Bijlage - Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt

Arnhems erfgoed verrast en verbindt Uitvoeringsagenda 2025-2028

Groeten uit Arnhem!

Visualisatie castellum Meinerswijk

Inhoud Voorwoord

3

Inleiding Wat vooraf ging Erfgoed is er voor jou Wat verstaan we onder erfgoed? Erfgoed als inspiratie en kans

4 4 4 5 5

1 Arnhems erfgoed verrast Het rijke verleden van Arnhem Archeologie en ­geschiedenis Afwisselend erfgoed

7 7 7 11

2 Op welke thema’s zet Arnhem de komende jaren in? I De kerntaken op orde II Arnhems erfgoed: DNA voor ruimtelijke ­ontwikkelingen III Beleefbaar Arnhems erfgoed in de leefomgeving

12 13 16 17

3 Financiën Bestaande situatie Evaluatie in 2026 Financieel overzicht

20 20 21 21

4 Uitvoeringsagenda 2025-2028

22

Bijlagen Bijlage 1 Uitkomsten van het stadsgesprek Bijlage 2 Actieplan Religieus Erfgoed Bijlage 3 Het netwerk voor Arnhems erfgoed

24 25 27 28

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

2

Voorwoord

Deze uitvoeringsagenda voor erfgoed (archeologie, monumenten en cultuur­ landschap) is door het college van burge­ meester en wethouders van de gemeente Arnhem vastgesteld op 5 november 2024. Tekst en opmaak: gemeente Arnhem in samenwerking met AdVinci Erfgoedmatch en Gloed Communicatie (opmaak en graphics)

Arnhem heeft een schat aan erfgoedwaar­ den. Zorg voor een goede en verantwoorde omgang met die erfgoedwaarden is één van de taken waaraan gemeenten invulling moeten geven. Het is ook een maatschappe­ lijke verantwoordelijkheid. De invulling die wij hieraan nu geven, bepaalt wat toekomstige generaties aan erfgoed overgeleverd krijgen. De meer dan 1000 monumenten, de histori­ sche parken en landgoederen en beschermde stadsgezichten bepalen voor een belangrijk deel het aanzien van Arnhem en de leefomge­ ving. Sporen diep in de grond wijzen op meer dan 5000 jaar bewoningsgeschiedenis. Maar ook ons immateriële erfgoed is van belang. Dit levert de verhalen die verteld moeten worden om het verleden op een juiste manier te kunnen begrijpen.

Met de uitvoeringsagenda ‘Arnhems erfgoed verrast en verbindt’ wordt het erfgoedbeleid voor de komende jaren gepresenteerd. Binnen de op dit moment beschikbare kaders zetten we hiermee het beleid van de afgelopen jaren op een realistische wijze voort waarbij acties verdeeld zijn over de thema’s van kerntaken, de zich ontwikkelende stad en beleefbaar erfgoed. Met deze acties zorgen we ervoor dat ook de komende jaren een goede en verantwoorde omgang met erfgoedwaarden in Arnhem is gegarandeerd.

Bob Roelofs, Wethouder erfgoed

Fotografie: gemeente Arnhem, Henk Eggink en Jan van Dalen via Gelders Archief, afbeelding op pagina 9: Gelders Archief; afbeelding op pagina 19: Romeinen.nl.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

3

Tentoonstelling archeologische vondsten Schuytgraaf in Rozet Kronenburg

Inleiding Wat vooraf ging

Erfgoed is er voor jou

In 2008 verscheen de erfgoednota Panorama Arnhem. In deze nota is het erfgoedbeleid op basis van vier pijlers (‘strategieën’) verwoord. Deze pijlers vormen nog steeds het funda­ ment van de taken die de gemeente Arnhem voor zich ziet:

Het stadsbestuur vindt het belangrijk dat het Arnhemse erfgoed nog meer beleefbaar wordt. Ook steeds meer Arnhemmers geven aan dat waardevol te vinden, zo blijkt uit enquêtes en polls die de gemeente uitvoerde. De vele archeologische vindplaatsen, monu­ mentale gebouwen, bijzondere wijken, stads­ gezichten, parken en bijbehorende verhalen zijn het waard om uitgedragen te worden. De wens om Arnhems erfgoed meer beleefbaar te maken is één van de aanleidingen voor deze Erfgoedagenda, naast de noodzakelijke actualisatie van de oude agenda.

• (behouden door) ontwikkelen; • (behouden door) beschermen; • adviseren en stimuleren (inspireren); • kennis verwerven en verspreiden (delen). In de nota van 2008 is een uitvoeringsagenda opgenomen voor de periode 2008-2012. In 2017 is Panorama Arnhem geëvalueerd. Deze bleek inhoudelijk op hoofdlijnen actueel, maar was ten aanzien van de uitvoering verouderd. Om die reden is toen een nieuwe uitvoeringsagenda gemaakt: de Erfgoed­ agenda 2017-2019. Een deel van de ambities uit die agenda is inmiddels gerealiseerd, een deel is verouderd en er zijn ambities die de komende jaren nog actueel blijven. Actuele ambities zijn verwerkt in onderhavige nieuwe ­ rfgoed­agenda. E

Erfgoed is populairder dan ooit. Landelijke en lokale evenementen zoals de Open Monumentendag en de Dag van de Arnhemse Geschiedenis trekken jaarlijks steeds meer liefhebbers. Veel van het Arnhemse erfgoed is al zichtbaar. Naast de gebouwen, wijken, stadsgezichten en parken kan hierbij ook aan het Romeinse verleden van Meinerswijk en het steentijdpark in Schuytgraaf worden gedacht. Als er een opgraving in de stad is, nemen veel mensen een kijkje. En wie in de kelder van de Eusebiuskerk rond loopt, komt resten van de voormalige Sint Maartenskerk en andere archeologische vondsten tegen. Het Erfgoedcentrum in Rozet herbergt de Archeoacademy en Archeohotspot. Toch delen velen de mening dat de rijke geschiede­ nis van Arnhem best bekender mag worden.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

4

Duivelshuis met kunst van Arno Coenen

Wat verstaan we ­onder erfgoed? In deze agenda verwoorden we de ambities voor erfgoed in brede zin. Onder erfgoed verstaan we: waardevolle zaken uit het ver­ leden die een specifieke plek in de gemeente hebben en de verhalen die daarbij horen en die we willen doorgeven. Het Arnhemse erfgoed is sterk als het gaat om de diversiteit en landschappelijke ligging. Wat meer nadruk mag krijgen, is omgang met het jonge erfgoed en het uitdragen van het verhaal. Kansen liggen er op het gebied van citymarketing, de Romeinse archeolo­ gie als onderdeel van het werelderfgoed en het meenemen van het erfgoedverhaal bij nieuwe ontwikkelingen. Niet al het erfgoed is beschermd. Daardoor bestaat de kans dat bijvoorbeeld archeologische vindplaatsen worden verstoord of dat architectuur uit het zogeheten ‘Interbellum’ (de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog) en de Wederopbouwperiode worden aangetast. Ook onbekende bouwhistorische waarden kunnen ongezien verloren gaan als de eige­ naar er geen weet van heeft.

Erfgoed als inspiratie en kans

ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving. De ruimtelijke ontwikkelingen die Arnhem in hoog tempo transformeren, waarbij gedacht kan worden aan inbreidingslocaties in de stad en herbestemming van industriegebieden zoals het Cobercoterrein en Arnhems Buiten (het voormalige KEMA-terrein), vragen om een visie voor erfgoed. Ook ander beleid van de Rijksoverheid vraagt om extra inspanning van gemeenten. Hierbij kan worden gedacht aan de verduurzaming van monumenten en het maken van beleid voor religieus erfgoed. Maar ook de toegankelijkheid en zichtbaar­ heid van erfgoed door middel van participa­ tie met inwoners en organisaties is een taak van overheden. Het regionale project Master­ plan Limes waaraan Arnhem ook mee doet, is daar een mooi voorbeeld van. Erfgoed is ook een kans op het gebied van klimaatadaptatie. Zo zorgt benutting van onze historische par­ ken voor verkoeling en kunnen oude waterlo­ pen en van oorsprong lager liggende plekken helpen bij waterberging. Deze Erfgoedagenda houdt ook rekening met de realiteit van nu. Waar erfgoed juist nu leeft, steeds waardevoller wordt en in ruim­ telijke plannen en in de harten van mensen een plek krijgt, heeft de gemeente de uit­ daging prioriteiten te stellen.

