Gebiedsvisie P3 bijlage 1-BIJLAGEN visie

Bijlage A - Ruimtelijke en programmatische analyse van Presikhaaf 3

48

48

Ruimtelijke analyse De wijk Presikhaaf is een typische wederopbouwijk, gebouwd volgens het idee van de functionele stad. Dit idee voor moderne stedenbouw, gepropageerd door het internationaal platform CIAM (Congres Internationeaux d’Architecture Moderne, 1928-1956), hield een strenge scheiding van woon-, werk- en recreatieve functies in met verkeer als het verbindende element. De opkomst van de auto speelde hierbij een grote rol. De structuur van het originele ontwerp is in de afgelopen zestig jaar nauwelijks veranderd en combineert het CIAM-gedachtegoed met het Amerikaanse Radburn-principe, waarbij de entrees van de woningen zijn gelegen aan een langzaamverkeersnetwerk. Dit geeft de wijk op papier een sterke identiteit. Maar in de loop der tijd is zowel de gebouwde omgeving als de openbare ruimte enigszins sleets geraakt, wat de identiteit en herkenbaarheid van de wijk vertroebelt. Desalniettemin ligt de fysieke kracht van de wijk wel degelijk in deze structuren. Daarom wordt de analyse dan ook volgens deze hoofdprincipes toegelicht. Radburn-principe Geïnspireerd op het Engelse concept van de tuinstad werd eind jaren twintig in New Jersey (USA) de wijk Radburn gebouwd als ‘Town for the Motor Age’. De wijk ‘The Village Green’ in Los Angeles staat echter bekend als meest succesvolle voorbeeld van het Radburn-principe.

Het belangrijkste kenmerk dat dit principe onderscheidt van andere tuinsteden, is de positionering en ook de indeling van de woningen. De entrees en woongedeeltes zijn gelegen aan een parkstructuur of een wandelpad dat daar naartoe leidt, en de achterkanten liggen aan de hoofdinfrastrctuur voor gemotoriseerd verkeer. Hoewel de auto dus centraal stond in deze ‘new town’, is de aparte aandacht voor het voetgangersnetwerk hetgeen wat opvalt.

Buurtjes In het stedenbouwkundig plan zijn duidelijke buurtjes te onderscheiden door het gebruik van verschillende ‘stempels’. Het oorsponkelijke plan schreef voor dat deze zogenaamde ‘wooneenheden’ maximaal vier keer mochten worden herhaald. Elke wooneenheid bevat wel eenzelfde minimale variatie aan typologieën, zodat de wijk toch overkomt als een geheel. De originele opzet is voor het overgrote deel nog steeds intact, met een grote variatie aan woningsoorten en bouwhoogtes. Eenzelfde variatie is terug te vinden in de overgangen tussen publieke en private ruimte, wat het straatbeeld vaak enigszins rommelig maakt. Meer dan de helft van de woningvoorraad is in bezit van drie woningcorporaties (Portaal, Vivare, Volkshuisvesting). Presikhaaf 3 kent dan ook een relatief groot aandeel sociale huurwoningen. Een deel hiervan is al opgeknapt of wordt momenteel verduurzaamd. Groen-blauwe structuur Gezond wonen was een belangrijk motief in de oorspronkelijke planvorming voor Presikhaaf 3. Daarbij vormde ‘wonen in het groen’ een centraal thema. In het midden van de wijk ligt een autovrije hoofd-groenstrook. De algehele groenstructuur is gecombineerd met watergangen, die essentieel zijn in dit lager gelegen gebied tussen Veluwe en IJssel. Nu spelen er op sommige plekken al problemen met water in kelders als er sprake is van hevige regenval.

Om de wijk ook in de toekomst waterveilig te maken, is het noodzakelijk om bestaande duikers aan te passen en meerdere nieuwe verbindingen te leggen in het watersysteem, waarbij de oost-westelijke richting essentieel is. Daarnaast dient er ruimte te worden gereserveerd voor een refugium - een groene plek die indien nodig onder water kan komen te staan - om extra waterberging te borgen.

Historische kaart van Presikhaaf III, de wijk stamt uit 1953 (Bron: Topotijdreis)

49

Ruimtelijke structuur Licht, lucht en ruimte Presikhaaf 3 is ingericht volgens de idealen van licht, lucht en ruimte. De focus op gezond wonen leverde gebouwen op met afwisselende bouwhoogtes gelegen in het groen, waarbij er extra ruimte werd gereserveerd rondom de hogere appartementenblokken. Het ruimtelijke gevoel is versterkt door karakteristieke zichtlijnen tussen de hogere bebouwing en het groen. Hierbij valt specifiek op dat er op een aantal plekken niet een

Zichtlijnen tussen dode plinten

50

geheel rechte lijn is aangehouden, maar juist is gespeeld met de positionering van de blokken door ze net iets te verschuiven ten opzichte van elkaar. Die bajonetstructuur, die ook aanwezig is in het water, maakt de wijk karakteristieker dan de gemiddelde tuinstad die in de jaren 50 en 60 werd neergezet. Helaas is de ervaring van deze zichtlijnen op ooghoogte ook zeer karakteristiek; gesloten gevels (dode plinten) doen er afbraak aan.

Scheiding van verkeersstromen De opzet van de infrastructuur kent een duidelijke scheiding van verkeersstromen. De wijk is ontworpen met oog voor de voetganger en zodoende is in het hart van de wijk de infrastructuur voor de auto geminimaliseerd. Door het gehele plan is namelijk een fijnmazige structuur aan voetpaden aanwezig, met de groenstrook in het midden als hoofdattractie. Echter levert dit tegenwoordig een hoge parkeerdruk op, omdat

het autobezit een stuk hoger ligt dan vijftig jaar geleden, en wordt er naast de beschikbare parkeerplaatsen ook volop langs de weg geparkeerd. Daarnaast zijn er veel ontbrekende schakels in het langzaamverkeersnetwerk, zowel in doorgaande routes in het groen als veilige oversteekplekken. Ook voor de fiets zijn alleen aparte routes onder het spoor door waarbij de verbinding met de buurt zelf niet altijd even helder is.

Gescheiden verkeersstromen Spoor Auto Parkeerplaats Fiets Voetganger Ontbrekende schakel

51

Overgangen publiek-privé Net als bij de wijkgedachte van het CIAM speelt de scheiding van verkeerswegen bij het Radburn-princpe een grote rol. Een belangrijk verschil is de positionering van voor-en achterkanten van de woningen. De voorkant komt uit op het gebied dat bestemd is voor langzaamverkeer, terwijl de achterkanten aan de straatkant liggen. In Presikhaaf is duidelijk een mix van deze verschllende technieken toegepast. Zo is op een

52

aantal plekken binnen de voetgangersgebieden te zien dat achtertuinen en voortuinen aan elkaar grenzen. Desalniettemin resulteert deze aanpak niet altijd in prettige overgangen van publiek naar privé. Dit komt vooral door de wildgroei aan verschillende soorten afscheidingen van tuinen en dichte garages in de plinten van de appartementgebouwen.

Voorzieningen Oorspronkelijk kende Presikhaaf 3 een duidelijke scheiding in functies. Afhankelijk van hun reikwijdte (wijk, buurt of woonomgeving) kregen voorzieningen een plek in de wijk. Zo kent de wijk een winkelstrip met kleinschalige maatschappelijke voorzieningen in het midden van de wijk, terwijl het centraal gelegen Winkelcentrum Presikhaaf zich op de wijk(overstijgende schaal) richtte. Met recente opknappingen, zoals de

strook langs de Bethaniënstraat en de MFC aan de Laan van Presikhaaf, kent de wijk voldoende maatschappelijke voorzieningen maar deze worden nog onvoldoende gevonden door bewoners en veel wordt gedragen door instanties. Ook voor het buurtwinkelcentrum aan de Honigkamp ligt nog een opgave: het is verouderd en oefent (parkeer)druk uit op de omgeving door een succesvolle supermarkt die het grootste deel beslaat.

Voorzieningen/ontmoetingsplekken Winkelcentrum Presikhaaf Buurtwinkelcentrum Kerk Educatief/maatschappelijk Speelplek/sportveld Gezondheid

53

Buurtjes Wooneenheid Uniek voor de opzet van Presikhaaf 3 is de introductie van de wooneenheid. In plaats van de herhalende strokenbouw uit de CIAM-gedachte, die grootschalig werd ingezet bij de plannen voor het nieuwe bouwen, werden stempels gemaakt die niet vaker dan vier keer mochten worden herhaald. Daarnaast bevat elke stempel een combinatie van appartementen (ingekleurd), varierend van 3 - 9 lagen, en grondgebonden woningen (omlijnd)

54

in steeds net een andere stedenbouwkundige opzet. Slechts twee stempels kennen een monotone typologie en bevinden zich allebei in de geel gemarkeerde buurt. Zo is de wijk een totaal van verschillende woonervaringen die elk een klein buurtje op zich vormen.

