Bijlage 2 - Ontwerp Begroting 2024
Tekst van het document
Ontwerp Begroting 2024
Inhoudsopgave Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader .............................................................................................. 1 Hoofdlijnen van beleid .......................................................................................................................................... 2 Ontwikkelingen in het financieel kader .................................................................................................................. 8 Leeswijzer ........................................................................................................................................................... 33 Deel 2 Beleidsbegroting ...................................................................................................................................... 35 Wijkprogramma's ................................................................................................................................................ 36 Wijken Algemeen ............................................................................................................................................. 37 Centrum, Spijkerkwartier, Arnhemse Broek .....................................................................................................
41 Noordwest ........................................................................................................................................................ 44 Noordoost ........................................................................................................................................................ 47 Presikhaaf ........................................................................................................................................................ 51 Malburgen ........................................................................................................................................................ 54 Schuytgraaf/Elderveld ...................................................................................................................................... 58 De Laar/Elden .................................................................................................................................................. 61 Rijkerswoerd, Kronenburg, Vredenburg ........................................................................................................... 64 Stedelijke programma's ......................................................................................................................................
67 Bestuur, dienstverlening en financiën .............................................................................................................. 68 Veiligheid ......................................................................................................................................................... 76 Bereikbaarheid ................................................................................................................................................. 84 Economie ......................................................................................................................................................... 90 Onderwijs ......................................................................................................................................................... 98 Cultuur ........................................................................................................................................................... 108 Participatie en armoedebestrijding ................................................................................................................. 116 Zorg ...............................................................................................................................................................
124 Welzijn en inclusie ......................................................................................................................................... 136 Gezondheid en sport ...................................................................................................................................... 147 Klimaat en energie ......................................................................................................................................... 155 Ruimtelijke ontwikkeling ................................................................................................................................. 164 Wonen en leefomgeving ................................................................................................................................ 171 Paragrafen ........................................................................................................................................................ 188 Lokale heffingen............................................................................................................................................. 189 Risicomanagement en weerstandsvermogen ................................................................................................
198 Onderhoud kapitaalgoederen......................................................................................................................... 214 Financiering ................................................................................................................................................... 233 Bedrijfsvoering ............................................................................................................................................... 237 Verbonden partijen......................................................................................................................................... 244 Grondbeleid ................................................................................................................................................... 259 Investeringen ................................................................................................................................................. 263
Subsidies ....................................................................................................................................................... 269 Openbaarheidsparagraaf Wet open overheid ................................................................................................ 276 Overig programmaplan ..................................................................................................................................... 278 Deel 3 Financiële begroting .............................................................................................................................. 279 Overzicht van baten en lasten per programma ................................................................................................. 280 Overzicht structureel begrotingssaldo ............................................................................................................... 283 Geprognosticeerde balans 2024-2027 .............................................................................................................. 284 Reserves en voorzieningen .............................................................................................................................. 285 EMU-saldo 2024 ...............................................................................................................................................
294 Overzicht geraamde lasten en baten per taakveld ............................................................................................ 295 Overzicht taakvelden per programma (lasten) .................................................................................................. 302 Overzicht taakvelden per programma (baten)................................................................................................... 306 Mutaties circulaires ........................................................................................................................................... 310 Bijlagen............................................................................................................................................................... 311 Overzicht BBV-indicatoren ................................................................................................................................ 312 Overzicht onderdelen stad/wijk ......................................................................................................................... 316 Normenkader ....................................................................................................................................................
318 Afkortingenlijst .................................................................................................................................................. 322 Begrippenlijst .................................................................................................................................................... 325
Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader Deel 1 bestaat uit: 1.
Hoofdlijnen van beleid
2.
Ontwikkelingen in het financieel kader
3.
Leeswijzer
1 Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader
Hoofdlijnen van beleid De Ontwerp Begroting 2024 die voor u ligt, weerspiegelt de tijd waarin we leven. Arnhemmers worden zowel thuis als op reis geconfronteerd met de zorgwekkende gevolgen van klimaatverandering. Extreme hitte en bovenmatige regenval lijken aan de orde van de dag. De onrust in de wereld duurt voort en zorgt voor een toename van vluchtelingen uit onder meer Oekraïne, die hier een veilig heenkomen zoeken. De energieprijzen en de gestegen inflatie maken het dagelijks leven voor onze inwoners duurder. Woningzoekenden kampen met een overspannen woningmarkt die het kopen of huren van een huis in onze stad tot een moeilijke opgave maakt. Het zijn grote en complexe problemen die we als Arnhem niet alleen kunnen oplossen. Wel kunnen we lokaal en regionaal een bijdrage aan de oplossing leveren. Daarbij zoeken we de samenwerking met het nieuwe provinciebestuur en het nieuwe kabinet dat na de Tweede Kamerverkiezingen in november hopelijk snel zal worden geïnstalleerd. De komende jaren gaan we aan de slag met maatregelen zodat het voor mens en dier prettig leven blijft in Arnhem. Samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen werken we hard om de uitdagingen het hoofd te bieden. Gelukkig is er ook veel om positief over te zijn. De stad groeit en bloeit in veel opzichten.
Zo zijn er mooie initiatieven die laten zien dat we een effectieve bijdrage kunnen leveren aan zaken als vergroening, verduurzaming en het bouwen van toegankelijke en betaalbare woningen. Arnhem is ook een sociale stad. Mensen staan voor elkaar klaar, waar je ook vandaan komt en wie je ook bent. Of je nu vlucht voor oorlog of zorg nodig hebt op je oude dag; in Arnhem telt en doet iedereen - op zijn, haar of hen manier - mee. De behoeften van de stad en haar inwoners sterken ons in onze ambities die onverminderd groot zijn. In 2024 gaan we samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen aan de slag om Arnhem verder klaar te maken voor de toekomst. We treffen voorbereidingen voor een prachtig nieuw stadsdeel – Spoorzone ArnhemOost – waar vele duizenden (nieuwe) Arnhemmers zullen neerstrijken. Waar ze kunnen wonen, werken, recreëren en genieten van alle historie, cultuur en (sport)evenementen die Arnhem te bieden heeft. We richten de stad klimaatadaptief in zodat we voorbereid zijn op weerextremen. Ook continueren we de uitvoering van de Dierenwelzijnagenda en investeren in biodiversiteit zodat Arnhem een fijne stad is en blijft voor mens en dier. We zetten forse stappen om binnen één generatie de kloof tussen arm en rijk te doorbreken. Daarbij focussen we ons op wonen, bestaanszekerheid en onderwijs.
