Bijlage 4 - Advies visitatierapport Adviesraden Jeugd en Wmo

Commentaar bij: Het VNG-rapport ‘Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein Arnhem’

Inleiding Afgelopen periode zijn diverse nota’s verschenen over het Sociaal Domein in Arnhem; Daarbij moet behalve aan het visitatierapport van de VNG ook gedacht worden aan het rapport van de Arnhemse Rekenkamer over effectief Jeugdbeleid. Het is naar de mening van de Adviesraden Jeugdhulp en Wmo van groot belang deze nota’s / rapporten in onderlinge samenhang te bezien en vooral toe te zien dat de diverse aanbevelingen daadwerkelijk zullen worden uitgevoerd. Immers: tot nu toe is er onvoldoende zicht gebleken op de uitgaven en er teveel op vertrouwd ‘dat het wel goed zal gaan’. Reden waarom wij aanbevelen hiervoor een aparte ‘projectmanager’ te benoemen. Het VNG-rapport ‘Visitatiecommissie financiële beheersbaarheid sociaal domein Arnhem’ kent de volgende opbouw: In paragraaf 1 beschrijving van de situatie in de gemeente Arnhem en de meest recente ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan om ‘grip’ te krijgen op de ontwikkelingen in het sociaal domein. In paragraaf 2 uitwerking van de onderzoeksvraag verder uit. Paragraaf 3 bevat de analyse van de situatie in Arnhem op basis van de bevindingen. De feitelijke bevindingen op basis van gesprekken en documentstudie zijn bijgevoegd. De analyse leidt in paragraaf 4 tot een aantal bondig geformuleerde conclusies. Paragraaf 5 geeft een aantal aanbevelingen om de grip op het sociaal domein te verbeteren.

Opmerkingen / bevindingen Het VNG-rapport is tot stand gekomen nadat met diverse ambtenaren en organisaties gesproken is. Dit heeft geleid tot een evenwichtig rapport. Helaas zijn er geen contacten geweest met de Arnhemse burger en / of ervaringsdeskundigen. Die input zou meer kracht geven aan de in het rapport gebruikte passages als: “Doen wat nodig is”, “vermijd wat niet nodig is te doen”, “recht hebben op zorg” en ”doen wat gevraagd wordt”. In hoeverre is dit de ervaring van de burger of is dit de beleving van het wijkteam? Het rapport constateert een aantal ‘pijnpunten’ en doet nuttige aanbevelingen. Het benoemt specifieke oorzaken van de hoge en groeiende uitgaven in Arnhem binnen het zorgdomein. (Voorbeeld: Beschermd wonen herbergt cliënten uit het hele land: komt dit alleen door de vele voorzieningen die Arnhem blijkbaar heeft? Wil Arnhem hiermee doorgaan of stopt dit en zo ja: wanneer / hoe?) Er wordt steeds gesproken over Arnhem als centrum-gemeente. Waarom geen vergelijking met andere centrum-gemeenten om tot reëlere cijfers te komen? Uit het rapport blijkt dat het tot nu toe gehanteerde “doen wat nodig is”, geïnterpreteerd wordt als “recht op zorg” en “doen wat gevraagd wordt”. Dit draagt het gevaar in zich dat de middelen niet altijd terecht komen bij bewoners die het nodig hebben maar bij de “hardste schreeuwers”.

Dit vergoot de ongelijkheid en biedt argumenten om wat wellicht in eerste instantie zeer sociaal klinkt (maar niet altijd zo uitwerkt), kritisch tegen het licht te houden. Zo staat in het rapport dat de 1