Dit vraagt om een balans tussen het uitvoeren en op orde hebben van basistaken enerzijds en ‘beleef­ baar erfgoed’ dat als een rode draad door de Omgevingsvisie loopt anderzijds.

De uitvoering van deze Erfgoedagenda start in 2025 als de nieuwe Omgevingswet alweer een jaar van kracht is. In die wet en in de Om­ gevingsvisie die Arnhem in dat kader maakte, is erfgoed een belangrijke factor voor de

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

5

De Sabelspoort

De gemeente Arnhem was in

Enkele ambities uit de Omgevingsvisie

2023 genomineerd voor de BNG Erfgoedprijs. De jury roemde

Een aantrekkelijk Arnhem

onder meer: We maken het cultuurhistorische

We koesteren onze vrijheid door het

landschap en ons erfgoed nog

zichtbaar maken van onze verdedi-

­zichtbaarder en delen de verhalen

gingswerken In haar lange geschiedenis heeft Arnhem veel meegemaakt. De overgebleven verde­ digingswerken van de Romeinse tijd tot de Koude Oorlog zijn daar nog stille getuigen van. We blijven inzetten om deze geschie­ denis beter zichtbaar en beleefbaar te maken. Een mooi voorbeeld zijn de contou­ ren van het castellum (fort) in Meinerswijk dat onderdeel was van de verdedigings­ werken van de Romeinse rijksgrens (Limes). Vanaf 1809 werden de muren, wallen en grachten van Arnhem gesloopt en ge­ dempt. Bij graaf- en bouwwerkzaamheden ter hoogte van de vesting worden nog steeds gracht- en muurresten gevonden. Diep in de grond zijn deze overblijfselen nog grotendeels intact. De Sabelspoort raakte tijdens de Tweede Wereldoorlog beschadigd, maar is in gerestaureerde vorm als enige stadspoort nog steeds aanwezig. Meer recente verdedigingswerken spreken echter net zo tot de verbeelding. Vliegbasis Deelen werd door de Duitsers aangelegd

die daarbij horen We blijven inzetten op het beter zichtbaar en beleefbaar maken van alle historische elementen die onderdeel uitmaken van onze stad die laten zien hoe Arnhemmers vroeger leefden en werkten. Daarbij gebrui­ ken we de aanwezige energie in de stad en zoeken we afstemming met onze betrok­ ken partners. Om cultuurhistorisch waar­ devolle gebouwen te behouden, werken we mee aan herbestemming met passende functies. We werken de Toekomstverkenning Religieus Erfgoed uit tot een actieplan Met dit actieplan stimuleren we gebeds­ huiseigenaren om te werken aan een duurzame toekomst van deze bijzondere categorie erfgoed. Er is ruimte voor ont­ wikkeling, met respect voor het bestaande.

als een groot gecamoufleerd vliegveld met bijbehorende landingsbaan, gebouwen en kampementen. Tijdens de Koude Oorlog speelde de Rijn bij Arnhem een belangrijke rol. Als de dreiging van een communisti­ sche invasie groot werd, zou de Rijn hier afgesloten kunnen worden door een stuw. Daarmee zou zoveel water naar de IJssel stromen, dat een groot gebied onder water kwam te staan. Voor al deze elementen geldt nu de opdracht om nieuwe functies te vinden en de toeristisch-recreatieve mogelijkheden van dit erfgoed te onder­ zoeken. Ze vertellen het Arnhemse verhaal, dragen bij aan onze identiteit en sluiten aan bij de regionale ambities ten aanzien van het herinneringstoerisme.

• De gemeente Arnhem heeft veel hoogwaardig groen erfgoed. Ze is daarin onderscheidend. • In de pitch wisten de ambtenaren een heel breed en mooi verhaal neer te zetten waardoor het verhaal van Arnhem veel omvangrijker werd dan tot dan toe duidelijk was. • Ook rondom de link tussen klimaatadaptatie en groen erfgoed lijkt de gemeente veel verder te zijn dan andere gemeenten (bijvoorbeeld wateropvang betrekken bij koelingssystemen). In de plannen die er liggen, ligt veel nadruk op de parken. • Daarnaast ziet de jury ook sterk de vrijwillige betrokkenheid van bewoners terug. • Op het gebied van ruimtelijke adaptatie loopt de gemeente voorop. De jury had ook enkele aanbevelingen: • De integrale benadering van de gemeente is erg knap, maar er is te weinig capaciteit voor doorontwikkeling. • De programma’s en projecten zijn van hoge kwaliteit, maar de gemeente zou meer kunnen doen om het groene erfgoed beter met bewoners en bezoekers te communiceren.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

6

Grafheuvel in Warnsborn

1 Arnhems erfgoed verrast Het rijke verleden van Arnhem

Archeologie en ­geschiedenis

Arnhem staat als het om erfgoed gaat vooral bekend om de Slag om Arnhem, de histori­ sche binnenstad en parken. Maar wie beter kijkt of door één van de stadsgidsen wordt meegenomen, ontdekt dat het verleden van Arnhem veel rijker is en dat het ook verassend goed bewaard is gebleven. Buiten het cen­ trum valt het eigen karakter van buurten en structuren op waardoor mensen zich er thuis of mee verbonden voelen. Vaak gaat dat om plekken of gebouwen, maar juist de verhalen die hierbij horen en eigen belevingen, zorgen hiervoor. Arnhem is een stad met meerdere gezichten en kwaliteiten.

Nederland heeft een cultuurlandschap bij uitstek. Dit landschap is ontstaan door een combinatie van de natuur en menselijk han­ delen. Het kreeg in de loop van vele eeuwen zijn huidige vorm. De ruimte waarin we leven herbergt een schat aan cultuurhistorische informatie. De bodem, het landschap en de gebouwde omgeving zitten vol met aanwij­ zingen over het leven en werken van mensen. Sommige cultuurhistorische elementen zijn kleinschalig zoals gebouwen en ornamenten; andere zijn grootschalig zoals waterwerken en wegen. Ook zijn er overblijfselen die niet direct in het oog springen. Dat zijn sporen van vroegere bewoning of van oude land­ schappen die niet meer zichtbaar zijn met het blote oog, maar verborgen liggen in de bodem.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

7

Wat vindt de stad van erfgoed? (bijlage 1) Voor de vorige Erfgoedagenda is in 2017 aan het Digipanel van Arnhem gevraagd hoe de panelleden tegen erfgoed aankijken. Uit dit onderzoek blijkt dat zij het zeer belangrijk vinden dat het erfgoed voor de stad behouden blijft, maar dat ze daar ook over geïnformeerd willen worden, bij voorkeur via een nieuwsbrief. Om hier dieper op in te gaan, is in de Kruis­ kerk in Malburgen op 31 oktober 2023 het stadsgesprek ‘Verrassend Erfgoed’ geor­ ganiseerd. We stelden de deelnemers aan het stadsgesprek vragen als ‘wat is voor jou erfgoed?’; ‘gaat het daarbij om oude dingen en hoe oud moet het dan zijn?’. Veel deelnemers waren het erover eens dat erfgoed iets collectiefs van vroeger is dat we willen doorgeven aan toekomstige bewoners. Erfgoed is geworteld in de sa­ menleving. De verhalen gaan over gewone mensen en daarom hebben we er een ge­ voel bij. Het hoeft niet per se mooi te zijn, als er maar een verhaal achter zit. Erfgoed heeft toekomstwaarde, terwijl het de nalatenschap van (de mensen uit) het verleden is. Maar wat is concreet de rol van gemeente Arnhem en waar zetten we de komende vier jaar op in? We moeten keuzes maken, want we kunnen niet alles bewaren en doorgeven. Welke keuzes we gaan maken leest u in deze Erfgoedagenda.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

8

Erfgoed in andere Nederlandse steden met ongeveer 165.000 inwoners Stad

Inwoner

Rijks-

Gem.

