Raadsvoorstel "Arnhemse Aanpak Energiearmoede"

Aan de gemeenteraad Zaaknummer

441703

Onderwerp: Arnhemse Aanpak Energiearmoede a Voorstel 1. De Arnhemse Aanpak Energiearmoede vast te stellen. 2. In de komende 3 jaar (t/m 2023) 2.500 huishoudens te ondersteunen, waarbij de Energiebank er 450 voor haar rekening neemt. 3. Voor de aanpak in de komende 3 jaar een bedrag van 1 miljoen beschikbaar te stellen uit het Klimaatfonds. Inleiding We zetten in Arnhem de komende jaren vol in op de energietransitie. We willen toewerken naar een klimaatneutraal en duurzaam Arnhem. Een stad die niet meer draait op gas, kolen of olie, maar overgaat op schone energiebronnen als zon en wind. Op 29 januari jl heeft u als raad het nieuwe energieprogramma New Energy Made in Arnhem (NemiA) vastgesteld. Hierin geven we aan hoe wij die opgave in de komende 10 jaar gaan realiseren. In die vergadering heeft u ook een breed gedragen motie over energiearmoede vastgesteld. In deze motie roept u ons op te komen met een aanpak om energiearmoede in onze stad te verminderen; de Arnhemse Aanpak Energiearmoede. Deze aanpak ligt nu aan u voor. Hij is voorzien van een financiële onderbouwing voor de komende 3 jaar, tot eind 2023. Wij beschouwen de motie (20M08) hiermee als afgedaan. In het nieuwe energieprogramma is als uitgangspunt gesteld dat de energietransitie niet mag leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek. We gaan voor een transitie die 'samen, eerlijk en duurzaam' is.

We spreken van energiearmoede als een huishouden meer dan 10% van haar lage besteedbaar inkomen aan energiekosten betaalt. We leggen hierbij ook de relatie met het betaalrisico. Een huishouden heeft een betaalrisico als het niet genoeg geld heeft voor het minimale levensonderhoud na het betalen van de woon- en energiekosten. Woonlasten in het algemeen en energielasten in het bijzonder worden expliciet benoemd als cruciale, te beheersen kosten in de nieuwe armoedeaanpak '(de) Weg uit armoede: werken aan perspectief' (juni 2020). Deze aanpak ligt momenteel ter vaststelling aan u voor. De energierekening kan worden verlaagd door het energieverbruik te verlagen. Dat kan bijvoorbeeld door energiezuinig gedrag, energiezuinige apparaten en verlichting, en door grotere maatregelen aan of in de woning te nemen. Voorbeelden van grotere maatregelen zijn isolatie en zonnepanelen. Binnen het NemiA programma richten we ons op al deze aspecten. Voor de voorliggende aanpak energiearmoede

richten we ons op gedragsverandering en energiebesparende maatregelen die weinig investeringen vragen, maar wel direct leiden tot lagere energiekosten. Deze insteek slaat aan. Dat blijkt ook uit de energiearmoede pilot die we eind 2019 - begin 2020 hebben gedaan in drie buurten in Geitenkamp, Arnhemse Broek en Kronenburg/Vredenburg. In deze pilot hebben we 38 huishoudens geholpen door hen te laten zien hoe ze eenvoudig energie kunnen besparen door ander gedrag en door energiebesparende maatregelen als tochtstrips en radiatorfolie te installeren. Deze werd gratis aangeboden. Hiervoor kwam een energiecoach twee keer bij de bewoners langs. Dit pakket heeft bij de huishoudens geleid tot een verlaging van de energierekening met gemiddeld 200 tot 300 euro per jaar. De aanpak energiearmoede is opgebouwd rond drie kernpunten: 1. Elk huishouden krijgt ondersteuning aangeboden in het verlagen van de energierekening waarbij nadrukkelijk oog is voor de persoonlijke en financiële omstandigheden. 2. We sluiten aan bij wat al plaatsvindt in de buurten en wijken voor wat betreft fysieke (verduurzaming) en sociale projecten vanuit armoede, schulddienstverlening, gezondheid en werk&inkomen. 3. We werken in de aanpak nauw samen met partijen in het sociaal domein en partijen die actief zijn in de energietransitie.