We strijden vóór inclusiviteit en diversiteit, en tégen discriminatie. Het voorkomen en bestrijden van criminaliteit voor en achter de voordeur is onze prioriteit en we bieden kwetsbare kinderen en jongeren perspectief. We werken hard om de tweedeling in onze stad tegen te gaan en generatiearmoede te doorbreken. We investeren in opvangplekken om een veilige haven te kunnen zijn voor mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en geweld, of die om welke reden dan ook dakloos zijn. Zo zetten we forse stappen richting een duurzaam, groen, kansrijk en verbonden Arnhem.
Een DUURZAAM Arnhem Met een nieuw stadsdeel en duizenden extra woningen en werkplaatsen in 2040, staat Arnhem aan de vooravond van forse veranderingen. Voorwaarde voor deze ontwikkelingen is dat onze leefomgeving aantrekkelijk, veilig en gezond blijft voor huidige en toekomstige inwoners. Daarom werken we in 2024 aan een samenhangend beleidsplan voor een gezonde en veilige leefomgeving, een duurzaam mobiliteitsplan, een woonvisie en een stedelijke visie op hoogbouw en verdichting. Circulaire economie en duurzame samenleving Zo abstract als de klimaatverandering ooit was, zo concreet is het nu. We zitten midden in een klimaatcrisis. De overgang naar een circulaire economie en duurzame samenleving is dringender dan ooit. We richten ons daarbij vooral op onderdelen waar we het grootste verschil kunnen maken met betrekking tot energiebesparing en duurzaamheid. Om in 2050 een klimaatneutrale gemeente te kunnen zijn, zetten we vol in op een inclusieve energietransitie. We willen schonere woonomgevingen en hergebruik van grondstoffen verbeteren, zodat de hoeveelheid restafval afneemt. In 2024 organiseren we een burgerberaad over afval zodat Arnhemmers kunnen meedenken over maatregelen die de hoeveelheid afval in Arnhem tot een minimum beperken. Tegelijkertijd willen we een fikse CO2-reductie realiseren door middel van energiebesparing in de gebouwde omgeving en bij bedrijven.
We zetten in op het opwekken van duurzame elektriciteit en duurzame warmte als alternatief voor aardgas. Het is ons doel om in 2030 6.500 woningen aardgasvrij te verwarmen. Ook werken we 2 Hoofdlijnen van beleid
aan de verduurzaming van onze scholen en ander maatschappelijk vastgoed. Een groot knelpunt waar we tegenaan lopen is de netcongestie. Samen met de Arnhemse kennisinstellingen, Arnhemse innovatieve bedrijven op gebied van energie en de netbeheerders zoeken we naar oplossingen die nodig zijn om onze ambities te kunnen realiseren. We voeren de Arnhemse Isolatie aanpak uit waarmee we werken aan concrete doelen, voor zowel specifieke wijken als gerichte doelgroepen. Binnen deze aanpak vechten we daarnaast tegen energiearmoede. Het is onder meer ons streven dat meer dan 3200 huishoudens, die kampen met energiearmoede, in 2024 geholpen zijn met een energiecoach traject. Nieuwe Woonvisie De woningmarkt zit muurvast. Dit vraagt om een radicale omslag zodat voor woningzoekenden niet langer het recht van de sterkste geldt. We pakken de regie en zetten ons beleid en instrumentarium maximaal en onorthodox in om wonen betaalbaar te krijgen. Daarnaast willen we veel meer goede en duurzame woningen aan de woningvoorraad toevoegen voor alle doelgroepen. Deze woningen plannen we zo veel mogelijk binnen de stad, op en rond OV-knooppunten, waardoor we lage parkeernormen kunnen toepassen. We streven naar meer gemengde wijken, zodat kwetsbare Arnhemmers verspreid over de stad kunnen wonen. Het aantal passende en betaalbare woningen voor bijzondere doelgroepen gaan we verder uitbreiden.
Hiervoor trekken we tot en met 2027 jaarlijks 1,5 miljoen euro uit. Van dit geld kunnen we onder meer tussenvoorzieningen voor statushouders ontwikkelen, flexwoningen realiseren of het aantal woningen voor extreme overlastgevers uit te breiden. In de strijd tegen dakloosheid maken we ons hard voor het creëren van zoveel mogelijk woonplekken. Iedereen in Arnhem heeft immers recht op een (t)huis. We zien kansen in het housing first principe en zetten in op de uitstroom uit de opvang en om- en afbouw van de capaciteit van de maatschappelijke opvang. Om problemen op de huurmarkt en malafide verhuurderschap aan te pakken, versterken we de positie van huurders. Onze ambities voor de volkshuisvesting werken we verder uit in een nieuwe brede Woonvisie voor Arnhem. Vooruitlopend hierop trekken we onder andere extra geld uit voor de invoering van verhuurdersvergunningen, een wooncoach, versterking van de positie van huurders en extra handhaving door de Omgevingsdienst ODRA. Spoorzone Arnhem Oost Om de bevolkingsgroei, de verandering van huishoudens en het aantal woningzoekenden te kunnen opvangen, willen we tussen 2023 en 2040 ongeveer 14.000 (veelal betaalbare) woningen bouwen binnen de bebouwde omgeving. In de omgevingsvisie zijn vier gebieden aangewezen waar we deze groei willen verwezenlijken.
Ruim de helft hiervan is voorzien in Spoorzone Arnhem Oost, omdat dit gebied in potentie veel ruimte heeft voor nieuwbouwwoningen, bedrijvigheid, verbeterde mobiliteit en meer groen. De mogelijkheid om hier een nieuw stadsdeel te creëren waar straks duizenden woningen met bijbehorende voorzieningen kunnen verrijzen, is een unieke kans voor Arnhem. Om dit te verwezenlijken hebben we veel geld van het Rijk gekregen. Dat neemt echter niet weg dat dit omvangrijke project ook veel en forse investeringen van onszelf vraagt, met de bijbehorende risico’s. Green Deals Met bedrijven op werklocaties en organisaties zoals gebedshuizen, sluiten we Green Deals omdat ook daar verduurzaming hard nodig is. Hierin maken we onder meer afspraken over het benutten van daken voor zonnepanelen en ondersteunen we ondernemers en organisaties. De focus van de CO2-reductie bij duurzame mobiliteit ligt op twee vlakken: gedragsverandering en zero emissie voertuigen.