Beschermde Totaal

monument

monument

gezichten

187.011

260

770

2

1032

Apeldoorn

168.212

212

1177

6

1395

Haarlem

167.763

1142

2698

5

3845

Arnhem

167.651

565

1644

9

2218

Amersfoort

161.825

460

315

2

777

Enschede

161.741

150

494

0

644

Zaanstad

161.429

274

249

4

523

’s- Hertogenbosch

160.740

520

887

4

1407

Zwolle

133.133

481

1608

1

2090

Leeuwarden

128.857

822

1211

11

2044

Delft

109.573

696

857

4

1557

Het heuvelachtige landschap bood later plaats aan de nederzetting die in 893 bekend stond als ‘Arneym’. Voorlopers van de Gel­ derse graven oefenden hier in naam van de vorst het gezag uit. Een ander deel van de nederzetting werd geschonken aan de abdij Prüm die zijn thuisbasis in de Duitse Eifel had. De in deze periode gebouwde Sint Maartens­ kerk leeft voort in de huidige Eusebiuskerk. Na de prehistorische bewoners, de Romein­ se tijd en de vroege middeleeuwen kreeg Arnhem op 13 juli 1233 van de graaf van Gelre stadsrechten. De stad was strategisch en eco­ nomisch belangrijk genoeg om dit voorrecht

Kaart gemaakt door Jacob van Deventer (1558-1570)

Nijmegen

Arnhem heeft een bewoningsgeschiedenis van ongeveer 5000 jaar. Jagers en ver­ zamelaars bezochten de streek echter al tienduizenden jaren eerder. Twee soorten landschappen ontmoeten elkaar in Arn­ hem: het rivierenland en het heuvelachtige stuwwallandschap. De grens tussen beide landschappen wordt nog altijd gevormd door de Rijn die de Romeinen vanaf de 1e eeuw na Chr. met forten en wachttorens verdedigbaar maakten. Het castellum in Meinerswijk hangt direct met deze situatie samen en geldt als één van de oudste forten langs de Romeinse rijksgrens (of ‘Limes’) in Nederland.

Bron: Monumenten.nl

Arnhem heeft veel beschermd erfgoed. Daarvan is hier meer aanwezig dan in steden van ongeveer dezelfde omvang. Elk erfgoedelement vraagt om inzet van de gemeente als er ontwikkelingen bij, in of aan plaatsvinden. Veel ingrepen zijn vergunningplichtig. Erfgoed­ deskundigen van de gemeente wegen dan af of de ingrepen zodanig uitgevoerd kunnen worden, dat deze geen afbreuk doen aan de waarden.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

9

Tankkazemat (geschutskoepel Shermantank) in Meinerswijk

te krijgen en zou uitgroeien tot hoofdstad van de Veluwe en uiteindelijk heel Gelderland. De groei van de stad uitte zich ook door de deelname aan het Hanzeverbond, de middel­ eeuwse internationale samenwerking op het gebied van scheepshandel. In 2033 vieren we dat Arnhem precies 800 jaar stad is. Als centrum trok Arnhem veel mensen van buitenaf. Ook het aanwezige groen speelde daarbij een rol. In het fraaie landschap ont­ stonden landgoederen met buitenplaatsen die nu een aaneenschakeling van historische parken vormen. Vanaf het midden van de 19e eeuw breidde de stad zich sterk uit en ontstonden op de plaats van de oude vesting­ werken de lommerrijke stadssingels. Zuidelij­ ke groei vond plaats met de ingebruikname van de Rijnbrug (1935), met Malburgen als eerste stadswijk in dit deel van Arnhem. Elden, de heerlijkheid Meinerswijk en het oude Malburgen waren hier al aanwezige historische kernen waarvan vermeldingen net als Arnhem tot de 9e eeuw teruggaan. De Slag om Arnhem in september 1944 en de nasleep daarvan zorgde voor noodzake­ lijke herstelwerkzaamheden in met name de binnenstad maar ook daarbuiten. Op veel plaatsen zijn sporen uit de Tweede Wereld­ oorlog zichtbaar, van kleine schuttersputten tot Vliegveld Deelen. Teruggrijpend op het verleden, maar ook met de blik op de toekomst herinnert de wederopbouwarchi­ tectuur aan deze voor Arnhem zo wezenlijke periode.

Met de voltooiing van het stadhuis

in 1968 sloot men de wederopbouw af waar­ na stedelijke groei zorgde voor nog meer schakering van het stadsbeeld. In dit stads­ beeld bevinden zich verscholen in het groen van Meinerswijk en de bebouwde kom van de Rosandepolder en Klingelbeek ook overblijf­ selen van de Koude Oorlog. Om een eventu­ ele communistische opmars tegen te gaan richtte men vanaf de jaren ’50 van de vorige eeuw de IJssellinie in. De haven die de stuw moest bergen waarmee door overstroming van Rijn en IJssel een groot gebied ontoegan­ kelijk moest worden gemaakt, is nog altijd aanwezig net als bunkers en tankkazematten die de linie moesten verdedigen.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

10

Dag van de Arnhemse Geschiedenis 2024 in de Romeinse Tuin (Elderveld)

Feiten op een rij

Afwisselend erfgoed De historie van Arnhem heeft door zijn lange en veelomvattende geschiedenis verras­ send veel gezichten. Veel van dit erfgoed is beschermd. Arnhem heeft verhoudingsgewijs veel erfgoed dat bewust gekoesterd is zoals ook blijkt uit het schema met Nederlandse steden van vergelijkbare grootte dat in dit hoofdstuk is opgenomen. De stadsgeschiedenis is dagelijks en vrijwel overal te ervaren. De van oorsprong mid­ deleeuwse binnenstad, historische parken, 19e-eeuwse uitbreidingswijken zoals het Spij­ kerkwartier en Klarendal, Stadsblokken-Mei­ nerswijk als middeleeuws cultuurlandschap, de stadssingels ter hoogte van de oude grachten, de geschiedenis van de Tweede

Wereldoorlog met wederopbouw en meer dan 1000 monumenten bepalen voor een belangrijk deel het aanzien van de stad. Het in de stad aanwezige erfgoed is in meerdere opzichten van betekenis. Niet voor niets hebben de gemeente en het Rijk negen wijken en gebieden met een kenmerkende stedenbouwkundige structuur aangewezen als beschermd stadsgezicht. Het weerspiegelt de geschiedenis van de stad en vertegen­ woordigt identiteitswaarde. Erfgoed is ook van belang voor de stadseconomie. De historische binnenstad en parken trekken bezoekers aan en bedrijven vestigen zich er graag in of nabij. Erfgoed draagt kortom bij aan een aantrekkelijk klimaat voor bewoners, ondernemers en bezoekers van de stad.

Werelderfgoed

Monumenten

Sinds juli 2021 staat het Romeinse ­castellum in Meinerswijk op de ­Werelderfgoedlijst van UNESCO. Op deze lijst staan meer dan 1.100 monumenten verdeeld over 167 landen. Het merendeel bestaat uit cultuurmonumenten. De andere werelderfgoederen zijn natuur­ monumenten of monumenten met culturele én natuurlijke waarden. In 1972 heeft UNESCO het Wereld­ erfgoedverdrag opgesteld. Het Werelderfgoed­comité van UNESCO stelt de Werelderfgoedlijst samen.

565 rijksmonumenten met als voorbeeld Arnhemse iconen als de Witte Villa, de Eusebiuskerk, de Koe­ pelgevangenis en de John Frostbrug. Rijksmonumenten zijn van nationaal belang, worden aange­wezen door de Minister OCW en zijn beschermd via de Erfgoedwet.

Beschermde stads- en dorps‑ gezichten

1644 gemeentelijke monumenten waaronder bijzondere monumenten zoals het voormalige Fina-benzinetank­ station aan de Apeldoornseweg. Een gemeentelijk monument heeft cultuur­ historische, architectuurhistorische of stedenbouwkundige waarde op plaat­ selijk niveau. De aanwijzing en bescher­ ming van gemeentelijke monumenten wordt geregeld via de gemeentelijke Erfgoedverordening.

De gemeente Arnhem heeft meer dan gemiddeld beschermde stads- en dorpsgezichten. In totaal zijn dat negen gezichten, waarvan zeven rijksbeschermd en twee gemeentelijk beschermd. Beschermde gezichten zijn gebieden in een stad of dorp die waardevol zijn vanwege het totaal aan cultuurhistorische waarden in combinatie met de stedenbouw­ kundige structuur.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

11

2 Op welke thema’s zet Arnhem de komende jaren in? Erfgoedagenda Arnhem 2025 t/m 2028

ONDERSCHEIDEND ARNHEM

ERFGOED IS HOT

VOLGENS HET JURYRAPPORT VAN DE ERFGOEDPRIJS 2023

Erfgoed is populairder dan ooit. Landelijke en lokale evenementen als Open Monumentendag en de Dag van de Arnhemse Geschiedenis trekken jaarlijks steeds meer liefhebbers. Veel van het Arnhems erfgoed is al zichtbaar (gemaakt), zoals gebouwen, waardevolle wijken, grafheuvels, het Romeinse verleden in Meinerswijk en het steentijdpark in Schuytgraaf.