In onze stad is er een groot aantal huishoudens dat wordt geconfronteerd met energiearmoede. En deze groep is ook divers. Daarom kiezen we voor een gefaseerde aanpak. Dat betekent dat we stap voor stap de doelgroep gaan bereiken. In de komende drie jaar (tot eind 2023) gaan we minimaal 2.500 huishoudens ondersteunen. Dit is inclusief de 450 huishoudens die de Energiebank, in lijn met de voorliggende aanpak, al gaat ondersteunen. Zij heeft hier voor 3 jaar een gemeentelijke subsidie voor gekregen. U bent daarover geïnformeerd in onze brief van 26 mei 2020. We kijken naar mogelijkheden van cofinanciering zodat we de ambitie kunnen opschalen naar 3.000 huishoudens. Hiervoor zijn we in gesprek met de provincie Gelderland en kijken onder meer naar subsidiemogelijkheden vanuit Europese programma's. Voor kwetsbare groepen veroorzaakt de coronacrisis een extra druk op hun persoonlijke situatie. We zien dat huishoudens die het in het begin van de crisis al niet breed hadden, nu in de financiële problemen dreigen te komen door het ontbreken van een financiële buffer of doordat ze werkeloos zijn geworden. Voor de komende maanden verwachten we dan ook een stijging in het aantal schulddienstverzoeken en een toename aan werkeloosheid.

Om die reden hebben wij in onze 'Arnhemse Herstelagenda Coronacrisis' voorgesteld extra compensatie te geven voor gezinnen in langdurige armoede en voor het voorkomen van schulden. Aan deze investeringen in een sociaal sterke stad draagt ook de voorliggende aanpak energiearmoede bij. Beoogd effect Verlagen van de energiekosten van minimaal 2.500 huishoudens met een laag inkomen met 200 tot 300 euro per jaar. Hiermee leveren we een bijdrage aan de opgave voor het thema Gebouwde omgeving uit het energieprogramma NemiA 2020-2030 van naar schatting 1,8 kton CO2 per jaar. De aanpak zal bij de ondersteunde huishoudens ook leiden tot meer bewustwording over de energietransitie en de meerwaarde van energiebesparing.

Argumenten 1.1 De aanpak draagt bij aan CO2-reductie en betaalbaarheid. Het verlagen van de energiekosten van minimaal 2.500 huishoudens levert een bijdrage aan de opgave voor het thema Gebouwde omgeving uit het energieprogramma NemiA 2020-2030 van naar schatting 1,8 kton CO2 per jaar. 1.2 Voor een inclusieve energietransitie is het belangrijk dat iedereen mee kan doen, ook huishoudens met een laag inkomen. Uitgangspunt voor de wijkgerichte energietransitie is dat we de energietransitie samen doen en dat het eerlijk is en duurzaam gebeurt. Huishoudens met een laag inkomen die vaak wonen in matig tot slecht geïsoleerde woningen, betalen al relatief veel aan energiekosten en hebben vaak ook niet de middelen om te investeren in energiebesparing. Het verlagen van de energierekening van de Arnhemmers levert een bijdrage aan het verbeteren van hun persoonlijke situatie en het verminderen van armoede. Zo dragen we bij aan het verkleinen van het gat tussen zij die niet mee kunnen komen en zij die dat wel kunnen en de kansen daartoe hebben. 1.3 Persoonlijke hulp is nodig om de huishoudens met een laag inkomen te helpen hun energierekening te verlagen. Het verlagen van de energierekening is een goede manier om de huishoudens een hoger besteedbaar inkomen te geven. Dit blijkt uit projecten in binnen- en buitenland en ook uit onze eigen pilot.

Een persoonlijke benadering is daarin essentieel, omdat we een blijvend hoger besteedbaar inkomen nastreven. Daarvoor is echt contact met het huishouden nodig, waarbij oog is voor de persoonlijke en financiële situatie. Een energiecoach gaat minimaal twee keer bij een huishouden langs voor advies over energiebesparing en het installeren van kleine energiebesparende maatregelen. Vanuit een breed netwerk wordt hulp aangeboden voor eventuele problemen rond armoede, schulden, gezondheid en mogelijkheden van werk. De sociale wijkteams, gebiedsteams werk&inkomen, TLO's, de Energiebank, het Energieloket, maar ook de verhuurders van woningen gaan hiervoor nauw samenwerken. Particuliere woningeigenaren bieden we extra hulp aan zodat zij meer zicht krijgen op hoe zij hun eigen woning verder kunnen verduurzamen. 1.4 Daarmee sluiten we aan bij de wijkgerichte aanpak. We sluiten aan bij de acties die in onze wijken en buurten worden ondernomen. Dat doen we op drie manieren: 1. We lopen mee in de verduurzamingsprojecten van onze verhuurders (woningcorporaties en particuliere verhuurders) in wat wij de Aandachtswijken noemen; wijken met veel problematiek rondom leefbaarheid. Het overgrote deel van de groep Arnhemmers in energiearmoede woont in deze wijken: Geitenkamp, Presikhaaf, Arnhemse Broek en Malburgen. 2.

