vergoeding tegenover staat. Agrariërs in het buitengebied maken gebruik van pakketten met maatregelen ten aanzien van agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb). Hierbij valt te denken aan inrichtingsmaatregelen zoals het toepassen van één- of meerjarige kruidenrijke akkerranden, de aanleg van wintervoedselakkers, bodemverbetering en hakhoutbeheer (houtwallen/singels).

Visie / zo zien we het voor ons We koesteren de huidige boeren en tuinders en bieden perspectief voor toekomstige generaties. Er zijn natuurinclusieve verdienmodellen voor de boer. Het leveren van maatschappelijke ecosysteemdiensten zoals landschapsbeheer, het vergroten van waterkwaliteit, een gezonde bodem en biodiversiteit wordt waar mogelijk vergoed. “De beste buur van de natuur, is een boer die rekening houdt met de natuur.” aldus Martin Scholten, tijdens de aanschuiftafel Natuurinclusieve Landbouw.

Missie 4. Bewustwording en dialoog over natuurinclusieve landbouw groeit onder gebruikers van landbouwgronden. Huidige situatie / dit is wat we constateren Het is voor veel mensen onduidelijk wat natuurinclusieve landbouw inhoudt. Zie tekstvak Duurzame uitgifte van gronden p. 22, welke voorwaarden Arnhem daaraan stelt. Het is nog niet duidelijk waar we wat betreft natuurinclusieve landbouw nu staan in Arnhem. Welke maatregelen worden er bijvoorbeeld al op de (stads)landbouwbedrijven genomen? Het is nog niet duidelijk op welke wijze natuurinclusieve landbouw kan worden gecontroleerd (in tegenstelling tot biologische landbouw). Wanneer doe je het goed? Er is behoefte en noodzaak tot kennisdeling en ervaringsuitwisseling (bij zowel stadslandbouw initiatieven binnenstedelijk als in het buitengebied)

Visie / zo zien we het voor ons Landbouw, natuur en voedsel zijn waardevol en onlosmakelijk met elkaar verbonden. Eigenaren/verpachters en beheerders/gebruikers/pachters van gronden leren van elkaar, met respect voor ieders rol en professie. Arnhem monitort en evalueert natuurinclusieve landbouw. We bieden educatie over (stads)landbouw die rekening houdt met de natuur die er is en natuur die hoort bij het land(schap).

21

Duurzame uitgifte van gronden Bij toekomstige openbare aanbesteding en publicaties voor de uitgifte van gronden (in de vorm van bruikleen, huur of pacht), maken we gebruik van een beleidskader met selectiecriteria aan de hand waarvan we toekomstige beheerders selecteren. Criteria waar onder meer op getoetst wordt, zijn de volgende onderwerpen: bestrijdingsmiddelen, biodiversiteit, bodemkwaliteit en bodemverbetering, afval/circulariteit en dierenwelzijn. Ook wordt gekeken naar de mate waarin een initiatiefnemer/ondernemer affiniteit en binding heeft met Arnhem en/of de regio en bijdraagt aan lokale/regionale afzet, de korte keten landbouw en de lokale economie. Verder wordt beoordeeld in hoeverre er maatschappelijke meerwaarde wordt gecreëerd en er sprake is van een lange termijn visie. In nieuwe pacht-, huur- en/of bruikleenovereenkomsten worden randvoorwaarden ten aanzien van natuurinclusieve landbouw opgenomen. Voorbeelden van dergelijke randvoorwaarden zijn onder meer: minder tot geen drijfmest; minder tot geen kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen; geen gebruik van glyfosaat; minimale beregening en wateronttrekking; grondbewerking met weinig structuurschade. De mate van randvoorwaarden verschilt per overeenkomst, afhankelijk van de context.

Landbouwpercelen kunnen onderling immers sterk van elkaar verschillen, kijkend naar bijvoorbeeld het type landschap, type bodem en mate van gebruik en beheer. Per locatie wordt beoordeeld welk type gebruik/beheer en welke specifieke randvoorwaarden gewenst zijn, rekening houdend met de context. Kortom, het betreft maatwerk.

Foto: Rob Borst

22

5. Eiwittransitie De eiwittransitie, of beter gezegd het herstel van de eiwitbalans binnen diëten en voedingspatronen, levert een belangrijke bijdrage aan duurzame productie en consumptie in Arnhem. Met het begrip transitie bedoelen we een impactvolle verandering naar een nieuwe gewenste werkelijkheid, het nieuwe normaal. Het nieuwe normaal is een gezonde balans van productie en consumptie van eiwitten, richting meer plantaardige eiwitten en minder, maar hoogwaardige, dierlijke eiwitten. Eiwit is een voedingsstof en bouwstof, te verkrijgen uit dierlijke en plantaardige bronnen.

Plantaardige eiwitten zijn afkomstig van planten en gewassen, die op hun beurt goed zijn voor de bodem. Eiwitrijke gewassen zijn namelijk een belangrijke bodemverrijker en stikstofbinder. Hoogwaardige dierlijke eiwitten zijn afkomstig van nutsdieren die worden gehouden met zo veel mogelijk ruimte voor hun natuurlijke leefgedrag. Zoals buiten zijn, geschikte natuurlijke voeding, leven met de seizoenen, rassen houden die van nature levensvatbaar zijn en geen chronisch antibioticagebruik. Een gezond dier draagt ook bij aan het beperken van gezondheidsrisico’s voor de mens. Voor een gezonde eiwitbalans zouden we in Nederland gemiddeld ook minder eiwitten kunnen eten.