• De gemeente Arnhem heeft veel hoogwaardig groen erfgoed, ze is daarin onderscheidend (veel landgoederen en parken zijn belangrijke kenmerken van Arnhem)

UITGEL

• In de pitch wisten de ambtenaren een heel breed en mooi verhaal neer te zetten, waardoor het verhaal van Arnhem veel omvangrijker werd dan tot dan toe duidelijk was

I

D

E

K

UIT

2

Arnhem is in het bijzondere bezit van een eigen archeologisch depot. Alle vondsten en informatie die zijn verzameld tijdens bodemonderzoek krijgen hier een plek. TA Het depot is belangrijk voor kennisvermeerdering en KE N kennisdeling. De gemeente zorgt er voor dat OP deze kennis toegankelijk is voor onderzoek OR en publiek.

NH

LEE

EM

FBA

UIT

VERDUURZAMING De energiecoach helpt eigenaren die hun monument willen verduurzamen.

DE

S E

RF

AR A

GO

ED:

DNA

RNHEM

MASTERPLAN LIMES UNESCO-WERELDERFGOED Arnhem (met fort Meinerswijk) is een belangrijke plek langs de Romeinse rijksgrens Limes.

VOOR

S ERFGOED

RUIMTELIJKE ONTWIK

GEL I

4

NG KELI

EN

energie coach

TGELI UI

ACTIEPLAN RELIGIEUS ERFGOED De gemeente heeft met de gebedshuizen gekeken naar de toekomst. Eén van de concrete acties is het oprichten van een loket om gebedshuizen te ondersteunen bij o.a. verduurzaming en behoud van de gebouwen.

3

HT

LICHT

• Daarnaast ziet de jury ook sterk de vrijwillige betrokkenheid van bewoners terug

C

GE

BE

ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK EN DEPOT

T

III

AR

N

1

CH

II

ER

• Ook rondom de link tussen klimaatadaptatie en groen erfgoed lijkt de gemeente veel verder te zijn dan andere gemeenten (bijvoorbeeld wateropvang betrekken bij koelingssystemen). In de plannen die er liggen, ligt veel nadruk op de parken

HT IC

NOG ONDERBELICHT: • • • •

Arnhem als middeleeuwse Hanzestad Thema’s Groen, Vrij en Creatief vanuit erfgoedperspectief Thema Verhalen (van gewone plekken en over bijzondere plekken) Er gebeurt veel niet-zichtbaars, waaronder wettelijke taken/ basistaken (aanwijzen monumenten, toetsen archeologisch onderzoek, erfgoed als ruimtelijke kwaliteit meenemen in plannen) • Arnhems (oudste) archeologische verleden waaronder de grafheuvels

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

12

De Steile Tuin in Park Sonsbeek

Voor de Erfgoedagenda zetten we in op drie rode draden die voortborduren op voorgaand gemeentelijk erfgoedbeleid en gericht zijn op actuele opgaven: I II III

De kerntaken op orde Arnhems erfgoed DNA voor ruimtelijke ontwikkelingen Beleefbaar Arnhems erfgoed in de leefomgeving

I

De kerntaken op orde

De eerste rode draad is het pakket aan wettelijke taken. Deze taken hangen samen met de gemeentelijke overheidstaak om te zorgen voor een goede en verantwoorde omgang met erfgoedwaarden. Voor de duur van deze Erfgoedagenda richten we de aandacht op het afronden en implementeren van beleids- en waardenkaarten, het spaarzaam aanwijzen van gemeentelijke monumenten, het aanpassen van onze Erfgoedverordening om ook mobiel erfgoed te kunnen beschermen, onze voorbereiding op het nieuwe Omgevingsplan, de uitvoering van en het nemen van de regierol bij archeologisch onderzoek, verdere professionalisering van ons gemeentelijk archeologiedepot en voorzetting en verbetering van de regio-archeologie.

Cultuurhistorische waardenkaart Om erfgoed te borgen en als inspiratie te kunnen gebruiken, moet je weten wat je hebt en vooral waar het zich bevindt. Een cultuurhistorische inventarisatie helpt hierbij. Het levert ook een beeld op van waardevolle Arnhemse objecten die nog niet beschermd zijn en mogelijk gesloopt kunnen worden. Een overzicht van deze objecten kan vervolgens voor informatie worden gedeeld. Medio 2025 wordt de cultuurhistorische waardenkaart opgeleverd om geïmplemen­ teerd te worden in onze informatiesystemen voor een laagdrempelige beschikbaarheid. Voor niet-beschermde erfgoedwaarden

kan hieruit de wens of noodzaak volgen om gebouwen, archeologische vindplaatsen of ander erfgoed aan te wijzen. Een onderdeel van de cultuurhistorische waardenkaart is de al vastgestelde (2023) archeologische beleidskaart. Deze kaart geeft aan waar zich aangetoonde en te verwach­ ten archeologische waarden bevinden en hoe daarmee om moet worden gegaan. De beleidskaart zal als onderdeel van de eerste wijziging van het tijdelijke Omgevingsplan ter besluitvorming worden voorgelegd. Naar verwachting is dat nog in 2024 waarna deze kaart tijdens de uitvoeringsperiode van deze

Erfgoedagenda als beleidsinstrument wordt ingezet. Aanwijzen gemeentelijke ­ onumenten m De komende jaren worden gemeentelijke monumenten aangewezen die een aanvulling vormen op het bestaande monumenten­ bestand. Vanuit een inventarisatie van het belangrijkste erfgoed in Arnhem is gekeken naar wat prioriteit heeft. In het oog sprin­ gende aandachtsgebieden zijn gebouwen en structuren uit de perioden Interbellum, Wederopbouw, Koude Oorlog en Post-65, perioden die eerder onderbelicht zijn geble­

ven en nu om aandacht vragen. Er is nog veel waardevol erfgoed niet beschermd, maar de ambitie is om de komende vier jaar de meest urgente of bedreigde objecten aan te wijzen tot gemeentelijk monument, tot maximaal vijf monumenten per jaar.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

13

Uitgelicht archeologisch ­onderzoek en depot Arnhem is in het bijzondere bezit van een eigen archeologisch depot en is verant­ woordelijk voor een goed beheer daar­ van. Alle vondsten en informatie die zijn verzameld tijdens bodemonderzoek krijgen hier een plek. Het depot is belangrijk voor kennisvermeerdering en kennisdeling. De gemeente zorgt ervoor dat deze kennis toegankelijk is voor onderzoek en het publiek.

wordt door commerciële bedrijven uitge­ voerd, maar Arnhem voert vanaf 1998 ook zelf gravend onderzoek uit. Deze combina­ tie zetten we graag voort. Eigen uitvoering van veldwerk zorgt voor instandhouding van ons vakmanschap en is efficiënt. Zo vergroten we ook de kwaliteit van adviezen en het opstellen van onderzoekskaders.

Depot en publiek Onderzoek

Daarnaast moeten de regels uit de Erfgoed­ verordening die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, straks opgenomen zijn in het nieuwe Omgevingsplan. Erfgoedverordening De komende periode zal de Erfgoedverorde­ ning op enkele aspecten worden aangepast. Zo biedt de Erfgoedverordening op dit moment geen ruimte om roerend erfgoed te beschermen, waarbij gedacht kan worden aan de trolleybussen of historische schepen.

Archeologische vondsten worden bewaard in het archeologisch depot dat is onderge­ bracht bij Museum Arnhem. De depotbe­ heerder kiest met regelmaat een vondst uit met een bijzonder verhaal. Deze ‘Vondst van de Maand’ krijgt een ereplek in het Erfgoedcentrum in Rozet en in de Arnhemse koerier.