Een GROEN Arnhem Een groene en biodiverse stad, is een gezonde stad. We investeren daarom de komende jaren fors in onze groene leefomgeving. In het kader van onze missie om Arnhem radicaal te vergroenen, trekken we de stad in om een spoor van groen achter te laten. De wijkgroenagenda’s, waarmee we de leefbaarheid in de wijken verbeteren, zijn voor een groot aantal wijken al gereed. Dat betekent dat we in 2024 samen met wijkbewoners aan de slag kunnen met de uitvoering ervan. Onze groenvisie zet onze koers uit voor een groenere toekomst. Zo reserveren we in 2025 en 2026 geld om meer bomen te planten, en onze aanwezige bomen de kans te geven om uit te groeien. Samen met de pachters van onze agrarische gronden zetten we actief stappen ten behoeve van natuurontwikkeling. Van de prachtige groene gebieden die Arnhem rijk is, gaan we de bodem optimaliseren en de biodiversiteit vergroten. Ook willen we de 3 Hoofdlijnen van beleid
gebieden nog beter met elkaar verbinden. Hierdoor ontstaat er een groter, sterker en beter groen netwerk voor dier, plant en mens. Veilige, gezonde en aantrekkelijke leefomgeving We koesteren onze parken en investeren daarom in 2024 en 2025 in totaal één miljoen om deze nog aantrekkelijker te maken. We intensiveren onze aanpak van overlast die het gevolg is van ongewenste graffiti en zorgen voor een aantrekkelijke openbare ruimte die uitnodigt tot bewegen, wandelen en fietsen. Hiervoor leggen we beweegvoorzieningen aan zoals pumptracks en skatebanen en werken we samen met verenigingen en scholen om open sportparken en open schoolpleinen te realiseren. We streven naar een schone leefomgeving die maximaal bijdraagt aan de gezondheid van mens en dier. Zo willen we deelnemen aan een subsidieregeling voor het verwijderen of onklaar maken van rookgaskanalen. We reserveren in 2024 geld om de verwijdering van rookgaskanalen in 200 woningen te cofinancieren. Met klimaatadaptatie maken we Arnhem bestand tegen het veranderende klimaat. Ter voorbereiding op de weersomstandigheden, passen we de stad slim aan. We maken onze stedelijke gebieden weerbaar tegen overstromingen, hevige regenval, hitte en droogte. Aan de hand van onze klimaatadaptatiestrategie zorgen we voor wateropvang in de bodem, een betere afvoer bij zware buien en verminderen we hitteproblemen.
Ook daarbij is radicaal vergroenen een belangrijk middel. We werken aan een netwerk met koele plekken, waar (kwetsbare) Arnhemmers tijdens hittegolven gebruik van kunnen maken. Bereikbare stad Samen met de stad werken we aan een mobiliteitsvisie. In deze visie vormen de duurzame bereikbaarheid van onze stad, het tegengaan van verkeersoverlast en schone lucht onze uitgangspunten. De ruimte in Arnhem is schaars. Daarom gaan we op zoek naar een nieuwe verdeling van die schaarse ruimte waarbij eerst de voetganger, dan de fietser, dan het openbaar vervoer en vervolgens de auto komt. Als meer mensen per fiets reizen, vergroot dit de leefbaarheid in de stad terwijl deze wel bereikbaar blijft voor degenen die afhankelijk zijn van de auto. We kijken breder naar de verkeersstructuur voor de hele stad en specifiek naar het centrum en de singels. We verlagen de maximumsnelheid en verminderen het aantal rijstroken voor de auto waardoor er meer ruimte ontstaat voor groen, voetgangers, fietsers en het openbaar vervoer. Om verkeersonveilige situaties aan te pakken en schoolzones aan te kunnen leggen, trekken we vanaf 2024 geld uit. We verbeteren en breiden we het fietspadennetwerk uit, onder meer door vanaf 2026 te investeren in de snelfietsroute Arnhem-Huissen. Voor de verbetering van het Willemsplein gaan we vanaf 2027 geld reserveren.
Een KANSRIJK Arnhem We zetten alles op alles om de tweedeling in de stad tegen te gaan en kansenongelijkheid te bestrijden. In Arnhem moet iedereen mee kunnen doen aan de samenleving. Essentieel hiervoor zijn een goede opleiding en een stevig niveau van basisvoorzieningen waarop alle Arnhemmers een beroep kunnen doen als ze laagdrempelig hulp of ondersteuning nodig hebben. We werken aan een Integraal Accommodatiebeleid, zodat we accommodaties voor sport, welzijn cultuur en onderwijsactiviteiten zo passend mogelijk kunnen inzetten bij de vraag uit de stad. Hiervoor reserveren we in 2024 en 2025 extra middelen. Ook maken we geld vrij om zelf maatschappelijke accommodaties aan te kopen om de leefbaarheid in wijken te behouden. Daarnaast ontwikkelen we met onze partners uit het onderwijs en maatschappelijke organisaties een beleidsrijk Integraal Huisvestingsplan (IHP). Het uitgangspunt van dit IHP is toekomstbestendige onderwijshuisvesting, waarbij de gebouwen aansluiten op de ontwikkelbehoefte van kinderen. Met het onderwijs zetten we in op een passende plek voor elk kind. (Aanstaande) ouders in een kwetsbare positie proberen we zo vroeg mogelijk in beeld te krijgen zodat we ze kunnen ondersteunen. Scholen vormen steeds meer het middelpunt van de wijk en daarmee de basis voor een gezonde en veilige leefomgeving.
Kinderen en jongeren krijgen alle kans om het beste uit zichzelf te halen door middel van de pedagogische wijk en de rijke schooldag. We proberen via vroegsignalering schooluitval te voorkomen en jongeren een goede aansluiting te bieden op de arbeidsmarkt. Met de ondersteuning van inwonersinitiatieven, onze inzet op preventie en goede algemene voorzieningen zoals ontmoetingsplekken, zorgen we voor een sterk basisvoorzieningenniveau op het gebied van welzijn. Ook mantelzorgers en vrijwilligers spelen een essentiële rol. Arnhemmers die hulp, ondersteuning of zorg nodig hebben kunnen hiervoor laagdrempelig in hun wijk terecht. Door hen zo snel mogelijk te helpen, voorkomen we 4 Hoofdlijnen van beleid
complexere problemen. Daarbij proberen we zoveel mogelijk de eigen kracht van Arnhemmers te versterken en investeren we in het (sociaal) netwerk rondom inwoners. We werken – onder meer met trainingen – naar een dementievriendelijke samenleving, zodat de groeiende groep mensen die lijdt aan dementie, zo lang mogelijk mee kan blijven doen. Voor jonge Arnhemmers mag het niet uitmaken in welke wijk je opgroeit. Alle kinderen moeten de kans krijgen om zich te ontwikkelen naar zelfstandigheid en een gezond volwassen leven. Waar dat niet lukt, zetten we tijdig passende hulp in. Dit gebeurt zo dicht mogelijk bij huis of thuis, zodat deze kinderen een zo normaal mogelijk leven kunnen blijven leiden. We werken preventief en signaleren problemen zo vroeg mogelijk. We zien dat sommige problemen, zoals de mentale gezondheid van jongeren, sinds de coronaperiode zijn toegenomen met wachtlijsten als gevolg. Dit vinden we uiteraard onwenselijk. In 2024 trekken we daarom opnieuw geld uit voor de zorgaccounthouder die kinderen op de wachtlijst naar een andere aanbieder bemiddelt zodat zij sneller worden geholpen. Bestaanszekerheid We zetten volop in op financiële rust, stabiliteit, een daginvulling en perspectief op een goede toekomst.