wijkteams 20% van de inwoners in beeld hebben. Dit zou kunnen betekenen dat 20% (groten)deels afhankelijk is van de gemeente en/of van zorgaanbieders. Maar het streven moet juist zijn dat mensen zelfredzaam zijn / worden en daarbij tijdelijk hulp krijgen. Hoe moeilijk dat ook is. Wat gebeurt er, als er minder financiële middelen zijn? Er zijn nu veel te hoge verwachtingen geschapen die niet blijvend waargemaakt kunnen worden. De inzet van de gemeente gaat uit van eigen kracht van de burgers; de sociale wijkteams werken volgens het principe: mensen doen mee op basis van wat ze kunnen. De Adviesraden stellen voor een andere invalshoek te hanteren: niet doen wat niet nodig is. Mogelijk moeten er duidelijke criteria en handvatten voor de toegang tot de zorg zijn. Het rapport spreekt op een aantal terreinen van een specifieke Arnhemse problematiek: bijvoorbeeld het grote aantal inwoners met een laag inkomen of veel kinderen met een dyslexieverwijzing. Dit verdient nader onderzoek en een specifiek beleid. Ook kan dan bekeken worden wat de (financiële en werkdruk) consequenties zijn van het beleid dat Arnhem de kosten draagt van van inwoners uit andere gemeente en dat dit niet ‘omgekeerd’ werkt. Gezien de populatie van Arnhem met bijna 2x zoveel bijstandsgerechtigden als de controlegroepen is de vraag of deze burgers voldoende eigen kracht hébben c.q.

hierin (genoeg) geholpen worden om dat te leren/kunnen. En hoe ziet dit eruit? Dus meer nadruk op preventie! Uit monitoring zou bijvoorbeeld moeten blijken hoe de uitstroom is van jongeren met Jeugdhulp, m.a.w. is begeleiding/behandeling succesvol? Dat de inwonerstevredenheid groot is, kan positief worden geduid Maar de vraag kan ook zijn of men positief is omdat er veel ‘te halen’ valt. Misschien zou in een aantal situaties de eigen verantwoordelijkheid meer gestimuleerd moeten worden zodat men daarop trots is. Ook is er sprake van veel open-einde-regelingen: meer dan 50% van de toewijzingen wordt gedaan door huisartsen en of gecertificeerde instellingen. Er zou geïnvesteerd moeten worden in betere samenwerking en kennisuitwisseling tussen huisarts en wijkteam v.v. zodat de wijkteams sneller kunnen acteren. Daarvoor is bij alle partijen kennis van de structuur binnen de gemeente nodig. Dit geldt niet alleen voor de huisarts maar ook voor de POH Jeugd, en de POH GGZ ; zij kunnen daarbij een rol spelen. Zij zien de ouders uit kwetsbare gezinnen en kunnen ervoor zorgen dat de wijkteams snel de juiste (jeugdzorg) verwijzingen maken. De wijkteams hebben ongeveer 20% van de bewoners in beeld. Dat is landelijk gezien hoog. Dit percentage is al jaren constant maar niet duidelijk is waar deze 20% uit voortkomt.

Zijn dit alle nieuwe eerste contacten met burgers of het aantal consulten per jaar opgeteld. En in hoeverre heeft het tot inzetten van hulp geleid en welke hulp en tegen welke kosten? Ongetwijfeld zal dat percentage per wijk zeer verschillend zijn. Daarnaast komen de wijkteams slechts in 10% van de gevallen toe aan het zelf verlenen van hulp, veelal wordt er doorverwezen. Zijn de wijkteams te veel bezig met ‘doorverwijzen’ (omdat de drempel om hulp te vragen laag is) en komen de wijkteams daardoor te weinig toe aan het zelf verlenen van hulp omdat de werkdruk hoog is. Dit vereist een goede analyse en mogelijk is hier ‘winst’ te behalen: inzet van begeleiding aan huis i.p.v. doorverwijzing. Opvallend is dat gesproken wordt over: afschalen waar mogelijk. Waarom niet: opschalen waar nodig. Begin met netwerkversterking. Investeer in voorliggende voorzieningen waarbij direct kan worden meegenomen dat er meer ondersteuning gaat plaatsvinden tussen buurtbewoners/familieleden en vooral van uit de buurt. Het wijkteam zal dit nauwlettend moeten monitoren.