Opgraving in Schuytgraaf door de gemeente en vrijwilligers

In de bodem van Arnhem ligt veel infor­ matie opgeslagen over het ontstaan en de ontwikkeling van de stad, maar ook over de bewoners vóór de tijd dat Arnhem een stad was. Informatie over de gewone mensen die toen leefden, is bijna niet terug te vinden in geschreven bronnen. Archeologen kunnen de sporen in de bodem interpreteren en zo het verhaal van vroeger vertellen. Dankzij archeologisch onderzoek is al veel informa­ tie verzameld en gepubliceerd, maar het grootste deel van ‘het bodemarchief’ is nog onbekend. De meest waardevolle vindplaat­ sen zijn aangewezen als rijks- of gemeente­ lijk beschermd archeologisch monument. Archeologisch veldonderzoek in Arnhem

Omgevingsplan De komst van het nieuwe Omgevingsplan vraagt de komende periode aandacht. Gemeenten hebben tot 2032 om tot een nieuw Omgevingsplan te komen. Eén van de vereisten aan het nieuwe Omgevingsplan is dat rekening moet worden gehouden met de omgeving van het beschermd monument om ontsiering en beschadiging te voorkomen. Door de implementatie van de Omgevings­ wet begin 2024 is er in Nederland nog maar weinig ervaring met het bijbehorende instru­ mentarium. De gemeente Arnhem wil daarom de komende periode van deze Erfgoedagenda gebruiken om een pilot uit te voeren om hier ervaring mee op te doen, bijvoorbeeld in samenwerking met andere gemeenten.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

14

Archeologisch depot Vanaf het moment dat de gemeente zelf archeologisch onderzoek ging uitvoeren, be­ schikt zij ook over een gemeentelijk archeo­ logisch depot voor bodemvondsten. De vele vondsten in het depot geven informatie over het verleden van Arnhem. Met de verhuizing van het depot naar Museum Arnhem in 2022 vond een flinke kwaliteitsslag op het ge­ bied van verantwoorde opslag van bodem­ vondsten plaats. We willen doorpakken op verdere professionalisering van het depot om Arnhemse bodemvondsten nog beter te kunnen beheren en ontsluiten richting publiek en onderzoekers. Een belangrijk onderdeel hiervan is de aanschaf van een nieuw de­ pot-collectiebeheersysteem gekoppeld aan een publieksvriendelijke internetpagina. Dit nieuwe systeem is de spreekwoordelijke sleu­ tel om de schatkist met bijzondere vondsten open te maken en te tonen aan een breed publiek.

Regio-archeologie In 2010 besloten de gemeente Arnhem en omliggende gemeenten samen te werken op het gebied van archeologie. Vandaag de dag zijn dit naast Arnhem de gemeenten Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar. Een samenwerking werd (en wordt) voordelig gevonden vanwege de beschikbaarheid van een provinciale subsidie, kennisvergroting en onderlinge synergie. De regio-archeoloog is sindsdien ondergebracht bij de gemeente Arnhem en zorgt ook voor achtervang en ondersteuning van zijn directe archeolo­

gie-collega’s. De regio-archeologie wordt door de provinciale subsidie en bijdragen van deelnemende gemeenten volledig extern gefinancierd. Vanaf het begin van de samen­ werking richtte de regio-archeologie zich vooral op advisering (ook op het gebied van beleefbaar erfgoed), toetsing van archeolo­ gische rapportages en het ontwikkelen van beleid. Dit wordt voortgezet, met als extra actie het verkennen van aanvullende subsidie­ mogelijkheden om synthetiserend onderzoek uit te kunnen laten voeren. De kennis die dat oplevert, draagt bij aan de kwaliteit van de advisering.

15e-eeuwse kinderschoen

Steentijdpark Schuytgraaf

Uitvoeren van archeologisch ­ nderzoek o Arnhem kent sinds 1998 archeologische erfgoedzorg. Deze zorg houdt in eerste instantie in dat er op wordt toegezien dat bij ruimtelijke ontwikkelingen ook rekening wordt gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden. Naast deze regierol voert de gemeente Arnhem sinds 1998 zelf archeologisch onderzoek uit. Toen werd begonnen met de bouw van de wijk Schuyt­ graaf en was het wenselijk om het onderzoek zelf op te pakken. Sinds 2017 is de gemeente officieel gecertificeerd voor archeologisch onderzoek. Dit komt vooral van pas bij acute situaties en civiele werken waarbij maat­ werk kan worden geleverd. Dit zorgt er voor dat archeologische waarden niet ongezien verloren gaan en efficiënt gewerkt kan worden. Daarnaast houdt het zelf uitvoeren van archeologisch onderzoek kennis en kunde in stand hetgeen zich doorvertaalt naar de kwaliteit van advisering.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

15

II Arnhems erfgoed: DNA voor ruimtelijke ­ontwikkelingen De Omgevingswet noemt erfgoed een wezenlijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Dit heeft de gemeente overgenomen in haar Omgevingsvisie. Het verhaal van Arnhem biedt veel kansen en aanknopingspunten om op voort te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen. Niet alleen archeologische vindplaatsen, oude landschappen en gebouwen, maar ook immateriële erfgoedwaarden geven betekenis aan de leefomgeving. Als onderleggers hiervoor richten we ons de komende periode op het meenemen van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen, de uitvoering van het Actieplan Verduurzaming Erfgoed en het Actieplan Religieus Erfgoed, en het vergroten van de kennis over het groene erfgoed in Arnhem om deze in te kunnen zetten als instrument bij klimaatadaptieve maatregelen.

Oude Cobercofabriek wordt wonen in ‘De Melkfabriek’ door ­Zecc Architecten

Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen Erfgoed is een belangrijk element om een fij­ ne en betekenisvolle leefomgeving te creëren en ook de identiteit van plekken en wijken te versterken. De geactualiseerde cultuurhisto­ rische waardenkaart vormt daarbij de basis (zie de eerste rode draad). Arnhem is in ont­ wikkeling en in beweging. Veel plannen zijn in uitvoering of worden voorbereid. Zo wordt er ook gewerkt aan een nieuw Omgevings­ plan voor de stad. Vanuit erfgoed is het van belang op tijd aan tafel zitten om hierbij mee te kunnen denken. Daarbij is ons uitgangs­ punt om erfgoed een kans en meerwaarde te laten zijn bij die ruimtelijke ontwikkelingen. De formatiecapaciteit bij team erfgoed is beperkt; daarom wordt de capaciteit ook zo efficiënt mogelijk ingezet. Indien mogelijk wordt gewerkt met een flexibele schil van inhuurkrachten. Verduurzaming en erfgoed Binnen de ruimtelijke ontwikkeling zien we bepaalde aandachtsgebieden. Verduurzaming is daar één van. Klimaatdoelstellingen plaat­ sen ons land voor een grote opgave. Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het ook van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt blijven worden. Het verduurzamen van monumenten is best mogelijk. Het is niet de vraag of dat kan, maar juist hoe dat kan.

Daarom is er binnen de gemeente Arnhem gewerkt aan de Arnhemse Aanpak Woning­ isolatie (AAWI) en in samenhang daarmee het Actieplan Verduurzaming Erfgoed.

Uitgelicht Actieplan Verduurzaming Erfgoed Dit actieplan heeft als doel om de monumenteneigenaren beter en meer proactief te ondersteunen bij het verduurzamen van hun panden. Belang­ rijke speerpunten zijn: coaching van erfgoedeigenaren, het opstellen en implementeren van nieuwe regels voor zonnepanelen op erfgoed, opstellen en implementeren van een afwegingskader en een detailboek voor verduurzaming van erfgoed, en het opzetten van een subsidieregeling voor verduurzaming van erfgoed. De komende jaren willen we ons blijven inzetten voor verduurzaming van erfgoed.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

16

Kennis over groen erfgoed vergoten Arnhem heeft bijzondere monumentale stadsparken zoals het bekende park Sonsbeek en de singelparken om de binnenstad. Het be­ houd van de cultuurhistorische waarden in de parken en landgoederen van Arnhem vraagt de komende periode extra aandacht. Overal in het land worden initiatieven ge­ nomen om Nederland klimaatbestendiger te maken. De verwachting is dat de maatregelen hun uitwerking gaan hebben op de bestaande groenstructuren in de stad. Meer kennis over het groene erfgoed in de stad maakt dat er betere keuzes gemaakt kunnen worden voor bijvoorbeeld klimaatadaptieve oplossingen. Daarbij stimuleert de gemeente externe par­ tijen om aanvullend cultuurhistorisch onder­ zoek uit te laten voeren.