In deze tijden van bestaanszekerheidscrisis zijn we dan ook voortdurend bezig met het zo vroeg mogelijk vinden van inwoners met geldzorgen en voorkomen dat deze zorgen problematisch worden. We trekken in 2024 geld uit om 600 extra huisbezoeken te doen en 600 extra telefoongesprekken te voeren bij inwoners met betalingsachterstanden en hen onze hulp aan te bieden. Ook verstrekken we deze winter opnieuw de Arnhemse Wintertoeslag van € 250 per huishouden dat hiervoor in aanmerking komt. We gaan door met het vereenvoudigen en toegankelijker maken van inkomensondersteuning voor mensen en trekken daar meer geld voor uit. We gaan (meer) samenwerken met ervaringsdeskundigen om zo goed mogelijk te kunnen aansluiten bij de leefwereld van onze inwoners. Ook gaan we vanaf 2025 onderdelen van de schuldhulpverlening weer in eigen beheer uitvoeren. Meer Arnhemmers sporten Een goede gezondheid is de basis voor een gelukkig leven. Daarom willen we alle Arnhemmers de mogelijkheid geven om zichzelf een gezonde leefstijl eigen te maken. Dat begint al bij onze jeugd. Zo vinden we dat elk kind de kans moet krijgen om volledig rookvrij op te groeien en zorgen we na een succesvolle pilot dat we de sportdag Papendal gaan borgen.
We richten ons op het stimuleren van gezond gedrag en het tegengaan van ongezond gedrag, waaronder te weinig beweging, ongezonde voeding, problematisch alcoholgebruik en roken. We willen dat meer Arnhemmers voldoen aan de sportrichtlijn en stimuleren daarom zowel sporten bij verenigingen en beweegaanbieders, als sporten in de openbare ruimte. Veilige en leefbare wijken We zetten alles op alles om overlast en criminaliteit in Arnhem tegen te gaan en te voorkomen, zodat het Arnhems misdaadcijfer daalt naar het niveau dat past bij een 100.000+ gemeente. Naar aanleiding van een aangenomen motie, trekken we structureel extra middelen uit voor boa’s. Daarnaast pakken we verloedering aan, beëindigen we overlast, pakken we relschoppers aan en zetten we alles op alles om beroepscriminelen een voet dwars te zetten. Ook trekken we vanaf 2024 structureel geld uit voor de aanpak ondermijning georganiseerde criminaliteit. We breiden het aantal buurtsportcoaches uit. Deze professionals in wijken zetten sport in als middel om bij te dragen aan gemeentelijke doelstellingen zoals gezonde leefstijl, het tegengaan van overlast onder jongeren en het terugbrengen van eenzaamheid onder ouderen. Nationaal programma Arnhem Oost In de vijf wijken in Arnhem Oost (Klarendal, Geitenkamp, Presikhaaf-West, Malburgen en het Arnhemse Broek) liggen grote opgaven.
Met het Nationaal Programma Arnhem-Oost willen we de achterstanden op het gebied van onderwijs, werk & inkomen, wonen, gezondheid, leefbaarheid en veiligheid in deze vijf wijken aanpakken. We willen de huidige en nieuwe generaties een eerlijke en gelijke keuze én kans bieden om hun talenten te ontwikkelen. Het programma is een integrale, lerende aanpak, met een scope van 18 jaar dat wordt uitgevoerd door de Alliantie Arnhem-Oost, waar ook maatschappelijke partners deel van uitmaken. Wijkveiligheid heeft voor ons prioriteit en is tevens een belangrijk onderdeel van de aanpak Arnhem-Oost. Ook hebben we in het programma aandacht voor kansrijk opvoeden en opgroeien. Daarom wordt de pedagogische wijk daar verder ontwikkeld met onder meer de rijke schooldag, schoolmaaltijden en extra aandacht voor voor- en vroegschoolse educatie en onderwijs achterstanden.
5 Hoofdlijnen van beleid
Met de middelen die we in het kader van het Volkshuisvestingfonds hebben gekregen van het Rijk werken wij aan de leefbaarheid en veiligheid in de Arnhem-Oost wijken. Dit doen wij onder meer via een subsidieregeling inclusief advies en begeleiding om de slechtste en meest ongezonde particuliere koopwoningen te verduurzamen.
Een VERBONDEN Arnhem Door de oorlogen in de wereld leven we in onzekere en onstuimige tijden. Wij zijn solidair met mensen uit andere landen die tegen wil en dank hun land ontvluchten en willen voor hen een gastvrije stad zijn. Momenteel vangen we ongeveer 2500 mensen op in met name tijdelijke opvanglocaties. Het is onze ambitie om de komende jaren 2000 permanente opvangplekken te realiseren. Iedereen in Arnhem mag zichzelf zijn en moet de kans krijgen om naar zijn, haar of hun vermogen volwaardig mee te doen, ongeacht leeftijd, huidskleur, culturele achtergrond, gender, inkomen, talenten, seksuele oriëntatie, levensbeschouwing of beperking(en). Voor discriminatie en racisme is in Arnhem geen plek. De lokale coördinator tegen discriminatie en racisme moet bijdragen aan het in beeld hebben van de belangrijkste knelpunten in de stad en het aanjagen van de aanpak van die punten. We werken aan een programma dat de bewustwording en kennis over het Koloniaal en Slavernijverleden van Arnhem vergroot bij inwoners, organisaties en collega’s. We streven inclusief beleid na dat recht doet aan de diversiteit van al onze inwoners. Dat geldt ook voor onze gemeentelijke organisatie: de komende periode willen we verdere stappen zetten naar een representatieve en inclusieve organisatie. Betrouwbare overheid Ook voor Arnhem is een betrouwbare overheid een belangrijk thema.
Openbaarheid en transparantie zijn essentieel voor het vertrouwen tussen de samenleving en de overheid. Een betrouwbare overheid is een overheid die dicht bij haar inwoners staat en het belang van haar inwoners voorop stelt, met oog voor de menselijke maat in het beleid en slagkracht in de uitvoering. Doen wat nodig is, in plaats van doen wat regel is, waarbij niet het systeem maar de uitwerking in de praktijk leidend is. Versterking van de burgerparticipatie en ons wijkgericht werken moeten ons daarbij helpen. Om onze ambities met betrekking tot inkoop te verwezenlijken trekken we geld uit zodat we lokaal, sociaal, duurzaam, diervriendelijk en circulair kunnen aanbesteden. Om de zelfredzaamheid van onze inwoners, ondernemers en organisaties maximaal te faciliteren blijven we uitkijken naar mogelijkheden om onze dienstverlening verder te optimaliseren en te professionaliseren. We gaan digitaal vaardige gebruikers nog meer faciliteren om gemeentelijke diensten en producten af te nemen. Ook bieden we nieuwe digitale producten en diensten aan. Uiteraard blijven we via telefoon en balie ondersteunen voor de inwoner die dat nodig heeft. Daarnaast trekken we geld uit zodat de informatiebalie bij Loket Zuid kan worden voortgezet. Ook investeren we extra middelen om de bereikbaarheid en kwaliteit van de dienstverlening van de Klantenservice te verbeteren.