Profielen binnen een hiërarchische ontsluiting Het Radburn-principe kent een duidelijke hiërarchie in hoofdwegen, buurtstraten, woonstraten en achter-/ binnenstraatjes (afhankelijk van of deze aan achtertuinen of voortuinen zijn gelegen), die ook in Presikhaaf 3 is terug te vinden. Ter illustratie is een kleine vergelijking gemaakt tussen de wijk Radburn, New Jersey en P3 die terug te vinden is in bijlage B. Zoals hiervoor is besproken, komen per buurtje dus dezelfde typologieën

voor maar telkens in een andere stempel. Hierbinnen wordt steeds net even anders omgegegaan met de overgangen publiek-privé. Dit is geïllustreerd in profielen (p.21-22). Per buurtje zijn doorsnedes getekend per buurtstraat, woonstraat, achter-/binnenstraat en de hoofdgroenstructuur. Het plandeel ten noorden van de Honigkamp is hierbij buiten beschouwing gelaten omdat daar het Radburn-principe minder of niet aanwezig is.

Profiel buurtstraat

voetpad rijweg voetpad tuin langsparkeren voortuin Profiel woonstraatje

achtertuin voetpad Profiel binnenstraatje

voortuin voetpad

achtertuin

Profiel hoofdgroenstructuur

rijweg publiek groen voetpad rijweg voetpad parkeerplek

langsparkeren voortuin

55

Profiel buurtstraat

Profiel buurtstraat

Profiel buurtstraat

Profiel buurtstraat

OF

voetpad rijweg voortuin parkeerplek

parkeerplek

Profiel woonstraatje

parkeerplek

rijweg voortuin publiek groen rijweg voetpad parkeerplek voetpad parkeerplek

Profiel binnenstraatje

voortuin voetpad

publiek groen achtertuin voetpad Profiel achterstraatje

achtertuin

Profiel hoofdgroenstructuur

fietspad ecozone

56

Profiel woonstraatje

Profiel woonstraatje

achtertuin publiek groen achtertuin voetpad

achtertuin

voetpad

achtertuin

voortuin voetpad

publiek groen publiek groen achtertuin voetpad

slootje

voortuin

voetpad

voortuin voetpad

Profiel hoofdgroenstructuur

publiek groen slootje

voetpad

parkeerplek

voetpad

OF

voortuin achtertuin voetpad

achtertuin

voortuin voetpad

publiek groen Profiel binnenstraatje

Profiel hoofdgroenstructuur

voortuin voetpad

rijweg voetpad parkeerplek parkeerplek Profiel woonstraatje

Profiel binnenstraatje

Profiel hoofdgroenstructuur

voetpad

publiek groen voetpad rijweg voetpad voortuin parkeerplek parkeerplek

achtertuin

slootje

fietspad

Energie In heel Nederland dienen de woningen in 2050 van het aardgas af zijn en te worden verwarmd via een duurzame en alternatieve warmtebron. In de Arnhemse Transitievisie Warmte (2021) is Presikhaaf 3 aanwezen als onderzoeksgebied. In Presikhaaf 3 zijn naar verhouding veel woningen in een klein gebied. Dit zorgt voor een hoge geconcentreerde warmtevraag. In Presikhaaf 3 is geen decentrale bron met restwarmte aanwezig en

ook vanuit bewoners of corporaties is er geen initiatief op dit gebied. Wel kan een duurzame warmtebuffer gerealiseerd worden. Bij nieuwbouw wordt alleen LTverwarming (lage temperatuur verwarming) toegestaan. Collectief dan wel individueel. Hieronder verstaan we: 35 tot 50 graden Celsius. Deze vereiste is in de Transitievisie Warmte opgenomen die op 17 februari 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad. Daarom

willen wij graag andere manieren mogelijk maken dan het hoge temperatuur warmtenet van Vattenfall, dat in naastgelegen wijken en een klein deel van Presikhaaf 3 loopt. In 2024 doet gemeente Arnhem nader onderzoek naar de mogelijkheden voor een (lokaal) warmtenet voor Presikhaaf 3. De energietransitie speelt zich niet alleen af in de woningen en gebouwen met isoleren en een ander apparaat in plaats van de gasketel. Het vraagt ook ruimte in de ondergrond en de openbare ruimte. Denk aan buizen voor een warmtenet, extra (dikke) elektraleidingen, laadpunten voor elektri­sche (deel) auto’s, transformatorruimte en verdeelkasten maar ook ruimte voor energie opwek, energie delen en energie opslag (bijvoorbeeld batterijen).

Presikhaaf 3 maakt onderdeel uit van het Nationaal Programma Arnhem-Oost. In dit kader is een aanvraag voor verduurzaming van particuliere woningen en de aangrenzende openbare ruimte ingediend en verkregen in het kader van het Volkshuisvestingsfonds. De corporaties hebben inmiddels de meeste woningen gerenoveerd. Alleen Vivare heeft nog woningen op de renovatielijst staan. Voor de zogenaamde elleboogflats wordt daarom specifiek bekeken of er meerdere opties zijn als zij gerenoveerd worden. Hierbij wordt gestudeerd op mogelijkheden om te verdichten binnen de bestaande bebouwing. Ook in Presikhaaf 3 aandacht voor energiearmoede. De energietransitie mag niet leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek. We spreken van energiearmoede als een huishouden meer dan 10% van haar lage besteedbaar inkomen aan energiekosten betaalt of niet genoeg geld heeft voor het minimale levensonderhoud na het betalen van de woon- en energiekosten. Voor de aanpak energiearmoede richten we ons op gedragsverandering en energiebesparende maatregelen die direct leiden tot lagere energiekosten. Reeds aanwezige warmtenet van Vattenfall in naastgelegen wijken en Presikhaaf 3 (bron: GIS-kaart Arnhem - data voor energietransitie)

57

Groen-blauwe structuur Drager In de opzet van de wijk is een grote rol weggelegd voor openbaar groen. Royale groen-blauwe zones aan de randen en door het midden van Presikhaaf 3 vormen de dragers van de wijk. Ook hier wordt, net als in het wegenpatroon, gespeeld met bajonetstructuren en zichtlijnen. Wonen in het groen is het uitgangspunt. Naast de hoofd-groenstructuur kent de wijk een veelheid aan kleinere groenstroken tussen

Legenda Ecologische hoofdstructuur Hoofdgroenstructuur (wijkniveau) Openbare groenvoorziening (buurtniveau) Privé tuinen Wegen en parkeervlakken Bestaande boom Bestaande waardevolle boom

58

de bebouwing in. Daarnaast heeft bijna elke grondgebonden woning een privétuin. Al het openbaar groen bestaat voor het overgrote deel uit gras en bomen. Zoals op onderstaande kaart te zien zijn er slechts enkelen daarvan te bestempelen als waardevol. Hierdoor ontbreekt het in de huidige groen-blauw structuur aan biodiversiteit, belevings- en gebruikswaarde.

Kwaliteit groen Arnhem kent een opgave qua inrichting van groene stedelijke plekken. Onderstaande hitte-eilandkaart laat zien dat de binnenstad, de bedrijventerreinen en de moderne wijken (inclusief Presikhaaf) een stijging in temperatuur kennen van bijna 2ºC. Dit terwijl Presikhaaf toch al 40-50% groen kent. Het gaat dus niet alleen om de hoeveelheid groen maar ook om de kwaliteit van dat groen. De huidige beplanting in de wijk is van

Hitte eiland effect

onvoldoende kwaliteit om genoeg bescherming te bieden tegen de hitte. Op de foto’s van Presikhaaf is dan ook goed zichtbaar dat er weinig robuuste groene plekken zijn.

hitte eiland effect BOOM

59

Ecologie en biodiversiteit De groenstructuur van Presikhaaf 3 valt in te delen in twee groepen; gazon/kruidenrijk gras en vaste planten/ heesters. In eerste instantie lijkt de buurt heel groen; de kwantiteit is op orde, maar het overgrote gedeelte bestaat uit gazon en gras. Veel groen heeft een lage kwaliteit en weinig gebruik- en belevingswaarde. Ook de biodiversiteit is op dit moment vrij schraal. Tegelijkertijd biedt de aanwezigheid van grote oppervlakken aan

60

groen in Presikhaaf 3 enorme kansen om een kwaliteitsslag te maken. Zo biedt de omvang van het groen kansen om de ecologische structuur te versterken. Maar denk ook aan het versterken van de gebruiksmogelijkheden van het groen, zoals het aanleggen van spel-, sport- en ontmoetingsplekken gekoppeld aan de groenstructuur. Kortom: goed groen is goud waard. Dat zorgt voor een meer gezonde leefomgeving.