We sluiten aan bij de aanpak vanuit de energietransitie in Kansrijke wijken als Vredenburg, Kronenburg (SmartPolder) en Elderveld. In Vredenburg komt vrij veel energiearmoede voor.

3. We ondersteunen bewonersgroepen in wijken die al actief zijn in het thema energiearmoede zoals in het Spijkerkwartier en Arnhem-West. Los van deze projectmatige aanpak kunnen individuele huishoudens overal in de stad altijd hetzelfde ondersteuningsaanbod aanvragen. Hiervoor is de Energiebank Arnhem het eerste aanspreekpunt. In de praktijk zal de aanpak flexibel zijn waardoor we meteen kunnen inspelen op nieuwe inzichten en kansen. Meer informatie over de aanpak die we voorstaan vindt u in hoofdstuk 2 en 5 (uitvoering) van de aanpak (bijlage 1). 1.5 Zo benutten we de kansen die er liggen in de koppeling van energie met andere opgaven. Energiearmoede is een wezenlijk onderdeel van armoede. Met het verlagen van de energierekening van huishoudens met lage inkomens leveren we een bijdrage aan het verminderen van armoede. Ervaringen in het buitenland met het verminderen van energiearmoede, laten zien dat de aanpak veel mensen sterker maakt en zich sterker laat voelen. Een deel van de inwoners die een lagere energierekening, en daarmee vaak ook comfortabelere woning, hebben gekregen, blijkt minder gebruik te maken van gezondheidsvoorzieningen als de huisarts. Daarnaast is de aanpak erop gericht om bewoners enthousiast te maken om als energiecoach in hun eigen wijk aan het werk te gaan.

Of interesse te wekken om te werken in de energietransitie, daar ligt immers genoeg werk en gaan we handen te kort komen. In de aanpak trekken we dan ook nauw op met de disciplines armoede, schulddienstverlening, gezondheid en werk&inkomen, de programma's 'Doorbraak naar werk' en 'Vitale economie', om de kansen te benutten die de voorliggende aanpak voor kwetsbare Arnhemmers kan hebben. 2.1 We kiezen voor een gefaseerde lerende aanpak. We schatten in dat we in Arnhem te maken hebben met 14.000 tot 15.000 huishoudens met enige vorm van energiearmoede. Een grote en ook hele diverse groep. Het zijn huishoudens met financiële en/of sociale problemen, met en zonder migratie-achtergrond, , inwoners die vanwege gezondheid of handicap veel thuis zijn, starters op de woningmarkt en ouderen die van een minimum inkomen moeten rondkomen. De omvang maakt dat we niet alle huishoudens tegelijk kunnen gaan helpen. De aanpak vraagt om bijna maatwerk per huishouden. We kiezen daarom voor een gefaseerde aanpak waarin we in de komende 3 jaar, tot eind 2023, zeker 2.500 huishoudens gaan ondersteunen. Van deze groep gaat de Energiebank Regio Arnhem (hierna te noemen Energiebank) 450 huishoudens ondersteunen in lijn met de voorliggende aanpak waarin zij een belangrijke partner is.

Als we de benodigde cofinanciering weten te realiseren, schalen we op naar in totaal 3.000 huishoudens (zie ook: financiën). Doordat we in de komende jaren huishoudens op verschillende manieren gaan benaderen en ondersteunen (zie argument 1.3), daarbij oog en oor hebbend voor wat de huishoudens echt nodig hebben, werken we toe naar een stadsbreed aanbod om vanaf 2024 alle kwetsbare huishoudens ondersteuning te bieden in het verlagen van hun energierekening. Hiervoor zetten we een lerende praktijk op binnen het netwerk met ondersteuning van de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN). 3.1 De ondersteuning aan de huishoudens vraagt een flinke investering.