Kunst en cultuur voor iedereen Wij willen dat iedereen, van jong tot oud, de kans krijgt om in aanraking te komen met kunst en cultuur, zowel het ervaren als ook het zelf maken ervan. Met kunst en cultuur dragen we bij aan een aantrekkelijk leef- en vestigingsklimaat. Het is onze ambitie om een interessant en aansprekend cultuuraanbod voor de grote diversiteit aan Arnhemmers te realiseren. We voeren de aangenomen raadsmotie uit waardoor de 500.000 euro die gedurende enkele jaren voor culturele programmering beschikbaar is, structureel wordt. Daarmee versterken we het culturele klimaat in de stad. Er is momenteel een grote mismatch tussen vraag en aanbod van huisvesting (ateliers, werkruimtes, oefenruimtes) voor de creatieve en culturele sector in Arnhem. Daarom stellen we geld beschikbaar voor de noodzakelijke investeringen in potentiële cultuurgebouwen. Samen met onze partners in de stad investeren we blijvend in een aantrekkelijke binnenstad voor inwoners, bezoekers en toeristen. Het huidige cultuurhistorische erfgoed wordt goed onderhouden en daar waar mogelijk toekomstbestendig en duurzaam gemaakt. Evenementen in Arnhem moeten zo divers, inclusief, laagdrempelig en duurzaam mogelijk zijn. Daarbij blijven we inzetten op beeldbepalende evenementen die aansluiten bij onze gewenste uitstraling.
Ambities Deze Ontwerp Begroting 2024 heeft een duidelijke richting en grote ambities, zoals hierboven op hoofdlijnen aangegeven. We verwachten dat we veel van onze ambities in de komende tijd zullen kunnen realiseren. Er zijn ook ambities waarvan het onzeker is of en in welk tempo ze kunnen worden ingevuld. Dit type onzekerheden 6 Hoofdlijnen van beleid
horen bij onze ambitie om complexe maatschappelijke opgaven aan te pakken. De ambities hebben soms het karakter van het doorbreken en het omkeren van lang ingesleten patronen. Dat zijn weerbarstige trajecten die een lange adem vragen. In dossiers zoals de verstedelijking, klimaatadaptatie, mobiliteitsopgave en/of de energietransitie is de komende jaren veel inzet nodig. Deels vanuit onze interne organisatie, maar ook van onze partners. In de huidige arbeidsmarkt met personele schaarste is het de vraag of deze inzet haalbaar is. Daarnaast hebben zowel wij als onze partners te maken met onder meer stijgende kosten, onzekere marktontwikkelingen en stikstofbeperkingen. Uiteraard hebben we hier oog voor. Dat neemt niet weg dat we ook de komende jaren vol energie aan de slag gaan om samen met de stad onze ambities voor Arnhem verder te verwezenlijken.
7 Hoofdlijnen van beleid
Ontwikkelingen in het financieel kader Hoofdlijnen financiën Het financieel beeld voor gemeenten ziet er op de korte termijn gunstig uit, maar het perspectief voor de langere termijn (vanaf 2026) is onzeker. In de Perspectiefnota 2024-2027 is dit reeds toegelicht. De onzekerheid op de langere termijn komt met name door de verwachte daling van het gemeentefonds dat vanuit de Rijksoverheid wordt verstrekt. Uit de Voorjaarsnota 2023 van het Rijk blijkt dat gemeenten vanaf 2026 structureel € 3 miljard minder krijgen om hun taken uit te voeren. Daarmee is er geen toereikende structurele financiering van de taken van gemeenten, hetgeen onvermijdelijk gevolgen heeft voor het voorzieningenniveau, de leefomgeving, de zorg en de ondersteuning die gemeenten hun inwoners kunnen bieden. Tot op heden heeft het inmiddels demissionaire kabinet niet gezegd dat het hier om een bezuiniging gaat, maar ook niet aangegeven welke taken niet of minder moeten worden uitgevoerd. Hoewel we in Arnhem de financiën op orde hebben en zeker de eerste jaren de middelen nog toereikend zijn, worden hierdoor (net als in elke andere Nederlandse gemeente) onze inhoudelijke ambities beperkt. Desondanks is het gelukt om een meerjarig sluitende begroting te realiseren, waarin ook ruimte is gevonden voor een aantal grote ambities.
Structurele ruimte onder druk Uit de Perspectiefnota blijkt ook dat de structurele financiële ruimte die er is, (vrijwel) volledig wordt opgeslokt door de (doorwerking van) indexaties die veel hoger zijn dan in eerdere jaren. In deze Begroting is dit beeld nog versterkt: actualisatie van een aantal indexaties na het opstellen van de Perspectiefnota legt een aanvullend beslag op de structurele ruimte. De Rijksoverheid compenseert gemeenten hier onvoldoende voor. Bovendien worden we, zoals hierboven aangegeven, vanaf 2026 geconfronteerd met het ‘ravijn’ in het gemeentefonds, dat slechts gedeeltelijk door aanvullingen in het gemeentefonds is opgelost. Uit de meicirculaire volgt dat ten opzichte van de Perspectiefnota in alle jaren extra ruimte ontstaat. Deze ruimte is noodzakelijk om op de eerste plaats dekking te kunnen bieden aan de autonome en overige financiële ontwikkelingen. De resterende ruimte uit de meicirculaire is in de voorbereiding op de Begroting 2024 meegenomen om een integrale afweging te maken in de ambities en knelpunten zoals onder andere genoemd in de Perspectiefnota. Daarbij is uiteraard rekening gehouden met de besluitvorming met betrekking tot de Perspectiefnota. In dit totaal van ambities, knelpunten en wensen zijn in deze Begroting 2024 afwegingen en keuzes gemaakt.
Vanuit het demissionaire kabinet is erkend dat er sprake is van een disbalans tussen de taken die decentrale overheden worden geacht uit te voeren en de middelen die daar tegenover staan. Een tekort van € 3 miljard kunnen gemeenten niet zomaar wegpoetsen. Deze erkenning is hopelijk een eerste stap om het gesprek verder te kunnen voeren en als één overheid tot een oplossing te komen. Tijdens het overhedenoverleg in september 2023 wordt gesproken over hoe Rijk en gemeenten samen ambities, taken en middelen in evenwicht brengen. De nieuwe landelijke Taskforce Taken en Middelen brengt de consequenties in beeld van het tekort in 2026. Ook komt de taskforce met voorstellen over de wijze waarop taken en middelen structureel in balans gebracht kunnen worden. De inzet van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) in dit gesprek hangt mede af van het al dan niet controversieel verklaren van de nieuwe financieringssystematiek van het gemeentefonds en de consequenties die daar wel of niet aan verbonden worden. Om het huidige takenpakket van gemeenten en de ambities van het kabinet ongewijzigd te kunnen blijven uitvoeren, zal de VNG blijven bepleiten dat verbetering van het meerjarig financieel perspectief op de volgende onderdelen noodzakelijk is: • herstel van het accres vanaf 2026 en niet pas vanaf 2027; • definitief schrappen van de opschalingskorting.