Water De waterstructuur is opgebouwd aan de hand van een aantal watergangen die door de wijk lopen en het overtollige water afvoeren naar de zuidoosthoek van de wijk. Vervolgens gaat het water met een duiker onder de A12 naar Velp waar het vervolgens op de IJssel wordt afgevoerd. In extreme gevallen kan ook het oude poldergemaal aan de Broekstraat helpen om het water uit te malen.

De watergangen zijn onderling verbonden met duikers. In de meeste gevallen liggen de duikers geheel onder water waardoor ze bij hevige neerslag (en dus grote afvoeren) veel weerstand veroorzaken. Ook vanuit ecologisch en belevingsperspectief is deze manier van aanleggen minder gewenst.

Het oorspronkelijke plan van Presikhaaf 3 kende een tweede waterloop in oost-westrichting, deze is echter nooit uitgevoerd. In plaats daarvan is het bedrijventerrein IJsseloord I ontwikkeld. Een tweede waterloop in oost-westrichting zou een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van deze waterproblematiek, net zoals een refugium, bijvoorbeeld in de vorm van een natte zone. Naast het oppervlaktewater speelt ook het grondwater een grote rol in Presikhaaf. De wijk kent in bepaalde omstandigheden een hoge grondwaterstand. Dat wordt vaak ervaren als grondwateroverlast (zie pagina’s 28-29).

(refugium) (refugium) (refugium)

Bestaande watergang Origineel geplande waterloop (niet uitgevoerd)

61

Waterproblematiek Kwel- en grondwater Volgens de algemene gegevens heeft Presikhaaf 3 geen hoge grondwaterstand; het verschil tussen het grondwaterniveau en het maaiveld is het grootste deel van het jaar meer dan 1 meter. Toch voelt de praktijk in deze wijk anders. Dat heeft verschillende oorzaken. Een belangrijk gegeven is de ligging van de wijk Presikhaaf in Arnhem, bijna helemaal in de voormalige uiterwaarden van de IJssel. De rivier komt hier niet meer, maar de waterstroom vanuit de rivier (rivierkwel) heeft nog steeds effect op het grondwater in Presikhaaf. Bij hoge waterstanden op de rivier wil deze rivierkwel ‘het land in’. Daar botst de rivierkwel op het grondwater dat vanaf de Veluwe naar de IJssel stroomt (Veluwekwel). Omdat de Veluwekwel door de rivierkwel niet verder kan stromen richting de IJssel, kan het water maar 1 kant op: omhoog. De grondwaterstand in Presikhaaf komt zo nog hoger te staan.

De geschiedenis als uiterwaarde heeft ook als gevolg dat de bovenste laag van de bodemopbouw bestaat uit klei, die soms wordt afgewisseld met veenlagen. Deze bodems zijn slecht doorlatend en houden veel water vast. Bij langdurige regenval kan de bodem dan verzadigd raken en kan het regenwater op het maaiveld blijven staan. Voor het bouwen van de woningen is indertijd boven op deze kleilagen een laag zand aangebracht.

Voor het grondwater is de klimaatverandering ook een aandachtspunt. Door de stijging van de jaarlijkse hoeveelheid neerslag, zal meer grondwater vanuit het midden van de Veluwe afstromen naar de randen zoals Presikhaaf. Dat kan leiden tot structurele hogere grondwaterstanden.

Border Presikhaaf III Hoogtes meter

Veluwe

Grondwaterstanden

+80m NAP

IJssel

Presikhaaf III

+10m NAP

62

Normale situatie: grondwater van de Veluwe stroomt naar de rivier

Veluwe

+80m NAP

Presikhaaf III

Wateroverlast Door de klimaatverandering krijgen we vaker te maken met hevige piekbuien. Dit kunnen zeer lokale buien zijn waarbij zelfs op stadsniveau de verschillen heel groot kunnen zijn. Bij deze zware tot extreme buien zal het watersysteem niet voldoende capaciteit hebben om al het water te kunnen opvangen, laat staan dat het regenwaterriool in de straten de neerslag zo snel naar

de watergang kan afvoeren. In veel gevallen zal het water dan ook op straat blijven staan. Op zich is dat bij deze uitzonderlijke situaties niet zo erg, mits het water niet de woningen binnenstroomt en als het water daarna alsnog (relatief) snel kan worden afgevoerd naar de watergang.

Deze piekbuien komen (nu) +10m NAPeigenlijk alleen maar voor in de zomermaanden en dat was van oudsher ook de periode dat de waterstanden op de rivier wat lager stonden. Tegenwoordig komen ook in de zomermaanden wel hoog rivierwaterstanden voor. Valt deze hogere rivierwaterstand samen met een piekbui, dan wordt de situatie mogelijk vervelend. Om dit te overkomen moet het watersysteem uitgebreid worden, bij voorkeur in een oost-westelijke richting en moet de aanwezige open ruimte blijven en is aanvullend ruimte nodig waar water tijdelijk geborgen kan worden. In normale situaties kan deze ruimte voor andere doeleinden gebruikt worden.

IJssel

Presikhaaf III

IJssel

+10m NAP

Presikhaaf III

Presikhaaf III IJssel

Situatie bij hoge waterstand rivier: kwel vanuit de rivier ‘botst’ met grondwater en komt in Presikhaaf omhoog

Presikhaaf III IJssel

Wateroverlast vermijden door middel van toevoegen groen+blauwe netwerken

63

Programmatische analyse Gevarieerd wonen Van origine bevat het plan voor Presikhaaf een variatie aan woningtypologieen, waarvan het overgrote deel nog steeds intact is. Alleen een aantal bijzondere objecten zijn in de loop der tijd aan sloop-nieuwbouw onderhevig geweest. Hierdoor is er zowel in vorm als woningtype behoorlijk wat variatie te vinden in de wijk. Daarnaast zorgt het stedenbouwkundig ontwerp ervoor dat die

variatie niet alleen op wijkniveau, maar ook buurtniveau aanwezig is. De stempels bevatten altijd een combinatie van minimaal drie verschillende typlogieën om zo een goede verspreiding van gezinswoningen en appartementen te realiseren.

gesloopte bebouwing

64

Aanwezige typologieen in het originele plan - Cultuurhistorische randvoorwaarden Presikhaaf Arnhem, 2014

Eigendom Van de circa 2000 woningen in Presikhaaf 3 is 62% sociale huur en in het bezit van drie verschillende corporaties; Portaal, Vivare en Volkshuisvesting. Een deel daarvan is, of wordt nog, opgeknapt, waarbij een grote verduurzamingsslag plaatsvindt. De noordwesthoek van de wijk is reeds grootschalig vernieuwd. Voor de rest van de wijk geniet transformatie de voorkeur boven sloop-nieuwbouw. Uitzondering hierop vormen

de gebouwen die op vervuilde grond staan, zeker als deze niet meer toekomstbestendig te maken zijn. Als deze vervuiling in de toekomst wordt aangepakt ligt er een grote kans om dit verbinden aan een integrale verbeteringsslag (woningen, openbare ruimte), waarbij de unieke stedenbouwkundige opzet het vertrekpunt vormt.

65

Doelgroepen en woningtypologieën Bevolkingssamenstelling Presikhaaf 3 Anno 2022 telt de wijk circa 4.400 inwoners. Ten opzichte van andere wijken in Arnhem kent Presikhaaf 3 een jonge bevolking: er wonen er relatief veel mensen tot 25 jaar. Daarnaast valt op dat er veel eenoudergezinnen wonen. Ook kent de wijk relatief veel inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond - meer dan twee keer zoveel als het stedelijk gemiddelde in Arnhem. Tenslotte valt op dat relatief veel inwoners van Presikhaaf 3 te kampen hebben met sociale en financiële problemen: dat geldt voor de hele wijk maar voor een aantal wooncomplexen in het bijzonder. Fysieke aanpak als aanjager leefbaarheid Bij het opstellen van de gebiedsvisie en kaders voor de ontwikkellocaties in de wijk is het streven om in te zetten op een diverse en evenwichtige wijk, met een mix aan culturen, inkomens, leeftijden en huishoudenssamenstelling. Kortom, Presikhaaf 3 heeft baat bij meer diversiteit in doelgroepen in de wijk die zich duurzaam verbonden voelen. Door te sturen op een goede differentiatie aan woningtypen is de inzet om het gevoel van eigenaarschap en betrokkenheid bij de wijk te vergroten.