De Vrij-Katholieke Kerk

Arnhems religieus erfgoed Ook het religieus erfgoed vraagt de komende periode extra aandacht. Binnen de gemeente­ grenzen van Arnhem staan 42 gebedshuizen. Of je nu een religieuze achtergrond hebt of niet: gebedshuizen zijn vaak, in letterlijke en figuurlijke zin, een baken in onze leefomge­ ving. In 2022 is begonnen met een toekomst­ verkenning naar de huidige stand van zaken rondom het religieus erfgoed. Dit onderzoek heeft inzichten opgeleverd die als leidraad dienen voor een actieplan om het religieu­ ze erfgoed in Arnhem te behouden en te versterken.

Uitgelicht Actieplan Religieus Erfgoed (bijlage 2) In het actieplan zijn vijf concrete acties opgenomen die een routekaart vor­ men om de essentie van het religieuze erfgoed van Arnhem te waarborgen, beleefbaar te maken en te versterken. Denk daarbij aan een centraal loket voor vragen, het ondersteunen bij het opstellen van een toekomstvisie door de gebedshuizen en opzetten van een Green Deal voor religieus erfgoed.

III Beleefbaar Arnhems erfgoed in de ­leefomgeving Een ambitie uit de Omgevingsvisie is samengevat onder de noemer ‘Beleefbaar ­Arnhems Erfgoed’. Erfgoed is van iedereen en veel mensen vinden het ­belangrijk ­zoals bijvoorbeeld blijkt uit de interesse voor de Airborne-herdenkingen, de Dag van de Arnhemse Geschiedenis en erfgoedpublicaties. Maar ook de Romeinse ­Limes als onderdeel van UNESCO-werelderfgoed mag op veel aandacht rekenen. ­De gemeente zet dan ook voort wat nu aan publieksbereik wordt gedaan binnen de middelen die daarvoor beschikbaar zijn en zoekt meer samenwerking met partners in het Arnhemse erfgoednetwerk (bijlage 3) om krachten te bundelen.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

17

Hertog Karel van Gelre, onderdeel van het praalgraf in de Eusebiuskerk

Inspanningen op het gebied van beleefbaar Arnhems erfgoed hebben de afgelopen jaren tot veel mooie resultaten geleid. Een greep hieruit laat zich als volgt samenvatten: • het steentijdpark in Schuytgraaf en visualisatie van het Romeinse castellum in Meinerswijk; • advisering in relatie tot behoud van cultuurhistorisch zichtbare/beleefbare waarden en herbestemmingsopgaven zoals die van de Eusebiuskerk; • samenwerking met en ondersteuning van de Open Monumentendag, Romeinse Tuin in Elderveld en de Stichting Monuscript die jaarlijks een wetenswaardig boek over Arnhemse monumenten en erfgoed uitbrengt (de ‘Arnhemse Monumentenreeks’); • samenwerking met de Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland (AWN), Rozet en Erfgoed Gelderland in het kader van de Arnhemse Archeohotspot, waarbinnen (in het Erfgoedcentrum) door vrijwilligers wekelijks aan archeologische vondsten wordt gewerkt;

• tentoonstellen van archeologische vondsten, onder meer in samenwerking met Museum Arnhem in het Erfgoedcentrum. Speciale aandacht gaat uit naar de Vondst van de Maand die ook in de Arnhemse Koerier wordt opgenomen en door een lokale kunstenares wordt verbeeld. Vondsten van de maand zijn bijvoorbeeld geweest: een vuurstenen mes uit de midden-steentijd (8800-4900 v.Chr.), een glazen badflesje uit de Romeinse tijd, een vingerring uit dezelfde periode met daarin een steen waarop de godin Ceres (verbonden met akkerbouw) is afgebeeld, benen hangers van een ketting uit circa 500, een bijzonder zeldzaam insigne van Egidius uit circa 1350, een kinderschoen uit de 15e eeuw en een 16e-eeuwse kan van een Arnhemse apotheker die zijn zaak ter hoogte van het huidige Kerkplein had; • het verzorgen van presentaties, het leveren van inhoudelijke bijdragen aan publicaties en het zelf publiceren van gemeentelijk archeologisch onderzoek; • veel kleinere maar minstens zo belangrijke initiatieven die met inwoners van de stad worden opgepakt, zoals herplaatsing van het 16e-eeuwse stenen kruis dat na decennia van afwezigheid weer in Klingelbeek te zien is of initiatieven in het kader van Tweede Wereldoorlogherdenking.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

18

Communicatie Deze Erfgoedagenda gaat vooral over het ruimtelijke erfgoed van Arnhem. Belangrijk met betrekking tot het beleefbaar maken daarvan is communicatie: het delen van kennis, het voor het voetlicht brengen van erfgoed als kans en het zichtbaar maken van erfgoed. In 2009 is het communicatie­ plan ‘Erfgoed is van ons allemaal’ gemaakt. Dit communicatieplan geldt als instrument voor het beleefbaar maken van erfgoed en aanbrengen van de noodzakelijke focus. Als onderdeel van het reguliere werk wordt het communicatieplan herijkt.

Uitgelicht Masterplan Limes ­UNESCO-werelderfgoed Het afgelopen jaar heeft de gemeente Arn­ hem vanuit het thema Ontspannen Regio (Groene Metropoolregio) deelgenomen aan de totstandkoming van het Masterplan Limes: een plan met ambities en vergezich­ ten voor een regionale samenwerking. In de polder Meinerswijk ligt het enige Gelderse Limesfort (castellum) dat ook daadwerkelijk archeologisch is aange­ toond. Het fort is waarschijnlijk aangelegd rond het jaar 15 n.Chr. ter voorbereiding op de Romeinse veldtochten tegen de Germanen. Het fort lag strategisch schuin tegenover de monding van de voorloper van de IJssel. Meer dan een halve eeuw

later viel het fort ten prooi aan de geweld­ dadigheden van de Bataafse Opstand. Een teruggevonden dikke brandlaag is daarvan een stille getuige. Het fort is vervolgens herbouwd, mogelijk gedeeltelijk in steen. Rond 175 n.Chr. bouwden de Romeinen een compleet nieuw fort in steen. In 2016 is het hoofdkwartier van het castel­ lum met poort gereconstrueerd. Bezoekers geven aan dat het wel wat uitgesprokener en trotser mag worden vormgegeven, ook om tijdens een bezoek meer over de geschiedenis van de plek te leren. Om aan de beleefbaarheid van het lokale en regio­ nale Romeinse verleden invulling te geven, wordt samengewerkt in het Masterplan Limes.

De Limes in Nederland

Om invulling te blijven geven aan beleefbaar erfgoed willen we het delen van onze kennis voortzetten en waar het werk aan basistaken en middelen dat toelaat, kansen benutten. Speciale aandacht gaat hierbij naar de histori­ sche kelders, waarbij we als erfgoedadviseurs bij de herontwikkeling betrokken zijn om ervoor te zorgen dat de erfgoedwaarden van deze unieke Arnhemse plek worden benut. Een ander focuspunt voor de komende jaren is verbonden aan het Masterplan Limes, een regionale samenwerking om het Romeinse verleden waaronder dat van Arnhem beter voor het voetlicht te brengen. Als eerste regionale actie gaan de gemeenten Arnhem, Lingewaard en Overbetuwe werken aan een zogeheten ‘Doeboek’ dat onder basisscho­ lieren wordt verspreid en leerlingen op een leuke en spelende wijze informeert over het Romeinse verleden. Met betrekking Archeo­ hotspot is tot slot door de samenwerkende partners geconstateerd dat doorontwikkeling nodig is om beter aan het doel van publieks­ bereik te kunnen voldoen.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