In Arnhem is deze korting volledig ingeboekt. Vanaf het jaar 2026 gaat het om € 975 miljoen landelijk. Dit betekent voor Arnhem dat we vanaf 2026 rekenen met bijna € 10 miljoen per jaar minder inkomsten door deze opschalingskorting; • toereikende en stabiele indexering van het gemeentefonds om loon-, prijs- en volumeontwikkelingen op te kunnen vangen, inclusief de stijging van de zorgvraag. Begrotingsadvies VNG De VNG heeft naar aanleiding van bovenstaande geschetste situatie een begrotingsadvies aan gemeenten afgegeven: • maak een sluitende begroting over de jaren 2024/2025; • maak voor het jaar 2026 en volgende jaren een reële begroting op basis van het huidige takenpakket en de noodzakelijke investeringen, waarbij een eventueel tekort dat ontstaat duidelijk zichtbaar is. Voor Arnhem geldt dat deze Begroting 2024 een sluitend beeld in 2024 en 2025 laat zien, maar ook (nog net) in de jaren daarna. Daarmee is onze financiële positie in vergelijking met veel andere gemeenten goed. In deze 8 Ontwikkelingen in het financieel kader
Begroting 2024, maar vooral in de vorige Begroting 2023 is op een aantal posten noodgedwongen echter gekozen om incidentele middelen in te zetten in plaats van structureel geld vrij te maken. Als we op onderdelen deze middelen wel structureel willen begroten, dan voorzien we in de komende begrotingen dat inhoudelijke keuzes moeten worden gemaakt om binnen de beperkte(re) financiële kaders te blijven. Ruimte voor ambities, specifiek de verstedelijkingsopgave Zoals hiervoor aangegeven is er naast de dekking van de autonome ontwikkelingen in deze Begroting (beperkte) ruimte voor de financiële vertaling van onze ambities. De raad heeft daarvoor richting gegeven bij de besluitvorming rond de Perspectiefnota. Een ambitie die een forse impact heeft op het financieel beeld betreft de verstedelijkingsopgave. Specifiek de ontwikkeling in het gebied Spoorzone Arnhem Oost is een grote opgave, die op dit moment wordt ingeschat op circa € 245 miljoen. Hiervoor is bij het Rijk een sterke lobby gevoerd. Dit heeft geleid tot een flinke toegezegde bijdrage vanuit de Rijksoverheid van € 108 miljoen (€ 131 miljoen inclusief BTW), maar dit vraagt tegelijkertijd ook om een substantiële inzet van eigen middelen van naar verwachting circa € 90 miljoen.
Aan de ene kant betekent dit dus een enorme kans voor Arnhem, maar tegelijkertijd brengt dit de verantwoordelijkheid met zich mee om eigen budget in te brengen. Deels kan deze inzet gedekt worden voor € 11 miljoen vanuit reeds gereserveerde middelen in het stadsontwikkelfonds en andere reserves. De opgave is echter van dusdanige omvang dat daar bovenop een beroep op algemene middelen nodig is om begin 2024 als raad een investeringsbesluit te kunnen nemen. Op het totaal van alle autonome ontwikkelingen, knelpunten en beleidswensen is een integrale afweging gemaakt welke inzet vanuit de algemene middelen verantwoord is om vrij te kunnen spelen voor deze verstedelijkingsopgave. Vanzelfsprekend zijn de afgesproken financiële spelregels over de weerstandsfactor en solvabiliteit hierbij randvoorwaarden. Als uitkomst van die afweging wordt in deze Begroting voorgesteld om vanuit de algemene middelen eenmalig € 13 miljoen vrij te spelen voor de opgave in Spoorzone Oost en structureel vanaf 2027 € 6 ton en vanaf 2028 € 3 ton kapitaallasten te ramen om een investering van € 19 miljoen in de inrichting van de openbare ruimte mogelijk te maken. Om een start te kunnen maken met de verstedelijkingsopgave in Spoorzone Oost wordt in deze Begroting dus in totaliteit € 24 miljoen gereserveerd en wordt € 19 miljoen als investeringskrediet beschikbaar gemaakt.
Daarnaast houden we rekening met een verhoging van het risicoprofiel met € 20 miljoen om recht te doen aan het hogere risico dat we als gemeente lopen bij een dergelijk omvangrijk traject. Bij het aankomende investeringsvoorstel wordt de daadwerkelijke risico-impact berekend. Daarnaast wordt in deze Begroting voorgesteld een stelselwijziging ten aanzien van de kosten van riolering door te voeren: de kosten van de eerste aanleg van riolering bij nieuwbouw worden daarbij niet meer als kosten van de grondexploitatie aangemerkt, maar als investeringen geactiveerd. Bij de aankomende financiële jaarrapportage projecten (FJP) wordt exact berekend welke investeringskredieten in 2024 nodig zijn, tot welke kapitaallasten dit leidt, op welke wijze deze vanaf 2025 via de rioolheffing gedekt kunnen worden en wat de verwachte financiële effecten op de grondexploitaties zijn. Tot slot wordt in deze Begroting specifiek voor de grondexploitatie Spoorzone voorgesteld een nieuwe BR Spoorzone in te richten, waaraan de bijdragen vanuit de algemene middelen en de BR Stadsontwikkelfonds worden gedoteerd. Met deze Begroting zijn dus de voorbereidingen getroffen door eerste financiële ruimte te creëren. Alles bij elkaar geeft dit voldoende basis om begin 2024 een gebiedsexploitatie voor te leggen.