Leefbaarheid Opvallend voor Presikhaaf 3 is dat de binding met elkaar en de leefomgeving over het algemeen laag is. Bewoners geven aan regelmatig overlast te ervaren (geluidsoverlast, drugsoverlast) evenals een gevoel van onveiligheid. Daarnaast ontbreekt het aan ontmoetingsplekken voor jongeren in de wijk, wat overlast veroorzaakt. 66

Woningvoorraad anno 2022 Presikhaaf 3 kent circa 2.000 woningen waarvoor geldt: ■ Relatief veel sociale huur (62% vs. 36% Arnhems gemiddelde); ■ Relatief weinig koop (24% vs. 44% Arnhems gemiddelde); ■ Relatief veel appartementen (55% v.s. 35% Arnhems gemiddelde); ■ Weinig tot geen 2-onder-1 kap of vrijstaande woningen; ■ Woningwaarde is relatief laag: 97% van de woningen heeft een WOZ van < €200.000.

Toekomst(bestend)ige woningvoorraad Inwoners van Presikhaaf 3 zijn via een enquête (onder andere) bevraagd naar hoe zij in de toekomst in de wijk willen wonen en wat daarvoor nodig is. Dit leidt tot de volgende bevindingen: ■ Behoefte aan degelijke woningen voor starters; ■ Behoefte aan aantrekkelijke en unieke woonmilieus om andere doelgroepen naar de wijk te trekken; ■ Jongeren willen graag een wooncarrière kunnen maken in de wijk; ■ Voldoende levensloopbestendige woningen en woningen voor ouderen/senioren; ■ Voldoende goedkope woningen (koop en huur).

Vanuit de gemeente Arnhem wordt binnen het domein wonen (Arnhem-breed) ingezet op: ■ Groei: kleinere huishoudens, betaalbare huur- of koopwoning (< NHG grens); ■ Vergroten sociale woningaanbod (30% eis) bij nieuwbouw; ■ Minimaal 66% betaalbaar aanbod bij nieuwbouw; ■ Kwaliteitsslag in het bestaande woningaanbod t.b.v doorstroming; ■ Grotere diversiteit in de wijken. Verbeteren van

■

verhouding tussen de verschillende wooncategorieën op wijkniveau; Een gevarieerd aanbod van woningtypen en woonmilieus voor verschillende doelgroepen.

Het sleutelen aan de woningvoorraad als kans Het toevoegen van woningen in Presikhaaf 3 kan bijdragen aan het verwezenlijken van verschillende doelen en kansen, zowel voor de inwoners, de wijk als stad. Voor mensen die nu in de wijk wonen en een wooncarrière willen maken, zijn er in Presikhaaf 3 momenteel beperkte mogelijkheden. Zo is er weinig betaalbaar aanbod voor mensen die de stap van een sociale huurwoning naar een koopwoning willen maken. Ook particulieren die een stap willen maken naar een grotere woning, verhuizen nu vaak de wijk uit. Daarnaast zijn er jongeren die, zodra ze afgestudeerd zijn, in de wijk willen blijven wonen en een zelfstandige woonruimte zoeken. Er ligt een kans om deze betrokken doelgroep voor de wijk te behouden. Kleine appartementen, in de sociale huur of middenhuur, sluiten hier goed op aan.

Ten slotte zijn er ouderen in een particuliere woning die willen doorstromen naar een levenbestendige woning. Ook daarvoor ontbreekt passend en betaalbaar aanbod. De specifieke opgave van Presikhaaf 3, om (nieuwe) inwoners duurzaam aan de wijk te verbinden en diversere doelgroepen aan te trekken, vertaalt zich in de volgende doelgroepen en woningtypen: ■ Doelgroepen: werkenden, midden / hogere inkomensgroepen, pioniers; ■ Woningtype: (grotere) appartementen, grondgebonden woningen, unieke woonconcepten zoals bijvoorbeeld kluswoningen, CPO, collectieve woonvormen. Koopwoningen in midden en hogere segmenten. Aanvullend liggen kansen in het aantrekken van (initiatieven van) collectieven die een hoge mate van betrokkenheid bij de leefomgeving tentoonspreiden en daarmee zowel een krachtige bijdrage kunnen leveren aan de fysieke ruimte als de sociale verbondenheid in de wijk. Deze groep kan een pioniersrol vervullen waarmee qua aantrekkingskracht een olievlekwerking kan ontstaan. Daarnaast is het van belang dat nieuwe woningen in Presikhaaf 3 een bijdrage leveren aan de Arnhemse behoefte om te voorzien in betaalbare woningen (30% sociaal, 66% betaalbaar). Dit vertaalt zich in de volgende doelgroepen en woningtypes: ■ Doelgroep: een- en tweepersoonshuishoudens: starters, ouderen, studenten, young urban professionals; ■ Woningtype: (kleine) appartementen, collectieve woonvormen. 67

Conclusies en kansen na analyse Presikhaaf 3 is een wijk met een karakteristieke en robuuste ruimtelijke structuur. De wijk kent een aantal kernkwaliteiten die naar de toekomst toe ingezet kunnen worden om kansen te verzilveren of opgaven het hoofd te bieden. Robuust groen-blauw netwerk Royale groenblauwe zones dooraderen en structureren de wijk. Hierbij is een duidelijk onderscheid tussen de hoofdgroenstructuur - aan de randen en in het midden van de wijk - en fijnmazigere groenstroken in de rest van de wijk. De toepassing van het Radburnprincipe waarbij de voorkanten van woningen grenzen aan de groenstructuur met wandelpaden is zeer kenmerkend voor Presikhaaf 3. Hoewel de wijk een grote kwantiteit aan groen kent, is de gebruiks-, belevings- en ecologische waarde van het groen op veel plekken in de wijk niet hoog. Er liggen

kansen om de kwaliteit van het groen een impuls te geven, bijvoorbeeld door de biodiversiteit te verbeteren of meer speel-, sport- en ontmoetingsplekken te koppelen aan de groenstructuur. Dit heeft als positief neveneffect dat het bijdraagt aan de gezonde leefomgeving van inwoners en kansen biedt om mensen met elkaar en hun leefomgeving te verbinden. Een ander karakteristiek element in Presikhaaf 3 vormen de verspringingen (bajonetten) in de groenblauwe structuur. Dit levert niet alleen interessante doorkijkjes op, maar het biedt ook aanleiding voor het sterker koppelen van wisselende gebruiksfuncties aan het groen. Door de lage ligging van Presikhaaf 3 en de kwelgevoelige ondergrond kent de wijk regelmatig wateroverlast. Het toevoegen van een extra waterlopen, het aanpakken van de duikers en het aanleggen van een refugium om extra water te bergen bieden kansen voor het waterrobuust maken van de wijk. Gezien de klimaatverandering, waarbij steeds vaker extreem weer optreedt met piekbuien, is dit van groot belang. Sterke rangorde infrastructuur In lijn met het Radburnprincipe kent Presikhaaf 3 een sterke infrastructurele rangorde: de wijk kent hoofdwegen, buurtstraten, woonstraten en achter-/ binnenstraatjes. Aanvullend is er een duidelijke scheiding in infrastructuur voor autoverkeer en langzaamverkeer.

In het langzaamverkeersnetwerk zijn relatief veel ontbrekende schakels te vinden, waardoor verbindingen en routes niet altijd helder of verkeersveilig zijn. Op een aantal plekken is de oversteekbaarheid een probleem.

68

Daarnaast kent Presikhaaf 3 veel karakteristieke overgangen tussen openbaar-privé. Deze overgangen ogen niet overal prettig en veilig. Dit komt vooral door de wildgroei aan verschillende soorten afscheidingen van tuinen en dode linten van de appartementgebouwen. Het aanpakken van deze overgangen is een grote kans voor de wijk. Heldere ordening programma Van oorsprong kent Presikhaaf 3 relatief veel voorzieningen die een duidelijke ordening kennen de wijk. Aan de randen is ruimte voor voorzieningen met een wijkoverstijgende aantrekkingskracht, terwijl in het hart van de wijk ruimte is voor kleinschalige en maatschappelijke voorzieningen en functies in het kader van de wijkeconomie. Deze heldere ordening biedt houvast voor de programmatische invulling van nieuwe ontwikkelingen of transformaties in de toekomst.

Wat hierbij opvalt is dat het de wijk momenteel ontbreekt aan programma met aantrekkingskracht op de doelgroepen die je in de wijk wilt behouden, zoals senioren die kunnen doorstromen, of aantrekken, zoals succesvolle jongeren. Dit gaat enerzijds over programma met een ontmoetingsfunctie, zoals een plek waar (verschillende) gemeenschappen elkaar tegenkomen, zoals aantrekkelijke horeca, een buurtmoestuin of een plek voor culturele activiteiten. Maar ook programma dat de trots van de wijk aanjaagt en versterkt, kan hierbij een belangrijke rol spelen. Denk aan creatieve of culturele functies.

waarbij stempels nooit meer dan vier keer herhaald mochten worden - zorgt voor een divers palet aan woontypologieën, woonbelevingen en een eigenheid aan buurtjes. Het voortbouwen op deze diversiteit en het versterken van de identiteit van Presikhaaf 3 als een ‘buurt van buurtjes’ is een uitganspunt voor transformatie van bouwblokken en nieuwbouw op ontwikkellocaties. Waarbij de groen-blauw structuur, de Bethaniënstraat en Keulseslag belangrijke schakels zijn tussen deze verschillende buurtjes.