19

Beschermd stadsgezicht De Geitenkamp

3 Financiën Bestaande situatie Op dit moment is binnen de gemeente voor erfgoed beschikbaar: • Vaste formatie: 6,34 fte waaronder 0,89 fte voor de regio-archeologie. Daarnaast is voor 0,6 fte een energiecoach voor monumenteneigenaren werkzaam. • Regio-archeologie: volledig gefinancierd door bijdragen van de provincie en regiogemeenten. • Voor de huidige raadsperiode is jaarlijks € 50.000 vrijgemaakt voor beleefbaar erfgoed. Dit budget is tot en met 2026 gereserveerd en is tot nu toe ingezet voor opgaven van verschillende omvang, van onderzoek door een externe partij naar de herbestemming en doorontwikkeling van de historische kelders en bijdragen aan het onderzoek naar het Arnhemse slavernijverleden tot aan kleinere initiatieven. Voor de periode 2025-2026 zal dit budget worden ingezet voor initiatieven waarvoor het is bedoeld, met de uitkomsten van het stadsgesprek als inspiratie. Ondanks het wegvallen van het budget na 2026 blijft voor kennisopbouw en -deling binnen de beschikbare kaders wel ingezet worden op door vanuit de erfgoedformatie te geven lezingen, rondleidingen, het inhoudelijk bijdragen

aan publicaties, tentoonstellen van archeologische vondsten en het benutten van (koppel)kansen. • Een in de begroting voor erfgoed jaarlijks beschikbaar werkbudget dat is bedoeld voor onderzoeken door derden in opdracht van de gemeente. Dit in het kader van de uitvoering van wettelijke taken. Hierbij kan gedacht worden aan bouwhistorische verkenningen, het maken van waarden- of beleidskaarten, uitvoeren van cultuurhistorische inventarisaties en het vervaardigen van redengevende beschrijvingen voor de aanwijzing van monumenten. Het werkbudget is buiten de oorspronkelijke doelstelling de laatste jaren ook gebruikt in het kader van erfgoedinitiatieven van derden en ondersteuning van erfgoedorganisaties. Voorbeelden van erfgoedorganisaties zijn de al genoemde Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland (AWN), Open Monumentendag en Stichting Monuscript.

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

20

Voor het Arnhemse erfgoed heeft de ge­ meente eigen ambities om waar te maken en een groot aantal wettelijke taken. De erfgoedtaken van gemeenten zijn de laat­ ste jaren sterk toegenomen. In Arnhem is de formatie voor erfgoed niet meegelopen met deze toename. Hierdoor is een achter­ stand ontstaan in zowel de wettelijke taken als eigen beleidskeuzes. De concrete acties in deze Erfgoedagenda zorgen ervoor dat deze achterstand in de basis kan worden ingelopen, maar laten het opstellen van meer ambities niet toe.

Evaluatie in 2026

Financieel overzicht

In 2026 wordt na de gemeenteraadsverkie­ zingen geëvalueerd hoe het staat met de am­ bities en uitvoering van deze Erfgoedagenda. Tegen de achtergrond van dan beschikbare middelen worden ambities herijkt, waaron­ der ook ambities die nu niet aan bod konden komen. Ook is er dan een afwegingsmoment met betrekking tot uit de cultuurhistorische waardenkaart volgende erfgoedwaarden die bescherming behoeven, bijvoorbeeld door een aanwijzing als monument.

De Erfgoedagenda benoemt ambities voor de komende jaren. Deze ambities bestaan uit de huidige werkzaamheden die jaarlijks nodig en/of wettelijk verplicht zijn, aangevuld met wensen van raad, erfgoedorganisaties en inwoners.

Jaarlijkse lasten erfgoedagenda (bedragen x 1.000) 2025 Verduurzaming. Inzet van een energiecoach voor monumenteneigenaren (informatievoorziening en keukentafelgesprekken)

2026

2027

2028

2029

2030

2031

21

21

20

20

20

10

16

16

16

16

16

72

Investeringslast: 50 Betere ontsluiting depotcollectie archeologie door de aanschaf van een depotsysteem gekoppeld aan een publieksvriendelijke internetpagina

Investeringslast: 150 Zichtbaar/meer beleefbaar maken van het Romeinse castellum (waar mogelijk met cofinanciering. Hierbij kan worden gedacht aan de subsidiere­ geling Uitvoeringsagenda Faro van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de voorgenomen regeling Culturele infrastructuur en cultuur- en erfgoedparticipatie van de provincie Gelderland als opvolger van de oude cultuur- en erfgoedpacten)

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

21

Rode draad

Actie

De kerntaken op orde

Regulier werk

Opgraving in Malburgen

4 Uitvoeringsagenda 2025-2028

Nieuwe activiteiten ­Erfgoedagenda 2025

2026

2027

2028

Afronden van de cultuurhistorische waardenkaart en implementatie in onze i­ nformatiesystemen Het aanwijzen van maximaal vijf gemeentelijke monumenten per jaar op basis van prioritei­ tenstelling voor de duur van Erfgoedagenda Voorbereiden borgen erfgoed (omgeving beschermd monument) in nieuw Omgevingsplan Aanpassen van de Erfgoedverordening zodat mobiel erfgoed ook daarin opgenomen kan worden Uitvoeren en regisseren van archeologisch onderzoek

Verdere professionalisering van het archeologiedepot Verkenning van de mogelijkheden om in het kader van de regio-archeologie externe subsidies te werven voor kwaliteitsverbetering

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

22

Rode draad

Actie

Regulier werk

Arnhem in ontwikkeling

Nieuwe activiteiten Erfgoedagenda 2025

2026

2027

2028

Tijdig inbreng leveren vanuit erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen UITGELICHT Uitvoeren van het Actieplan Verduurzaming Erfgoed

UITGELICHT Uitvoeren van het Actieplan Religieus Erfgoed Stimuleren van erfgoedpartners en externe partijen om aanvullend cultuurhistorisch onder­ zoek uit te laten voeren

Rode draad

Actie

Beleefbaar Arnhems Erfgoed

Regulier werk

Nieuwe activiteiten Erfgoedagenda 2025

2026

2027

2028

Delen van kennis over erfgoed met de inwoners van de stad Ervoor zorgen dat bij de herontwikkeling van de historische kelders aanwezige ­erfgoedwaarden worden benut Binnen onze mogelijkheden verder werken aan het publieksbereik van archeologie UITGELICHT Masterplan Limes Actualiseren communicatieplan Erfgoed is van ons allemaal

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

23

De Sabelspoort

Bijlagen 1. Uitkomsten stadsgesprek op 31 oktober in de Kruiskerk 2. Actieplan Religieus Erfgoed 3. Netwerk voor Arnhems erfgoed

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

24

Bijlage 1 Uitkomsten van het stadsgesprek Tijdens het stadsgesprek in de Kruiskerk in Malburgen waren ongeveer 60 mensen bij elkaar om te praten over Arnhems erfgoed. We legden hen aan ronde tafels vier vragen voor. Deze bijlage bevat een letterlijke samenvatting van de antwoorden en thema’s die ter tafel kwamen. Deelnemers waren Arnhemmers en leden van allerlei (erfgoed)organisaties uit het netwerk (zie bijlage 3). Vraag 1 Wanneer noem je iets erfgoed?

We moeten keuzes maken, want we kun­ nen niet alles bewaren. Erfgoed is een vorm van schaarste. Erfgoed is geworteld in de samenleving. De verhalen gaan over gewone mensen, daarom hebben we er een gevoel bij. Het hoeft niet per se mooi te zijn als er maar een verhaal achter zit.

“Het moet er al zijn, maar oud hoeft niet.”

Kader: Veel mensen kennen de Romeinse Limesgrens, de Eusebiuskerk en de Slag om Arnhem, maar de geschiedenis van Arnhem gaat duizenden jaren terug. De stad zoals we die nu kennen is door alle bewoners gevormd en gevuld met verhalen. Van de jager-verza­ melaars die in gemakkelijk te bouwen hutten woonden, via de eerste boeren en de mid­ deleeuwers die handel dreven in Hanzestad Arnhem tot aan ons Arnhem van nu.

• De grens Ede-Wageningen over de vliegbasis Deelen, het grootste rijksmonument van Nederland. Maak het zichtbaar • Hall of Fame, aandacht voor jongeren • Indische verhalen/oude plantagehouders • Veel aandacht aan oorlogshistorie blijven voortzetten • Vitesse/voetbal • Duits Tweede Wereldoorlog-verleden, Vliegveld Deelen, Kochbunker Museum Arnhem, Teerosen (vroege radar), lanceerinstallaties V1 en V2

Stadsgesprek in de Kruiskerk

Kader: Wat is voor jou erfgoed? Gaat het om oude dingen, en hoe oud moet het dan zijn? Veel reacties gingen over de veelzijdigheid van erfgoed: archeologie, gebouwen, maar ook gebruiken, muziek, een verhaal/gebeur­ tenis, boomgaarden en landschappen. Velen waren het erover eens dat het iets collec­ tiefs van vroeger is dat we willen doorgeven aan toekomstige bewoners. Erfgoed heeft toekomstwaarde, terwijl het de nalatenschap van (de mensen uit) het verleden is.