We bieden de ondersteuning immers gratis aan zodat huishoudens direct financieel profiteren van het aanbod. Op basis van kentallen voor de modules die we de huishoudens gaan aanbieden hebben we de investeringen geraamd op 1 miljoen euro. Dan gaat het om kosten voor:  inzet van energiecoaches voor bewustwording van energieverbruik en de kosten van energie en van het effect van de verandering van eigen gedrag (module A);  de installatie van eenvoudige energiebesparende maatregelen in de woning (module B);  financieel advies voor verdere verduurzaming van de woning aan particuliere huiseigenaren (module C);  opleiding van nieuwe energiecoaches;  communicatie en monitoring. In de kostenraming is rekening gehouden met samenloop met verduurzamingsprojecten van verhuurders. 3.2 De Energiebank heeft voor haar bijdrage in de aanpak al een subsidie ontvangen. In de kostenraming zijn niet de kosten opgenomen van de ondersteuning die de Energiebank aan 450 huishoudens gaat bieden. In mei 2020 heeft de Energiebank hiervoor van de gemeente een subsidie van in totaal 150.000 euro ontvangen. 3.3 De financiële bijdrage past binnen de kaders voor de besteding van het Klimaatfonds. Bij voorstellen voor bestedingen uit het Klimaatfonds boven de 500.000 euro is de instemming van uw raad nodig.

De financiering van de opgave is getoetst aan de kaders voor de financiering uit het Klimaatfonds die door de raad zijn vastgesteld. Zie voor de argumentatie bijlage 3. We zijn met de provincie in gesprek over een bijdrage aan de aanpak en zien kansen voor EUsubsidiëring. Indien deze bijdrage er komt kunnen we opschalen naar een groter aantal huishoudens. Kanttekeningen en risico's 1.1 Het aantal huishoudens met energiearmoede is een inschatting. We hebben een zo goed mogelijke inschatting gedaan van het aantal huishoudens in energiearmoede. We hebben gekeken naar het aantal huishoudens dat moet rondkomen van 120 tot 130% van het sociaal minimum (de Gelrepas norm) en woont in een matig tot slecht geïsoleerde woning (energielabel E of lager, veelal woningen ouder dan 1995). We komen dan uit op de eerder genoemde 14.000 tot 15.000 huishoudens. Dit is een inschatting en geen exacte telling. 1.2 Het aanbod maakt verdere verduurzaming van de woningen niet overbodig. Het aanbod richt zich op eenvoudige energiebesparende maatregelen als tochtstrips, radiatorfolie, ledlampen, een slimme thermostaat. Voor het verduurzamen van de woningen is natuurlijk meer nodig. Voor de huurwoningen zijn de verhuurders hiervoor verantwoordelijk; wij als gemeente ondersteunen hen daarin vanuit het programma NemiA.

Voor particulieren biedt het voorliggende aanbod huiseigenaren de optie een financieel advies te krijgen voor de verdere verduurzaming van hun woning; dat is module C. Hiermee, en met desgewenst ondersteuning vanuit ons Energieloket, kunnen zij hun woning verder verduurzamen. Mochten we tijdens de aanpak merken dat aanvullende of nieuwe financiële arrangementen voor particuliere eigenaren nodig zijn, dan zullen wij hierin actie

ondernemen. Ook zullen we onderzoeken of de huidige witgoedregeling gericht kan worden op het stimuleren van energiezuinige apparaten. 2.1 Een gefaseerde aanpak betekent dat we niet alle huishoudens meteen kunnen gaan helpen. De opgave om alle 14.000 tot 15.000 huishoudens in energiearmoede te gaan ondersteunen in het verlagen van hun energierekening is een forse. We hanteren daarom een gefaseerde aanpak waarin we de komende drie jaar, tot eind 2023, minimaal 2.500 huishoudens gaan helpen. Mochten we cofinanciering weten aan te trekken dan zullen we in de komende 3 jaar opschalen naar 3.000 huishoudens. 2.2 Het opleiden van voldoende energiecoaches heeft daarin prioriteit. De opbouw en diversiteit van de groep huishoudens vraagt om energiecoaches die in staat zijn de huishoudens op de juiste manier te benaderen, met oog voor hun persoonlijke omstandigheden. De Energiebank Arnhem heeft hier de afgelopen jaren ervaring in opgebouwd. Zij werkt momenteel met een groep van 20 tot 30 kundige vrijwilligers. Onze opgave van minimaal 2.500 huishoudens vraagt om een grote groep coaches. Deze kan ook niet alleen uit vrijwilligers bestaan. En we hebben energiecoaches nodig die het contact met inwoners met een migratie-achtergrond goed kunnen leggen. Met o.a. de Energiebank zijn we in gesprek om een grotere diverse groep coaches op te leiden die de gerichte ondersteuning kunnen bieden.