Krachtige stempelstructuur Waar voor andere naoorlogse wijken met een stedenbouwkundige stempelstructuur vaak geldt dat ze enigszins monotoon ogen en weinig variatie kennen, geldt het tegendeel voor Presikhaaf 3. De gevarieerde toepassing van de stedenbouwkundige stempels -

als mensen die willen doorstromen, zoals ouderen. Maar het gaat ook over nieuwe vestigers van buiten de wijk. Daarvoor is het nodig dat de (ruimtelijke) kwaliteit van de wijk wordt versterkt, dat de wijk een duidelijk herkenbare identiteit kent en een positief beeld uitdraagt. Daarin ligt een rol voor woningbouw, het sleutelen aan het groen en de openbare ruimte. Maar om mensen te verleiden en te overtuigen zich (van buiten Presikhaaf 3) in de wijk te vestigen, is het bovenal van belang dat mensen trots kunnen zijn op de wijk. Daarin ligt ook een rol in het toevoegen van specifiek programma met aantrekkingskracht op de beoogde doelgroepen en passende ontmoetingsplekken. Zo kunnen nieuwe ontwikkelingen bijdragen aan het duurzaam verbinden van inwoners aan de wijk en het behouden en aantrekken van andere doelgroepen. Specifiek voor woningbouw vertaalt zich dat in de doelgroepen werkenden, midden/hogere inkomens en pioniers. Daarnaast dienen de nieuwe woningen een bijdrage te leveren aan stadsbrede behoefte om te voorzien in betaalbare woningen (66% betaalbaar waarvan 30% sociaal). Dat vertaalt zich in de doelgroep van een- en tweepersoonshuishoudens, zoals starters, ouderen, studenten en young urban professionals.

Aanknopingspunten ontwikkellocaties Bij de doorkijk naar het invullen van de ontwikkellocaties komt een aantal duidelijke aanknopingspunten naar boven op het gebied van doelgroepen en woningtypen. Het is in de eerste plaats van belang dat de invulling van de ontwikkellocaties eraan bijdraagt dat mensen bewust voor Presikhaaf 3 kiezen. Dat gaat zowel om mensen die al in de wijk wonen en een wooncarrière willen maken, 69

70

Bijlage B - Vergelijking Radburn: New Jersey/Presikhaaf 3

71

Radburn, New Jersey 4,5

2,5

9

20

9

De structuur van de verkaveling in Radburn, NJ bestaat uit een hierarchie van vervoerstromen waarin alle autowegen zijn gepositioneerd aan de buitenkant van de buurt. De voordeuren van de bouwblokken zijn naar binnen gedraaid, weg van de autowegen en middels voetpaden verbonden aan een robuuste parkstructuur 10 2,1 46 die tussen de wijk door loopt. Private tuinen grenzen aan deze grote collectieve achtertuin of aan de voetpaden, waardoor de nadruk van het wonen veel meer ligt op de langzaamverkeersstructuur. Met alleen maar vrijstaande woningen en twee-onder-een-kappers heeft deze wijk duidelijk een andere doelgroep dan in Presikhaaf 3, waardoor de druk op de openbare ruimte minder groot en auto’s een parkeerplek op de eigen kavel hebben. 9

6

4,5

2

woonstraat parkstructuur

10

5

1

9

2

9

2

5

10

Hoofdgroenstructuur 4,5

2,5

9

Binnenstraat

20

9

2,1

14

4,5

1

parkstructuur

10

9

2

4,5

2,1

9

2,5

9

2,1

14

2,1

46

20

2,1

9

10

2,1

14

2

4,5

13

1

1,8 1,5

2,5

13

2,1

46

2,1

Woonstraat

9

2,1

9

2

9

2

4,5

10

Achterstraat

Autoweg Voetpad Park

72

4,5

2,5

9

20

9

14

2,1

4,5

1

9

6

9

9

2

2

13

Presikhaaf 3 10

2,1

46

2,1

Zoals in Radburn zijn de vervoerstromen gescheiden in Presikhaaf. De groenstructuur die achter de kavels zit is qua ruimtelijkheid heel goed vergelijkbaar met zijn Amerikaanse voorbeeld. De gescheiden autowegen zijn echter veel minder groen en lijken meer op een achterzijde dan een voortuin voor de bewoners. De druk op de openbare ruimte is in Presikhaaf groter vanwege 9 6 9 de kleinere woningen en het forse aandeel aan appartementen. Dit zijn meer mensen op hetzelfde oppervlak die allemaal hun auto kwijt moeten. In beide gevallen is de grens van privé naar openbaar gemarkeerd met 4,5 2,5 9 hagen, maar in P3 is de groenstructuur langs de voordeuren smaller opgezet. Tuinen zijn veelal omkaderd met schuttingen in plaats van hagen of laag hekwerk. 9

2

2

5

parkstructuur

2

Hoofdgroenstructuur 20

4,5

1,8 1,5

parkstructuur

2,5

9

20

2,5

9

9

20

9

2,1

4,5

46

2,1

1

2,1

9

6

46

2,1

10

9

2,1

4,5

1

1

2,5

13

9

2

9

2

4,5

10

10

9

2

9

2

2

13

2

Achterstraat

9

2,1

4,5

9

Woonstraat

10

2,1

14

46

14

2,1

14

2,1

2,1

13

Binnenstraat 9

10

10

5

10

woonstraat

4,5

2

9

2

2

5

1,8 1,5

5

73

13

Bijlage C

- Gebiedsvisie voor en door de wijk: Klankbordgroepsessies

74

74

Gebiedsvisie voor en door de wijk Participatieve sessies Gedurende het proces van deze gebiedsvisie zijn de omwonenden en betrokken partijen op meerdere manieren actief meegenomen. De volgende sessies hebben in deze tijd plaatsgevonden: • • • • • • • • • • • •

Daarnaast is er door de gemeente Arnhem aan het begin van het proces een enquête afgenomen onder de inwoners van de wijk. De uitkomsten hiervan zijn te vinden op de volgende pagina.

27 september 2021 (online) Gesprek #1 Woningcorporaties 13 januari 2022 (online) Klankbordgroep #1 19 januari 2022 (online) Gesprek #2 Woningcorporaties 10 maart 2022 Gesprek met jongeren 10 maart 2022 Klankbordgroep #2 25 april 2022 (online) Gesprek #3 Woningcorporaties 19 mei 2022 Klankbordgroep #3 16 juni 2022 Klankbordgroep #4 29 november 2022 Klankbordgroep #5 - Inloopbijeenkomst 14 november 2023 Klankbordgroep #6 8 februari 2024 Wijk brede bewonersavond 4 maart 2024 Klankbordgroep #7

De verslaglegging van de klankbordgroepen en de wijk brede bewonersavond is te lezen vanaf pagina 74. 75

Thema – Klimaat en Duurzaamheid

Thema - Wonen

Elke maatregel wordt hier wel belangrijk gevonden door de respondenten. Met name isolatie van woningen springt er uit als erg belangrijk.

Uitkomsten enquête Presikhaaf 3

•

Isolatie van woningen wordt door ruim twee derde (68%) als erg belangrijk beoordeeld. Een vijfde (19%) vindt het belangrijk Alle andere maatregelen worden ook (erg) belangrijk gevonden. De scores variëren van 66% (aanpak wateroverlast) tot 80% (meer ruimte voor planten en dieren door verbeteren van groene waterrijke plekken). De respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 38 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Enkele antwoorden die vaker terugkomen hebben betrekking op: - Meer zonne-energie / zonnepanelen - Niet sneller willen dan de rest van de wereld - Nog een keer benadrukken dat isolatie echt belangrijk is

•

•

Gemeente Arnhem Onderzoek & Statistiek Wilco Liebrand 17-12-2021

Woningen in het goedkope segment (zowel koop als huur) moeten er volgens de respondenten meer bij komen in Presikhaaf 3. Men kon hier meerdere antwoorden geven op deze vraag.