Op het moment dat de gebiedsexploitatie Spoorzone in 2024 aan de raad wordt voorgelegd, vindt besluitvorming plaats om dit traject daadwerkelijk in gang te zetten. Op dat moment zullen de middelen voor de Spoorzone ook aangevuld worden met dekkingen voor circa € 47 miljoen vanuit overige budgetten zoals bereikbaarheid, mobiliteit, groen, klimaat en parkeerinkomsten. Daarbij vertrouwen we erop dat we samen met het Rijk en de Provincie tot een sluitende businesscase kunnen komen. Conclusies financieel beeld Het financieel meerjarenbeeld in deze Begroting 2024 kan dekking bieden aan de autonome ontwikkelingen, waaronder de sterk gestegen nominale kosten. Daarnaast blijft er (beperkte) ruimte over voor dekking van nieuwe ambities, rekening houdend met de financiële spelregels. We realiseren een weerstandsfactor van 1,0 in 2024, hetgeen in lijn met onze financiële verordening is. Vooral de ambitie op het gebied van de groeiende stad maakt echter dat de financiële positie in deze Begroting fors belast wordt. Dit blijkt uit de impact op het weerstandsvermogen. De weerstandsfactor zou in de jaren 2024 tot en met 2027 zonder de vertaling van de woningbouwopgave in Spoorzone Arnhem-Oost jaarlijks tussen 0,6 en 0,7 hoger uitvallen en uitkomen op 1,6 in 2024 oplopend naar 1,8 in 2027.
Hiermee wordt duidelijk dat de voorlopige financiële vertaling van (een deel van) de verstedelijkingsopgave zwaar op de gemeentelijke begroting drukt. Het valt te bezien in hoeverre in de komende jaren deze en andere gemeentelijke opgaven door de
9 Ontwikkelingen in het financieel kader
Rijksoverheid binnen de mogelijkheden van passende financiering worden voorzien. Dit zal bepalend zijn voor het daadwerkelijk kunnen realiseren van de gewenste ambities.
Reëel en structureel sluitende begroting In het financiële beeld in de Perspectiefnota is een raming gemaakt van het gemeentefonds op basis van de september- en decembercirculaires 2022, aangevuld met een inschatting voor loon- en prijscompensatie die in de meicirculaire wordt toegekend. In deze Begroting is de doorrekening van de meicirculaire hier tegenover gezet, waarbij in de meicirculaire zoals gebruikelijk ook alle maatstaven meerjarig zijn geactualiseerd. Onderstaand plaatje geeft inzicht in de incidentele en structurele ruimte die in de Begroting 2023 en 2024 vanuit het gemeentefonds ontstaat:
Hieruit blijkt dat de structureel beschikbare ruimte in de Begroting 2023 slechts € 5,7 miljoen was, maar in deze Begroting 2024 verruimd is met € 40 miljoen. Dit komt door de toename van het gemeentefonds in de afgelopen circulaires, doordat de eenmalige compensatie van € 10 miljoen in 2026 structureel wordt toegekend en doordat het uitstel van het verdeelmodel beschermd wonen binnen het gemeentefonds valt en daardoor als structurele post wordt beschouwd. De keerzijde van de grotere structurele ruimte is een verkleining van de incidentele ruimte in de jaren 2024 tot en met 2026 (alles boven de streep). Hiermee is dus gebeurd waar in de Begroting 2023 op deze plek aan gerefereerd is. De aanpassing van de accresberekening heeft geleid tot een grotere structurele ruimte en een kleinere incidentele ruimte. Waar de Begroting 2023 het noodzakelijk maakte om met name een aantal investeringen, in tegenstelling tot de gebruikelijke werkwijze, incidenteel te bekostigen, zodat de structurele lasten zo laag mogelijk zouden blijven, biedt de Begroting 2024 de ruimte om deze investeringen weer op de gebruikelijke wijze te begroten door de kapitaallasten als structurele lasten in de begroting op te nemen. Op basis van de beschikbare informatie, met name van het Rijk, zijn de verschillende inkomsten in deze begroting volgens de gebruikelijke methode geraamd.
Daarnaast zijn geen extra taakstellingen opgenomen, terwijl wel rekening is gehouden met onder andere de forse tegenvallers als gevolg van de loon- en prijsontwikkeling. Daarmee is sprake van een reëel evenwicht in deze begroting. Binnen deze kaders is de resterende ruimte uit de meicirculaire in de voorbereiding op de Begroting 2024 meegenomen om een integrale afweging te maken in de ambities en knelpunten zoals onder andere genoemd in de Perspectiefnota. Daarbij is uiteraard rekening gehouden met de besluitvorming van de Perspectiefnota. In dit totaal van ambities, knelpunten en wensen zijn in deze Begroting 2024 afwegingen en keuzes gemaakt. Dit leidt tot het volgende totale beeld van de incidentele en structurele verrekeningen met de algemene reserve: 10 Ontwikkelingen in het financieel kader
Financieel beeld 2024-2027
2024
2025
2026
2027
Bedragen x € 1.000
Uitgangspositie Begroting 2023
0
0
0
0
Toevoeging (+) of onttrekking (-) aan de algemene reserve voorafgaand aan Perspectiefnota
5.814
25.361
-13.176
-976
Waarvan structureel
30.629
34.904
9
9
Waarvan incidenteel
-24.815
-9.543
-13.185
-985
Autonome en overige financiële ontwikkelingen Perspectiefnota
-6.072
-3.453
8.582
-10.275
Waarvan structureel
-4.566
-3.839
7.317
-10.275
Waarvan incidenteel
-1.506
387
1.265
0
Gemeentefonds en overige Rijksontwikkelingen (structureel)
9.173
9.884
9.017
22.832
Waarvan structureel
9.173
8.884
8.017
22.832
Waarvan incidenteel
0
1.000
1.000
0
-12.751
-4.781
-5.220
-546
Waarvan structureel
-818
-411
150
-446
Waarvan incidenteel
-11.933
-4.370
-5.370
-100
Een GROEN Arnhem
-2.202
2.084
2.640
-1.359
Waarvan structureel
-5
-241
-660
-1.159
Waarvan incidenteel
-2.197
2.325
3.300
-200
Een KANSRIJK Arnhem
-9.552
-4.397
-4.191
-1.348
Waarvan structureel
-3.902
-4.647
-3.661
-818
Waarvan incidenteel
-5.650
250
-530
-530
Een VERBONDEN Arnhem
10.135
84
1.830
-3.420
Waarvan structureel
155
10
292
-2.635
Waarvan incidenteel
9.980
74
1.538
-785
Jaarlijkse bijstellingen
-5.483
-6.823
-7.446
-7.395
Waarvan structureel
-4.933
-6.408
-7.300
-7.395
Waarvan incidenteel
-550
-416
-146
0
Financiële ontwikkelingen aanvullend op Perspectiefnota
Beleidsontwikkelingen Een DUURZAAM Arnhem
11 Ontwikkelingen in het financieel kader
Totaal financiële ontwikkelingen aanvullend op Perspectiefnota
-10.681
-3.949
-3.370
8.763
Waarvan structureel
-330
-2.812
-3.162
10.378
Waarvan incidenteel
-10.350
-1.136
-208
-1.615
Toevoeging (+) of onttrekking (-) aan de algemene reserve cf Begroting 2024
-10.939
17.959
-7.965
-2.488
Waarvan structureel
25.732
28.252
4.164
112
Waarvan incidenteel
-36.671
-10.293
-12.128
-2.600
0
0
0
0
Totaal Financieel beeld
Uit deze tabel blijkt dat er in 2024 een bedrag van bijna € 11 miljoen aan de algemene reserve wordt onttrokken. Dit bestaat echter uit een structurele toevoeging van ruim € 25 miljoen en een incidentele onttrekking van ruim € 36 miljoen. Dit betekent dat de begroting voor 2024 structureel sluitend is. In het jaar 2025 loopt dit saldo zelfs nog verder op naar ruim € 28 miljoen. In 2026 zakt dit ver terug naar een structureel overschot van ruim € 4 miljoen, terwijl vanaf 2027 een beperkt voordelig saldo van € 1 ton resteert. In alle jaren ontstaat er dus een structureel sluitende begroting, die wel een flinke daling laat zien.