2

Opvallend is ook dat er in Arnhem mindere mantelzorgers bekend zijn dan landelijk gemiddeld. Zijn er ook daadwerkelijk minder personen actief? Is mantelzorg niet nodig omdat er zoveel professioneel aanbod wordt ingezet? Terwijl we zien tijdens de Coronatijd dat zich meer vrijwilligers hebben aangemeld dan hulpvragers. Het zou de moeite waard zijn deze pool van hulpaanbod blijvend in te zetten voor meer vrijwillige hulp. Mensen willen best hulp bieden blijkt. Ook dat kan kosten besparen op termijn. Het principe “wie betaalt, bepaalt”, staat in de huidige structuur op losse schroeven, immers de gemeente betaalt alle kosten maar kan niet ‘sturen’. Het niet hanteren van budgetplafonds lijkt niet vol te houden nu er in Nederland de komende jaren miljarden schulden terugbetaald gaan worden. Het bestaan van het noodfonds dient als financieel redmiddel. Dat werkt maskerend en verschuift een werkelijke aanpak naar de toekomst. Al eerder hebben de Adviesraden aangeven dat er een duidelijker visie moet zijn. Ook het rapport geeft aan dat er een duidelijke visie moet worden opgesteld: deze is er nu niet. Nu is het vooral doen wat er gevraagd wordt. Die visie moet geoperationaliseerd en vertaald kunnen worden naar meetbare doelen. Het hanteren van de juiste wijze van het begrip ‘grip hebben op’ zoals beschreven in het rapport kan hierbij als hulpmiddel dienen.

Die visie is ook nodig om grip te krijgen op de uitgaven in het gehele sociale domein en om deze beheersbaar te krijgen. Om grip te krijgen dient de visie verhelderd te worden en te resulteren in een uitvoerbare en beheersbare missie. Sleutelbegrippen daarbij moeten zijn: beheersbaar, realistisch en voldoende middelen. Ook moet helderder worden of de sociale wijkteams vooral indiceren of ook zelf hulp verlenen. En uiteraard dient er een goede registratie te zijn: hierop bezuinigen is bezuinigen op een verkeerde post, want: Meten is Weten is Sturen. Daartoe moet er meer duidelijkheid komen over het beschikbaar stellen van beschikkingen: dit is verplicht en zou altijd gebeuren maar op de website van de gemeente staat bijvoorbeeld nog een verouderde tekst. Wanneer beschikkingen en bezwaarschriften goed gemonitord worden (aantallen – verhoudingen) geeft dit een helder beeld. In een goede missie bestaat ruimte om op basis van voortschrijdend inzicht op aspecten wijzigingen aan te brengen. Volledigheidshalve herhalen de Adviesraden nogmaals het standpunt dat er te allen tijde beschikkingen beschikbaar gesteld moeten worden. De nieuwe visie moet hieraan getoetst worden en er moet een adequate monitoring zijn. Wijkteams hebben tot nu toe onvoldoende zicht op de voorzieningen in het voorliggend veld.

Er is sinds kort een nieuwe digitale sociale kaart voor de wijkteams om dit op te lossen. Het is noodzakelijk te toetsen of deze gebruikt wordt en voldoet/uitgebreid kan worden; er is veel geld in gaan zitten! Nu bevat deze alleen de door de gemeente gesubsidieerde organisaties. Toegezegd is dat dit uitgebreid gaat worden maar momenteel lijkt dit stil te liggen. Hoe belangrijk vindt de gemeente dit? ‘Ingesleten patronen’ voor de inzet van (zwaardere) zorg worden daardoor moeilijk doorbroken. Het is noodzakelijk dat wijkteams beter op de hoogte zijn van de verschillende mogelijkheden tot financiering vanuit bijvoorbeeld passend onderwijs, verlengde jeugdzorg, WLZ en vanuit andere geldstromen. Wanneer zorgaanbieders hiervan beter op de hoogte zijn dan de wijkteams zal het gemeente onnodig veel geld kosten. Is er bijv. wel zicht op mogelijke onterechte dubbele verstrekkingen? Ook zou het goed zijn als ‘de gemeente’ zich minder gaat zien als vangnet en meer als partner in de keten van hulpverleners. Partners naast bijvoorbeeld scholen, culturele instellingen, clubs, het gezin etc. Dit vraagt om een politieke keuze en om investeringen in dit partnerschap en om medeverantwoordelijkheid van de 3