Vraag 2 Welk deel van de Arnhemse geschiedenis is onderbelicht?

• Veel is verdwenen. De Grift bijvoorbeeld, de kolk/trekvaart/sluis. Maak ze zichtbaar • Twintigste eeuw: het Interbellum (tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog) en de Koude Oorlog (‘conflictgeschiedenis’). Onder het Willemsplein zit een tunnel, gebruikt als schuilkelder • De Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog. De Wederopbouwperiode. De verhalen van wijken, buurten en van mensen uit de periode 1950 tot nu. De geschiedenis van kleine groepen, kleine verhalen. De (bewoners)verhalen van tuindorp Geitenkamp

Welke periode vindt u interessant en onderbelicht? • Prehistorie: grafheuvels • Romeinen: de Romeinse geschiedenis en het feit dat de Romeinse rijksgrens ‘Limes’ UNESCO-werelderfgoed is • Middeleeuwen en nieuwe tijd: de vier stadspoorten (zoals de nog bestaande Sabelspoort) en Arnhem als Hanzestad (vanaf 1441). Arnhem als hoofdstad van het hertogdom Gelre. Klooster en verluchtingen • In de stad was de koeienhandel belangrijk, landbouw, maar ook baksteenproductie • De historische molens (Klarendal, Elden en de watermolens)

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

25

Vraag 3 Waar denk je aan bij “groen, vrij en creatief” als je kijkt door de bril van de Arnhemse geschiedenis? Steden in Nederland profileren zich aan de hand van herkenbare thema’s. Arnhem koos de thema’s die passen bij de identiteit van de gemeente Arnhem. Waar denk je aan bij Groen, Vrij en Creatie(f) door een historische bril? Wat betekenen die thema’s toen en nu? En waar herken je ze nog?

Arnhem is Groen • Met stip op 1 werd genoemd: Arnhem heeft veel historisch groen, zoals de parken met rijke historie als Sonsbeek, Zypendaal, Westerveld. Als wig in stad. Zo vanuit Arnhem Centraal Station in het groen, maar ook de andere parken, landgoederen en landhuizen • Veel goed verspreid groen. Bossen, binnentuinen, stuwwalheuvels, landschappelijke structuren en groene hoofdstructuur van de wijken (zoals Meinerswijk, Stadsblokken, Arnhem-Zuid) • Groene boulevard vanuit het verleden, veel zichtbare geschiedenis • Duurzaamheid • Water en waterberging (Jansbeek, het Watermuseum, de Rijn) • Vrije rondloop van dieren/paarden, koeien, etc.

Arnhem is Vrij • Veel onderwerpen en plekken werden genoemd die een relatie hebben met oorlog, verzet en vrijheid. De beroemde

John Frostbrug, Airborne en de Slag om Arnhem, maar ook de naoorlogse periode, de Koude Oorlog • Vrijheid van mensen en gebieden en geloof • Historische grenzen • Stadsrechten • Vluchtelingen opvangen • “Voel je vrij en vertel” • Koepelgevangenis • Contrast met zichtbare herinnering aan de Tweede Wereldoorlog • Jaren 60-erfenis • Historische worsteling met vrijheid (slavernij, Joodse buurt, kolonialisme) • LHBTI-gebouw naast Waalse Kerk • Landgoed Bronbeek, nu museum over de koloniale geschiedenis van Nederlands-Indië • De voormalige stokvishal die een poppodium was van 1971 tot 1984 • Het Openluchtmuseum als verblijfplaats in de oorlog voor 600 Arnhemmers • Geef ruimte aan nieuwe verhalen!

Schoolstraat met de Escher-trap. Museum Arnhem met het archeologisch depot, de Eusebiuskerk (met klokkenspel) met informatiekelder • Interessante maatschappelijke herbestemmingen, zoals Moes in het oude portiershuisje voor de ENKA-medewerkers die in de wijk Plattenburg woonden, het Rembrandt- en het Luxortheater en de Koepelgevangenis • Woningbouw op historische plekken • Herbestemming steenfabriekterrein, Meinerswijk en Stadsblokken • Buitenplaats Koningsweg • Industriepark Kleefse Waard • De nieuwe creatieve wijk Coehoorn, als creatieve verbindingsroute tussen Museum Arnhem, ArtEZ en de binnenstad

Vraag 4 Arnhem is goed bezig op het gebied van erfgoed en geschiedenis. Wat kan beter?

Arnhem is Creatief • Arnhem is bij uitstek een creatieve en kunstzinnige stad. Kunstenaars, ontwerpers en musici (in opleiding) maken de stad levendig en dat zie je ook op straat. Niet alleen graffiti en het Modekwartier, maar ook creatieve hubs, de Kunstacademie en de muziek- en theateropleidingen van ArtEZ, Introdans en veel nieuwe kunstvormen kleuren Arnhem. Deze creatieve kant gaat ver terug. • Het monumentale Musis Sacrum als kloppend cultuurhart met verborgen wandschilderingen, de school in de

Arnhem wil geen buitenmuseum zijn, hoe kan de stad wel het erfgoed zichtbaar maken? Welke ambities vindt u passend bij de gemeente? Hoe kan uw betrokkenheid met erfgoed vergroot worden?

• Betere bewegwijzering (hoe kom ik vanuit de garage ergens) • Meer informatie in de wijken • QR-codes in wijken plaatsen • De naam van de Romeinse grens ‘Limes’ op de brug • Deels uitlichten (letterlijk), al mag een deel ook in de grond blijven • Verhalen vertellen, maar ook iets tastbaars • Filmweek Sonsbeek terug

Communicatie • Blijf actueel. Erfgoed is in beweging. Geef ruimte aan nieuwe verhalen die identiteit geven aan de stad • Zet in op het gevoel van #Arnhemse trots • Beter verkopen wat er is. Weten Arnhemmers het erfgoed te vinden? Hoe wordt het onder de mens gebracht? • Zet ambassadeurs en wijkgidsen in: bewoners die samen met gidsen routes willen lopen/begeleiden • Communiceer op een laagdrempelige, nietelitaire manier • Wandelingen

Zichtbare duiding • Borden zijn een goed middel om informatie over te brengen in combinatie met andere manieren bijvoorbeeld QR-borden, korte infofilmpjes • Meer communicatie over historiefolders voor toeristen

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

26

Bijlage 2 Actieplan Religieus Erfgoed

Actieplan Religieus Erfgoed Arnhem Link naar download van de rapportage:

Actieplan Religieus Erfgoed

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

27

Bijlage 3 Het netwerk voor Arnhems erfgoed Historische verenigingen en ­ rfgoedzorgers e

Cultuur

Landelijke erfgoedorganisaties

Arnhems Historisch Genootschap Prodesse Conamur Erfgoedcentrum Rozet ‘t Gilde Stadswandelingen Archeologische Werkgemeenschap Neder­ land, afdeling 17 Historische Kring Elden Heemschut Stichting Trolleymaterieel Arnhem Volkshuisvesting

Museum Arnhem Eusebiuskerk Museum Bronbeek Archeohotspot Arnhem Focus Filmtheater Nederlands Watermuseum Nederlands Openluchtmuseum Cultuurgroep Presikhaaf Fablab Arnhem KansenMakers Arnhem Moes

Cuypersgenootschap Heemschut Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Adviescommissie Omgevingskwaliteit Romeinse Limes Nederland Natuurmonumenten Staatsbosbeheer Defensie Rijksvastgoed

Voor en door inwoners

Onderwijs

Wijkteams Dorpsplatform Elden Adviesraad Arnhem Bureau Ruimtekoers

ArtEZ HAN Lerarenopleiding Geschiedenis

Communicatie en marketing Gloedcommunicatie Arnhem Marketing

Organisaties Gelderlandbreed

Overige Raad van Kerken Arnhem Biologische Tuinbouwvereniging Elderveld DrieGasthuizenGroep En vele andere organisaties zijn (zijdelings) bij erfgoed van Arnhem betrokken.

Provincie Gelderland Gelders Genootschap Erfgoed Gelderland Gelders Landschap

Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028

28