DOEL : In Arnhem stimuleren we een gezonde eiwitbalans, richting meer plantaardige eiwitproductie en -consumptie Missie 1. Er zijn lokaal geteelde, eiwitrijke en plantaardige producten/gewassen beschikbaar voor humane consumptie. Huidige situatie / dit is wat we constateren Op Rijk der Heide loopt een pilot van plantaardige strokenteelt met o.a. boekweit teelt. In het Spijkerkwartier worden oesterzwammen circulair geteeld op koffiedik door Spijkerzwam. Rondom Arnhem wordt door het bedrijf “Lekker Lupine” lupine, een peulvrucht, geteeld. Er is sprake van een landelijke samenwerking in de producentenorganisatie “de eiwitboeren van Nederland”. Er is sprake van een landelijke samenwerking van ketenpartijen in de “Bean Deal”, officieel de Green Deal Eiwitrijke Gewassen. Het doel is opschaling van de Nederlandse teelt en verwerking van eiwitrijke gewassen, primair bestemd voor humane consumptie.

Op de landbouwgronden van de Kemperheide worden klaver/luzerne mengsels verbouwd voor veevoeder. Klaver en luzerne zijn allebei eiwitrijke gewassen, die hier de gangbare snijmaïs vervangen. Visie / zo zien we het voor ons Op de (stads)landbouwgronden in en om Arnhem worden meer plantaardige eiwitrijke gewassen geteeld. Daar waar haalbaar en wenselijk, zetten we in op een verschuiving naar tenminste 50% plantaardige teelt op beschikbare gronden. Het doel is dat deze plantaardige teelt geschikt is voor humane consumptie en de lokale afzetmarkt. 23

Missie 2. Telers, makers en aanbieders van plantaardige producten ervaren een aantrekkelijk ondernemersklimaat. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Arnhem wordt lokaal graan tot onder andere ambachtelijk desembrood verwerkt, door Bakkerista. In Arnhem worden met behulp van lokale granen meerdere lokale biertjes gebrouwen, denk aan Graangeluk, Brouwerij Durs, Gerst van Freek etc. In de omgeving Arnhem verwerkt Baltussen Conserven in Driel peulvruchten van Nederlandse bodem. In Arnhem zien we een afwezigheid van een ondernemersvereniging gericht op het stimuleren van plantaardige eiwit productie en consumptie. Er is momenteel onvoldoende kennis, netwerk en inzicht in verwerkingsen afzetmogelijkheden van lokaal geteelde eiwitrijke gewassen. Landelijk dragen initiatieven binnen de Bean Deal, een onderdeel van de nationale eiwitstrategie, bij aan een meer plantaardige eiwitketen door het: verhogen van Europese eiwit zelfvoorzienendheid;

verbetering van bodemvruchtbaarheid; bevorderen van duurzame landbouwpraktijken; bijdrage aan milieuvoordelen door vermindering van o.a. uitstoot broeikasgassen, landgebruik, verzuring, vermesting en watergebruik ten opzichte van níet plantaardige teelten/landgebruik voor humane consumptie; bijdrage aan gezondheidsvoordelen bij een gevarieerd eetpatroon door de consument. Visie / zo zien we het voor ons We investeren in Arnhem in het realiseren van een vruchtbare samenwerking tussen telers, makers en aanbieders van plantaardige eiwitrijke producten. Zodat lokaal geteelde producten hun weg vinden naar de (lokale) afzetmarkt waarin de bewuste consument kiest voor een meer plantaardig eetpatroon.

Missie 3. Bewustwording over het belang van een meer plantaardig eetpatroon groeit onder consumenten. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Arnhem ontbreekt een gezamenlijke inzet tot het stimuleren van een meer plantaardig eetpatroon bij inwoners en gebruikers van de voedselomgeving. 9 Landelijk: uit gedragsinterventies en nationale ambities is gebleken dat slechts een klein deel van de inwoners bewuste keuzes maakt over hun eigen eetpatroon en de rol van plantaardige eiwitten daarin. Landelijk zijn er diverse bewustwordingscampagnes gericht op een meer plantaardig eetpatroon.

Visie / zo zien we het voor ons We helpen zoveel mogelijk consumenten in Arnhem naar een gezond en meer plantaardig eetpatroon, deze omvat: voldoende variatie, ook bij eiwitten van plantaardige bron; bewust gebruik van bewerkte levensmiddelen; meer groenten, peulvruchten, paddenstoelen en noten als vervanger van vlees, vis of zuivel, niet alleen ‘voor erbij’; lokaal voedsel, waarbij het bekend is waar dit vandaan komt.

24

Missie 4. Er is een groei in het plantaardige aanbod in de voedselomgeving. Huidige situatie / dit is wat we constateren De gemeente Arnhem heeft deelgenomen aan het programma Gelderland van Morgen, met als belangrijkste veranderingen: het voedselaanbod is verduurzaamd; er staan meer plantaardige gerechten op het menu; voedselverspilling is verminderd; er wordt meer aandacht besteed aan bewustwording rond het voedselaanbod. Bij lunches of diners die de gemeente Arnhem organiseert, is veganistisch eten het uitgangspunt. Toepassing van ‘Carnivoor? Geef het door!’ - plantaardig is de sociale norm. Visie / zo zien we het voor ons We zorgen samen met de voedsel aanbieders in Arnhem voor een gezonde voedselomgeving waarin een plantaardige voedselkeuze makkelijk en normaal wordt. De gemeente Arnhem hanteert de volgende inkoopvoorwaarden voor inkoop van eten en drinken, op basis van een ingroeimodel met als doel te realiseren in 2030: 67% van de ingekochte producten zijn volledig plantaardig en/of rijk aan plantaardig eiwitten; 33% van de ingekochte producten bevatten en/of zijn volledig dierlijk en/of rijk aan 10 dierlijke eiwitten. Aan de dierlijke eiwitten worden voorwaarden gesteld gericht op dierenwelzijn en gezondheid.