Participatie In de afgelopen maanden is met veel organisaties gesproken waaronder onze woningcorporaties, sociale wijkteams, Energiebank en Energieloket. Ook met de huurdersverenigingen is over de aanpak gesproken. Zij onderschrijven en ondersteunen de aanpak en willen er graag hun bijdrage aan leveren. We kunnen dus van een breed gedragen aanpak spreken. In de energiearmoede pilot die we eind 2019 - begin 2020 hebben gehouden in delen van Geitenkamp, Arnhemse Broek en Kronenburg/Vredenburg ondervonden we veel waardering bij de bewoners die we hebben kunnen helpen. Dat heeft geleid tot het verder optimaliseren van de aanpak tot de aanpak die nu aan u voorligt. In de uitvoering zullen we de aanpak voortdurend verder verbeteren. Financiën Op basis van de aannames en uitgangspunten zoals deze zijn opgenomen in de aanpak energiearmoede, verwachten we tot eind 2023 voor de minimaal 2.500 huishoudens een miljoen euro nodig te hebben. Dit betreft kosten voor het inhuren van energiecoaches, opleiding van nieuwe coaches, energiebesparende maatregelen in de woningen, financieel advies, communicatie en monitoring. Dit staat dus nog los van de al bestaande subsidie die de Energiebank heeft ontvangen waarmee zij ondersteuning bieden aan 450 huishoudens binnen deze groep. Het voorstel is dit miljoen te dekken vanuit het Klimaatfonds.

Onze ambitie is om met behulp van cofinanciering, provinciaal, Europees of anderszins, op te schalen naar 3.000 huishoudens. Wij schatten de kansen op cofinanciering daarbij vrij groot in. Eén van de mogelijkheden die we nu al zien is een recente EU-subsidieaanvraag. Als partner in een beoogd netwerk

van Europese steden is er een projectvoorstel ingediend gericht op het verminderen van energiearmoede. Deze aanvraag is volledig in lijn met de aanpak die hier aan u voorligt. We horen in januari of de subsidie wordt toegekend. Is dat het geval dan ontvangen wij een subsidie van ongeveer 250.000 euro. Uitvoering In de komende maanden gaan we starten met de uitrol van de aanpak in de verschillende wijktypen zoals aangegeven in argument 1.4. In Immerloo gaan we samen optrekken met een verduurzamingsproject van Volkshuisvesting waarbij we bewoners uitnodigen mee te werken aan energiebesparing in hun wijk door zelf energiecoach te worden. In de Kansrijke wijken Vredenburg/Kronenburg gaan we optrekken in het project SmartPolder dat daar in nauwe samenwerking met de woningcorporaties al is gestart. Ook in Elderveld starten we de gesprekken met de bewoners over meedoen en meedenken. In het Spijkerkwartier gaan we het wijkinitiatief Spijkerenergie ondersteunen in hun actie kwetsbare wijkbewoners het aanbod aan te bieden. In al deze projecten en initiatieven gaan we met onze partners in het netwerk in gesprek hoe we de samenwerking vorm gaan geven zodat we onze huishoudens een zo optimaal mogelijk ondersteuningsaanbod kunnen doen.

De ervaringen die we opdoen met de aanpak in de komende 3 jaren gaan ons helpen om voor eind 2023 een aanbod gereed te hebben voor de ondersteuning van alle overige huishoudens in de doelgroep. Hierover zullen wij u tijdig informeren en u een nieuw voorstel doen. Communicatie De aanpak energiearmoede zal worden afgestemd met de communicatiestrategie vanuit ArnhemAan zodat actuele informatie vindbaar is op de website en social media kanalen voor huishoudens uit de doelgroep en de partners in ons netwerk. Doelgroepenanalyse en klantreis staan centraal bij het bepalen van een creatief concept voor het vergroten van het bereik van de aanpak. De communicatie over de aanpak zal naast communicatie via aanpalende disciplines vooral ook via de communicatiekanalen van onze partners zoals woningcorporaties, sociale wijkteams, Energiebank en Energieloket verlopen. Samen met onze partners zullen wij als gemeente invulling geven aan de communicatie naar en met de huishoudens uit de doelgroep maar ook onderling in het netwerk over de wijze waarop wij huishoudens met een laag inkomen gaan ondersteunen in het verlagen van hun energierekening. Bijlagen Stukken voor gemeenteraad  Bijlage 1: Arnhemse Aanpak Energiearmoede.  Bijlage 2: Kosten versus de kaders voor de besteding van het Klimaatfonds.

Besluit van Zaaknummer

441703

DE RAAD VAN DE GEMEENTE ARNHEM; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 6 oktober 2020, nummer: 441703; gelet op artikel 190 van de Gemeentewet; besluit: 1. De Arnhemse Aanpak Energiearmoede vast te stellen. 2. Voor de aanpak in de komende 3 jaar (t/m 2023) een bedrag van 1 miljoen euro beschikbaar te stellen uit het Klimaatfonds.

De griffier,

De voorzitter,