Welke klimaat en duurzaamheidsmaatregelen vindt u in de toekomst belangrijk voor de wijk? Hieronder staan beoordelingen van -- tot ++ -- = heel erg onbelangrijk, - = onbelangrijk, +/- = niet belangrijk / niet onbelangrijk, + = belangrijk en ++ = erg bela

Isolatie van woningen

9%

19%

68%

•

Meer ruimte voor planten en dieren door verbeteren van groene waterrijke plekken

3% 13%

35%

5%

16%

24%

Gebruik van duurzame energie

4%

15%

32%

Aanpak vochtproblemen

5%

20%

21%

Aanpak wateroverlast

4%

27%

21%

Groene gevels en daken

6%

20%

33%

Meer bomen, groen en schaduwplekken

--

•

45%

•

53%

•

45%

•

51% 45% 37%

0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

-

+/-

+

Bijna de helft (48%) geeft aan dat er goedkopere huurwoningen bij moeten komen en 40% geeft goedkopere koopwoningen aan. Een derde van de respondenten (33%) geeft aan dat er in de toekomst meer levensloopbestendige woningen bij moeten komen in de wijk. Duurdere koopwoningen (21%) en Duurdere huurwoningen (17%) worden als 4e en 5e genoemd. Andere soorten woningen worden minder vaak genoemd (<16%). De respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 31 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Enkele antwoorden die vaker terugkomen hebben betrekking op: • Nadruk op goedkoper • Tegengaan verkamering • Woningen voor ouderen / seniorenwoningen

Welke soort woningen zouden er in de toekomst meer bij moeten komen in de wijk? Meerdere antwoorden mogelijk

Goedkopere huurwoningen

48%

Goedkopere koopwoningen

40%

Levensloopbestendige woningen

33%

Duurdere koopwoningen

21%

Duurdere huurwoningen

17%

Woningen met een aparte ruimte om te werken

16%

Collectieve woonvormen

13%

Kavels om zelf of samen woning(en) op te bouwen

12%

Anders, namelijk

11%

Geen van bovenstaande

1% 0%

++

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

N=141

Thema – Welke is het meest belangrijk voor Presikhaaf 3

Methode, opzet & respons

Thema – Verkeer en vervoer

Achtergrond De gemeente heeft het initiatief genomen om een toekomstplan voor Presikhaaf 3 te maken. Met Presikhaaf 3 wordt het gebied tussen het Winkelcentrum Presikhaaf, bedrijventerrein IJsseloord I, het spoor en de weg het Lange Water bedoeld. Presikhaaf 3 bestaat zo'n 60 jaar. De wereld zag er toen anders uit dan nu. Tegenwoordig zijn er andere wensen en ideeën over bouwen, wonen, klimaat, verkeer en samenleven in de wijk. Daarom wordt een toekomstplan gemaakt, ook wel Ontwikkelperspectief genoemd. De inwoners konden helpen door een digitale vragenlijst in te vullen. Het advies wordt meegenomen in de volgende stappen voor Presikhaaf 3.

Parkeren is het meest genoemde onderwerp om aan te pakken in Presikhaaf, gevolgd door verkeersdrukte, voetpaden en looproutes en oversteekplaatsen. Overige onderwerpen worden minder vaak genoemd. Respondenten konden maximaal 2 onderwerpen kiezen.

Onderzoeksopzet Ieder huishouden in Presikhaaf III kreeg een brief met uitnodiging om aan een enquête deel te nemen. Er zijn in totaal 2700 brieven bezorgd in het gebied. Eén persoon van elk huishouden kon deze enquête online invullen. In totaal hebben 141 mensen de enquête ingevuld; een respons van 5,2%. Achtergrond respondenten Van de 141 respondenten is de leeftijdscategorie redelijk verdeeld. Bijna de helft is jonger dan 45 jaar (47%). Ongeveer een derde is tussen de 45 – 65 jaar oud (34%) en 17% is 65 jaar of ouder. Iets minder dan de helft is alleenstaand (41%). Daarnaast is 45% samenwonend, waarvan ongeveer de helft met kinderen en de andere helft zonder kinderen.

Jonger dan 25 jaar; 4% 25- 34 jaar; 20%

65 jaar en ouder; 17% 55- 64 jaar; 13%

45 - 54 jaar; 21%

35 - 44 jaar; 23%

N=141

45% 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

Groen om te gebruiken, bijvoorbeeld picknick of voor sport, spel, bewegen, vinden respondenten het meest belangrijk. Overige plekken worden in meer of mindere mate ook belangrijk gevonden. Kunst in de openbare ruimte vindt men minder belangrijk.

• •

• •

76

• • •

41%

23%

Bijna 80% vindt groen om te gebruiken (erg) belangrijk . Daarna worden speelplekken (voor zowel 0-10 jarigen als jeugd vanaf 10 jaar) belangrijk gevonden (66% en 60%). Iets meer dan de helft (54%) vindt ontmoetingsplekken in de openbare ruimte belangrijk. Bijna een derde vindt het niet belangrijk/niet onbelangrijk. Plekken om de hond uit te laten, wordt door minder dan helft van de respondenten als (erg) belangrijk beoordeeld (45%). Ruim een kwart (27%) vindt het (erg) onbelangrijk Kunst in de openbare ruimte wordt door bijna de helft (47%) onbelangrijk gevonden. Ruim Een kwart (27%) staat er neutraal in en een kwart (26%) vindt het wel (erg) belangrijk. De respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 59 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Enkele antwoorden die vaker terugkomen hebben betrekking op: • Meer prullenbakken / schoon houden/ afval opruimen • Beter onderhoud groen • Parkeerplaatsen plaatsen • Overlast (jeugd)

Ruim 4 op de 10 respondenten (42%) geeft aan dat parkeren het belangrijkste onderwerp is dat als eerst moet worden aangepakt. Verkeersdrukte (33%), Voetpaden en looproutes (28%) en oversteekplaatsen (27%) worden daarna als belangrijkste onderwerp genoemd. De andere onderwerpen worden minder vaak genoemd (onder de 20%). Bijna 10% weet hier geen antwoord op te geven. De respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 55 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Enkele antwoorden die vaker terugkomen hebben betrekking op: • Te weinig parkeerplaatsen / teveel geparkeerde auto’s • Auto’s rijden te hard: Flitspalen en snelheidscontroles • Meer buslijnen per uur • Meer ruimte voor voetgangers (voetpaden)

20%

4%

2% Alleenstaand Samenwonend Samenwonend Eenoudergezin Inwonend bij met kinderen zonder ouder(s) kinderen

Anders, namelijk

• Parkeren

42%

•

Verkeersdrukte

33%

•

Voetpaden en looproutes

28%

Oversteekplekken

27%

•

Auto's en gemotoriseerd verkeer

18%

Fietspaden en fietsverbindingen Openbaar vervoer (bussen en treinen)

De respondenten zijn verdeeld over de belangrijkste voorzieningen voor de wijk. De respondenten konden maximaal 2 voorzieningen kiezen.

Speelplekken voor jeugd van 0-10 jaar

5% 11%

28%

38%

19%

•

40%

37%

• Speelplekken voor jeugd vanaf 10 jaar

6% 9%

25%

40%

Ontmoetingsplekken in de openbare ruimte

6% 8%

31%

29%

20%

•

26%

• Plekken om honden uit te laten

13%

Kunst in de openbare ruimte

25% 0% --

27%

22%

10%

20%

30%

40%

-

+/-

+

++

16%

29%

27%

14%

50%

60%

70%

80% 70%

64%

60%

59%

50% 40%

32%

30%

22%

20%

14%

10% 0%

2% Wonen

Leefbaarheid en Klimaat en voorzieningen duurzaamheid

Verkeer en vervoer

Openbare ruimte

Geen van bovenstaande

N=141

9% 10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

N=141

Hieronder staan beoordelingen van -- tot ++ -- = heel erg onbelangrijk, - = onbelangrijk, +/- = niet belangrijk / niet onbelangrijk, + = belangrijk en ++ = erg belangrijk

16%

Maximaal 2 antwoorden mogelijk

90%

10%

Weet niet / geen mening

Hoe zou Presikhaaf 3 er volgens u in de toekomst uit moeten zien?

Thema – Leefbaarheid en Voorzieningen

5%

Wilt u nu hieronder aangeven welk onderwerp of twee onderwerpen u het meest belangrijk vindt voor Presikhaaf 3? 100%

N=141

Welke soort groene plekken vindt u in de toekomst belangrijk voor de wijk?

Groen om te gebruiken

Bijna twee derde (64%) vind Wonen het belangrijkste thema voor Presikhaaf 3, gevolgd door Leefbaarheid en Voorzieningen (59%). Een derde van de respondenten (32%) geeft aan dat Klimaat en Duurzaamheid het meest belangrijk is voor de wijk. Verkeer en Vervoer (22%) en Openbare Ruimte (14%) worden minder vaak genoemd Een enkeling (2%) vindt geen van de thema’s belangrijk voor de wijk. respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 44 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Deze antwoorden hebben toch vaker betrekking op de toelichtingen die al gegeven zijn bij de voorgaande antwoorden en zijn ook zeer divers.

16%

2% Weet niet / geen mening

•

Maximaal 2 antwoorden mogelijk

0%

8%

Thema – Openbare Ruimte

• •

•

Huishouden

leeftijd Wil ik niet zeggen; 2%

•

Wonen en Leefbaarheid en Voorzienigen zijn de belangrijkste thema’s voor Presikhaaf 3 volgens de respondenten. Zij mochten hier één of twee thema’s kiezen Welke van de onderstaande twee onderwerpen moeten volgens u als eerste worden aangepakt in Presikhaaf 3?