andere partijen. Erkenning van de autonomie van de burger hierin met eigen rechten en plichten kan hierbij dienen als baken. Daarnaast is punt vier van de conclusie helder: Onderdelen van het sociaal domein kennen een eigen realiteit: in visie en uitvoering wordt sterk gedacht in de ‘oude’ kolommen van het zorgdomein (Jeugd en Wmo) en Participatie (bijstandsuitkeringen) en deze worden, ook in de praktijk, niet getracht te overbruggen. Per kolom wordt de visie niet in de praktijk gebracht, omdat de vertaling van uitgangspunten via concrete indicatoren naar uitvoering (operationalisering) ontbreekt. Het zou goed zijn aan deze conclusie zo snel mogelijk invulling te geven. Hoe verder De implementatie zal veel aandacht vereisen. Hoe gaat Arnhem de akelige boodschap overbrengen dat de huidige inzet niet is vol te houden en dat er een vermindering van de inzet van het sociaal domein onontkoombaar zal zijn. Vooral zal de huidige werkwijze van de wijkteams geanalyseerd moeten worden om te kijken waar winst te behalen valt! Als de wijkcoaches nu vooral doen wat er gevraagd wordt, zal een meer zakelijke insteek niet makkelijk zijn, dat moet een cultuuromslag worden en hoe wordt daarbij iedereen ‘meegenomen’? Aandachtspunten daarbij zijn het tijdpad en het goed volgen van de ‘uitnuttingsgraad’ van de afgegeven beschikkingen.

Tot nu toe kan de gemeente, in het bijzonder door het grote aantal aanbieders onvoldoende sturen op afspraken met zorgaanbieders. Ondanks dat een wijkcoach niet al deze aanbieders inzet; in de praktijk werkt ieder coach maar met een paar aanbieders die hij/zij kent. Tijdpad Tijdens een bijeenkomst d.d. 21 januari 2020 (!) kregen de Adviesraden te horen dat het VNGrapport in concept beschikbaar was maar dat het College van B&W nog bezig was met een reactie. Dat is in mei 2020 verschenen maar inmiddels lijkt het geschetste tijdpad al achterhaald. Daarbij komt ook nog dat de diverse aanbevelingen in hoog tempo uitgevoerd en geïmplementeerd moeten worden. Alles overwegende zijn de Adviesraden van mening dat het aanbeveling verdient hiervan een specifiek project te maken met een wethouder als ‘eerste portefeuillehouder’. Het betreffende – eventueel nog op te richten – beleidsteam zal ook gebruik moeten maken van ervaringen van andere gemeenten en zorgen voor een constante monitoring. Hanneke Bakx voorzitter Adviesraad jeugdhulp

Martin Knoop Voorzitter Adviesraad Wmo

Arnhem – 27 oktober 2020 NB: Zoals al hierboven onder het onderdeel ‘Tijdpad’ geschreven betreuren wij dat niet meer voortgang gemaakt wordt in dit proces. Nadat het rapport in januari 2021 is verschenen, heeft in augustus 2020 een plenaire bijeenkomst met de Adviesraden plaatsgevonden. Waarschijnlijk zal een volgende stap (bespreking in de gemeenteraad) pas in een van de laatste maanden van dit jaar plaatsvinden. Dit betekent dat aanbevelingen uit het rapport en / of ons commentaar niet meer als besluiten in de op dat moment vastgestelde begroting 2021 verwerkt zullen kunnen worden: jammer! 4