16%

10%

80%

90% 100%

Er zijn 3 onderwerpen die (bijna) even vaak als belangrijkste voorziening voor de wijk genoemd worden door de respondenten. Dit zijn: Plekken voor vragen over hulp en zorg (43%), Winkels speciaalzaken (41%) en plekken waar bewoners terecht kunnen om gezonder te gaan leven (39%). Horeca wordt door ruim een kwart (27%) van de respondenten genoemd als belangrijkste voorziening voor de wijk. Culturele instellingen / ateliers voor kunstenaars (16%) en werkplekken voor startende ondernemers en zzp-ers (13%) worden minder vaak genoemd. De respondenten konden ook een toelichting geven op het antwoord. 20 van de 141 respondenten hebben dit gedaan. Enkele antwoorden die vaker terugkomen hebben betrekking op: • Het is al best goed zoals het nu is. • Meer afwisselende winkels / aanbod in het winkelcentrum gewenst.

Maximaal 2 antwoorden mogelijk

Plekken waar bewoners terecht kunnen met vragen voor hulp en zorg

43%

Winkels speciaalzaken

41%

Sport plekken waar bewoners terecht kunnen om gezonder te gaan leven

“Een groene wijk (minstens net zo groen als nu), schoon (vooral in de omgeving van de afvallocaties), met éénrichtings fietspaden (veel duidelijker voor iedereen) waarbij winkelcentrum Presikhaaf de spil blijft voor winkelen, horeca en zorgvoorzieningen en park Presikhaaf de plek om te recreëren en te sporten”

39%

Horeca

27%

Culturele instellingen / Ateliers voor kunstenaars

16%

Werkplekken voor startende ondernemers en zppers

“Een wijk waar men met gezinnen veilig en goed kan wonen.”

“Ik hoop op een groene, afwisselende wijk (zowel in bouw als in bevolking). Ik hoop op minder kamerverhuur door investeerders in eengezinswoningen. En minder vuil op straat. Een wijk waar mensen zich veilig kunnen voelen en elkaar kennen en betrokken zijn met elkaar.”

13%

Weet niet / geen mening

7% 0%

N=141

In de slotvraag hebben we aan respondenten voorgelegd hoe Presikhaaf 3 er in de toekomst uit moet zien. De volgende vraag is gesteld: In de toekomst is Presikhaaf 3…. 104 van de 141 respondenten hebben hier antwoord op gegeven. Veel antwoorden hebben te maken met: - Groene, Veilige, Gezellige, Fijne en Schone wijk - Een wijk met diversiteit. Zowel in bijvoorbeeld winkels, voorzieningen en bevolking (meer door elkaar wonen – jong/oud en multicultureel) - Een wijk met minder verkeersoverlast (te hard rijden, parkeren, onveilige situaties e.d.) Er zijn nog meer antwoorden gegeven. Bovenstaande lees je het vaakst terug. Hieronder enkele quotes die naar voren komen:

Kies uit de onderstaande voorzieningen de twee belangrijkste voorzieningen voor de wijk.

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

N=141

80%

N=141

“Nog steeds een multicultiwijk waar alle leeftijdscategorieën aangenaam kunnen wonen en waar veel sociale voorzieningen zijn. De wijk is groen, bloemrijk en verkeersluw. ”

“Een groene wijk met veel wandelgelegenheid, voldoende (vergunningsplichtige) parkeerplaatsen, een wijk waar iedereen met elkaar kan leven en de leefomgeving positief is veranderd, de supermarkt aan de Honigkamp verdwijnt om er kleine zelfstandige winkeltjes in te zetten. ”

2. Het tweede deel is een oefening in de vorm van toekomstbeelden. Deze toekomstbeelden werken ter inspiratie van de oefening en zijn geen doelen van het project Presikhaaf 3. De toekomstbeelden zullen worden toegelicht en daarna in ‘break-out-rooms’ worden besproken.

Klankbordgroepsessies Klankbordgroep #1 - 13 januari 2022 (online) 25 deelnemers, bestaande uit bewoners, vertegenwoordigers van wijkplatform Presikhaaf, bewonersoverleg Over het Lange Water, HAN/Sparkcentre, Presikhaaf University, C3 Rivers, Wereldhave, Supermarkt Guven, de woningcorporaties Volkshuisvesting en Vivare en Team Leefomgeving van de Gemeente Arnhem. Drie verschillende toekomstbeelden voor de wijk om over te dromen: - Wat vind je goed aan dit toekomstbeeld en waarom? - Wat vind je minder passend en waarom? - Wat mis je nog en waarom?

Deel 1 Ruimtevolk is heel benieuwd hoe de klankbordgroep naar de wijk kijkt. Ze heeft zin om met iedereen in gesprek te gaan. De groep is groot dus ze gaat haar best doen om iedereen tijd te geven. Iedereen wordt verzocht naar menti.com te gaan en mee te doen aan de quiz. Mentivraag: Op welke manier ben je betrokken bij Presikhaaf3? • Antwoorden: zie bijlage 2.

Concept verslag Notulen van Verslagnummer Gehouden op Locatie

: : : :

Klankbordgroep Presikhaaf 3 januari 2022 01 13 januari 2022, 19:00 – 21:00 Google-Meet (digitaal)

Aanwezige

Gemeente Arnhem Arthur Borst Ronald Gubbens Mitchel Zimmermann Hans van Loon Janna Brouwer Bart Lichtenberg Maren Wassenaar

Ruimtevolk & BOOM Landscape Sjors de Vries Anne Seghers Maaike Postma Philomene van der Vliet

Bewoners Ans Bosma Pieter Sanders Ivanka Handele Saskia Goosens Funda Yilmaz Thea van Heesewijk Mehmet Karadogu Allard Branderhorst Arthur van der Laaken Emina Zejnilovic Karel Scheps Bram Derix Maaike & Boris van Bodegom Jannie Christen

Overige Wijkplatform Presikhaaf (Arzu Kayhan) Bewonersoverleg Over het Lange Water (Gerie Wolkenfelt) Rijnstad/ Push en moskee (Adem) HAN/ Sparkcentre (Nabila Zinad) Presikhaaf University (Nabil Elmalki) C3 Rivers (Jeroen Peters) Wereldhave (Marc van Dongen) Supermarkt Guven Portaal Volkshuisvesting Vivare

Opening en toelichting ontwikkelperspectief Arthur opent, ook namens zijn collega Ronald, de online bijeenkomst voor de klankbordgroep. Met behulp van een presentatie (bijlage 1) neemt hij de groep mee in de agenda van vanavond.

Mentivraag: Waar in de wijk woon of werk je? • Antwoorden: zie bijlage 2. • “Ik ga mijn woning in de verkoop te gaan zetten omdat de wijk steeds onveiliger wordt.” • “Ik zie veel moeilijkheden in de wijk. Wereldhave is natuurlijk gebaat bij een betere wijk. Een connectie tussen de wijk en het winkelcentrum is in ieders belang.” Mentivraag: Wat is jouw favoriete plek in Presikhaaf 3? (steekwoorden) • Antwoorden: zie bijlage 2. • “Ik woon al 40 jaar in Presikhaaf. Ik kies tijdens het wandelen altijd het park. Het is er rustig en mooi. Ik zou graag willen dat het park belangrijk blijft in de toekomst.” • “Op sommige tijdstippen voel ik mij niet veilig in het park.” • “Ik sport veel in het park en voel er veel ruimte. Ik voel me er zeker niet onveilig. Wel zie ik de kwaliteit van de wijk teruglopen. Ik heb liever niet dat er grote blokken worden neergezet, dat zou de ruimte belemmeren.” Mentivraag: Wat is de lelijkste plek in Presikhaaf 3? (steekwoorden) • Antwoorden: zie bijlage 2. • “Wij zijn nieuw in de wijk en proberen te helpen met het afvalprobleem. Helaas is het dweilen met de kraan open. Heb het gevoel dat we op een vuilnisbult wonen.” • “Ik woon aan een plein wat ideaal is voor kinderen maar ik zie dit al jaren achteruit gaan. Ik loop trouw door de wijk met een knijper en vuilniszak maar vindt het schandalig te zien hoeveel vuil overal ligt.

Ook vind ik het vervelend dat alles maar wordt opgekocht.” • “Ik zie ook het probleem in verhuren van panden. De verbinding met de wijk gaat hierdoor achteruit en daardoor verloedert de wijk. De slechte staat van woningen maakt het probleem in Presikhaaf 3 erger dan in andere wijken.” • “Ik denk dat de verloedering in de wijk komt doordat investeerders alle ruimte krijgen in de wijk en de bewoners nauwelijks.” Ruimtevolk dankt iedereen voor hun inbreng.

Deel 2

De gemeente wil graag met input van de klankbordgroep en de wijk de volgende stappen zetten. De deelnemers worden uitgenodigd hun meningen vrij te delen; vanavond en via de email na vanavond.

Ruimtevolk heeft drie mogelijke toekomstverhalen opgesteld. Dit zijn absoluut geen doelen maar werken als inspiraties om het gesprek aan te gaan over wat de bewoners graag in de toekomst zien. Na de presentatie zal er een korte pauze zijn. De toekomstbeelden worden toegelicht aan de hand van een presentatie (bijlage 3).

Er is een enquête geweest. De uitkomsten hiervan zullen in de volgende klankbordgroep worden gedeeld.

Pauze

Presentatie Ruimtevolk

Deel 2 (na pauze)

De rest van de avond bestaat uit twee delen: 1. In het eerste deel zullen er specifieke vragen worden gesteld met behulp van menti.com. Bij elke vraag zullen een aantal deelnemers om een toelichting gevraagd worden. 2. Het tweede deel is een oefening in de vorm van toekomstbeelden. Deze toekomstbeelden werken ter inspiratie van de oefening en zijn geen doelen van het project Presikhaaf 3. De toekomstbeelden zullen worden toegelicht en daarna in ‘break-out-rooms’ worden besproken.

Deel 1

1 Ruimtevolk is heel benieuwd hoe de klankbordgroep naar de wijk kijkt. Ze heeft zin om met iedereen in gesprek te gaan. De groep is groot dus ze gaat haar best doen om iedereen tijd te geven. Iedereen wordt verzocht naar menti.com te gaan en mee te doen aan de quiz. Mentivraag: Op welke manier ben je betrokken bij Presikhaaf3? • Antwoorden: zie bijlage 2. Mentivraag: Waar in de wijk woon of werk je? • Antwoorden: zie bijlage 2. • “Ik ga mijn woning in de verkoop te gaan zetten omdat de wijk steeds onveiliger wordt.” • “Ik zie veel moeilijkheden in de wijk. Wereldhave is natuurlijk gebaat bij een betere wijk. Een connectie tussen de wijk en het winkelcentrum is in ieders belang.” Mentivraag: Wat is jouw favoriete plek in Presikhaaf 3? (steekwoorden) • Antwoorden: zie bijlage 2.

2

Ruimtevolk verdeeld de deelnemers in ‘break-out-rooms’ in vult de ‘whiteboard met de gesprekken. (bijlage 4).

Afsluiting Ruimtevolk geeft aan dat het ‘whiteboard’ met de verslaglegging gedeeld zal worden. Als er achteraf nog toevoegingen zijn dan kunnen deze per email ingezonden worden. Arthur denkt dat er over een maand, anderhalve maand, een volgende klankbordgroep georganiseerd wordt. Iedereen zal hier tijdig informatie over ontvangen. Een deelnemer van de klankbordgroep spreekt zijn complimenten uit. Hij had verwacht dat het 3 uur kennismaking was geweest zonder resultaat. Het was een goede setting. Met die noot wordt de vergadering gesloten.

Actielijst klankbordgroep Presikhaaf 3 • Gemeente: Inplannen klankbordgroep #2. •

Gemeente: Delen van enquête resultaten in klankbordgroep #2.

77

Antwoorden mentimeter

78

Ontwikkelperspectief Presikhaaf 3 Klankbordgroep 1 Om te bespreken. Wat vind je goed aan dit toekomstbeeld en waarom? Nieuwe woonconcepten spreken aan. Voldoende aandacht voor levensloop- bestendige woningen, gezien de vergrijzing. Denk hierbij ook aan doorstroming.

Deelauto's en mobiliteitsknooppunt sterke punten: alleen auto wanneer nodig.

Goed om betaalbare woningen en stappen in wooncarriere mogelijk te maken.

Een groene Behoud de Vernieuwend, toren kan meer stempelstructuur. prettig, en aan de wijk Bij verstedelijking duurzaam wonen en verdichting toevoegen dan is goed aan dit hier passend mee een betonnen toekomstverhaal. omgaan. gebouw

Ruimte voor de fiets is interessant, wel 'auto te gast'-idee. Er moet wel ruimte blijven voor de auto van bewoners. Zou prettig zijn als dat behouden kan blijven.

Auto te gast: fietsers voorrang geven en stoplichten daarop aanpassen.

Iconische gebouwen zijn mooi als toevoeging.

Wat vind je minder passend en waarom? Het zou goed zijn als we kleine stappen nemen en een voor een de wijk aanpakken.

Goede woningbouw is belangrijk, zodat ook 'onze' kinderen in P3 kunnen (blijven) wonen.

Woontorens zijn minder aantrekkelijk maar wel noodzakelijk vanuit de woningbehoefte.

Er is weinig ruimte voor nieuwe bebouwing in huidige structuur.

Is nieuwe architectuur haalbaar, gezien de huidige opzet?

Is er wel ruimte in de wijk om zo veel bij te bouwen?

Als je volledig duurzaam wil zijn dan We hoeven niet moet je eigenlijk perse nieuwe woningen architectuurprijzen bouwen. Zoek naar te winnen. goede oplossingen in de bestaande bouw.

Wat mis je nog en waarom? Denk in kleine stappen. Bijv. bij renovatieprojecten zijn schuttingen en schuurtjes in samenhang opgepakt. Tuingereedschap kosteloos uitlenen.

Aandacht voor schuttingen, bijv. groene schuttingen.

In ander voorbeeldprojecten zijn grote (minder goed onderhouden) tuinen verkleind en er is meer openbare ruimte gekomen. Deze openbare ruimte en de hagen en schuttingen worden onderhouden door corporatie.

Bewoners laten meedenken Verbeter verkeersveiligheid over de voor kinderen. invulling van groen.

Aandacht voor starters op de woningmarkt! Zowel koop als huur. Woonruimte voor jongeren die willen blijven wonen in P3.

Seniorenwoningen, combi met vitale woningen of groepswoningen voor ouderen met gemeenschappelijke ruimtes.

Aandacht voor kamerverhuur. Dat probleem echt aanpakken, zodat mensen die willen blijven wonen ook veilig en fijn kunnen wonen. Meer sturing vanuit overheid hierop. Niet alle ruimte geven aan 'huisjesmelkers'.

Hoogbouw niet te hoog en aandacht voor de begane grond, bijvoorbeeld daar seniorenwoningen met een tuintje.

Ruimte voor sporten > kinderen > bv tennis/ sporthal (investeren in sportvoorzieningen) Differentiatie in

Zoek de goede huurprijzen mist nog in verhaal. Als er geen type mensen differentatie is, ook geen differentatie aan uit die ander doelgroepen. Juist mix gedrag aan sterkere en zwakkere schouders vertonen maakt wijk sterker.

79

Om te bespreken.

Ontwikkelperspectief Presikhaaf 3 13 januari 2022 Klankbordgroep 1 Om te bespreken. Wat vind je goed aan dit toekomstbeeld en waarom? Er is wel een Auto te gast:

aanpassen. stageplekken

maken.

Voorzieningen en ruimte voor ondernemers in garages bieden de mogelijkheid voor voor verschillende groepen om elkaar te ontmoeten. Dit kan een verbindende factor zijn in de wijk.

Als mensen elkaar beter kennen, kan dat de leefbaarheid bevorderen. Je kunt elkaar makkelijker aanspreken (bijv. op gedrag rondom afval).

Wat vind je minder passend en waarom? Goede Het goed Er iszou al veel Dit geschetste woningbouw plaatje past niet is zo ruimte zijn alsvoor we belangrijk, zodat bij de huidige ondernemers in goed kleine stappen situatie van ook 'onze' IJsseloord II, nemen enI of een Presikhaaf 3 en kinderen in P3 hoe voorpast eendat de dan wijk misschien ook wel kunnen (blijven) bij aanpakken. Presikhaaf 3? niet bijwonen. de toekomst.

n

e

Het is heel belangrijk

Leuk voor jonge Een groene Behoud de die zoeken Een nieuw Vernieuwend, Ruimte voor bewoners, Iconische toren kan meer stempelstructuur. bruisende wijk op. Voelt station is goed Studentenwoningen prettig, en heel stads en creatieve gebouwen aan de wijk Bij verstedelijking uitnodigend naar andere toevoegen is voor duurzaam(Helix) wonen en verdichting toevoegen dan bewoners: richt zich op zijn mooi als goedaan idee. aantrekkelijkheid iseen goed dit bedrijvigheid breder palet aan hier passend mee een betonnen wijk. aan. bewoners dan die nu in toekomstverhaal. spreekt toevoeging. omgaan. gebouw de wijk wonen.