Gemeentefonds en overige (rijks)ontwikkelingen Het gemeentefonds is de grootste inkomstenbron voor gemeenten. Jaarlijks worden gemeenten op een drietal momenten geïnformeerd over de actuele raming van het gemeentefonds. De meicirculaire is gebaseerd op de Voorjaarsnota van het Rijk en is een belangrijke bouwsteen van de gemeentelijke begroting. Accres algemene uitkering Het accres is tot en met 2025 gesplitst in een vaststaand volumedeel en een loon- en prijsdeel dat per circulaire wordt bijgesteld op basis van de laatste inzichten van het Centraal Planbureau (CPB) over de loon- en prijsontwikkeling. Volumecompensatie Tot en met 2025 is de volumeontwikkeling van het accres gekoppeld aan de rijksuitgaven (trap-op-trap-af) en voor deze jaren ook vastgezet. In het landelijke coalitieakkoord is besloten om het accres vanaf 2026 echter niet langer te koppelen aan de rijksuitgaven. In de Begroting 2023 ontstond daardoor vanaf 2026 het zogenaamde ‘ravijn’. In de septembercirculaire 2022 heeft het kabinet aanvullend eenmalig € 1 miljard in 2026 voor gemeenten ter beschikking gesteld om dit ravijn te verzachten. Dit is meegenomen in de Perspectiefnota 2024. In de meicirculaire 2023 is aangekondigd dat deze € 1 miljard vanaf 2027 structureel beschikbaar komt. Dit betekent voor Arnhem circa € 10 miljoen meer gemeentefonds vanaf 2027.
In de Perspectiefnota 2024 was hiermee nog niet gerekend. Daarnaast heeft het kabinet een nieuwe financieringssystematiek voor gemeenten aangekondigd met als doel een stabiele(re) financiering en meer autonomie voor medeoverheden. De volumeontwikkeling van het gemeentefonds wordt daarbij gebaseerd op een historisch gemiddelde van de ontwikkeling van het bbp. In de Miljoenennota 2024 worden voor 2027 en verder de cijfers op basis van de bbp-systematiek berekend en opgenomen op basis van de op dat moment meest actuele gegevens. In de meicirculaire is de koppeling aan het bbp vanaf 2027 dus nog niet verwerkt en zoals gebruikelijk verwerken we de meicirculaire in de Begroting. Voor het jaar 2027 is daarom aanvullend een inschatting gemaakt van het volumeaccres dat nog toegevoegd zal worden. Hierbij gaan we uit van het bedrag dat het Rijk voor 2027 hiervoor in de Voorjaarsnota gereserveerd heeft (€ 150 miljoen). Voor Arnhem betekent dit dus € 1,5 miljoen extra ruimte. Dit is prudent ingeschat. Tot slot is bij de uitwerking van de nieuwe financieringssystematiek de mogelijkheid voor een groter eigen belastinggebied betrokken. Op gemeentelijk niveau wordt in samenspraak met de VNG bezien welke mogelijkheden er zijn qua modernisering en uitbreiding van het belastinggebied, waarbij op basis van de uitkomsten een eventueel wetgevingstraject in gang wordt gezet.
Omdat dit samenhangt met een mogelijk nieuw nationaal belastingstelsel, verwachten we niet dat dit korte termijn gaat gebeuren. Loon- en prijscompensatie In de meicirculaire is voor de jaren 2024 en verder de loon- en prijsontwikkeling meerjarig gestegen ten opzichte van de vorige raming uit de septembercirculaire 2022. Een eerste inschatting daarvan is reeds opgenomen in de 12 Ontwikkelingen in het financieel kader
Perspectiefnota 2024. Daarnaast heeft het kabinet besloten dat het gemeentefonds vanaf 2027 geïndexeerd wordt op basis van de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp). De loon- en prijsontwikkeling over 2022 is aanzienlijk gestegen ten opzichte van de oorspronkelijke raming. Om die reden heeft het kabinet bij de Najaarsnota 2022 besloten om bij de Voorjaarsnota 2023 eenmalig een extra structurele prijsbijstelling vanaf 2022 uit te keren. Bij de Najaarsnota werd gesproken over landelijk € 300 miljoen en dat zou op basis van de indexcijfers van maart 2023 nog hoger uitkomen. In de Perspectiefnota is hiermee rekening gehouden. Uit de meicirculaire 2023 blijkt echter dat conform de uiteindelijk gehanteerde grondslag de compensatie lager uitkomt dan de eerder genoemde € 300 miljoen en wel op € 127 miljoen in 2023, aflopend naar € 115 miljoen in 2027. Dit is verwerkt in deze Begroting. Taakmutaties Binnen het cluster Jeugdzorg worden in 2024 en 2025 extra middelen toegevoegd aan de algemene uitkering op basis van het principeakkoord over de Hervormingsagenda Jeugd. De beschikbaarstelling van de middelen vanaf 2026 en verder vindt pas plaats na het advies van de deskundigencommissie en de besluitvorming daarover.
De middelen die voor 2025 worden toegevoegd aan de algemene uitkering, worden gecorrigeerd voor de afgesproken besparing (€ 500 miljoen) die aanvullend is opgenomen in het landelijke coalitieakkoord. Om die reden valt dit budget binnen het gemeentefonds lager uit dan waarmee in de Begroting 2023 rekening is gehouden. Dit geldt ook voor de jaren vanaf 2026. Uitwerking van de landelijke besparing van ruim € 500 miljoen moet echter ook leiden tot even zo grote lastenverlaging bij het programma jeugdzorg. Om die reden is een stelpost bij dit programma opgenomen. Deze vertaling in de begroting is conform de richtlijn van de Provincie. In het cluster individuele voorzieningen Wmo worden structureel extra middelen beschikbaar gesteld aan gemeenten samenhangend met het Integraal Zorgakkoord, ter compensatie van gemeenten voor gestegen kosten als gevolg van de invoering van het abonnementstarief Wmo. Daarnaast wordt het abonnementstarief vanaf 2025 afgeschaft en wordt in plaats daarvan een inkomensafhankelijke eigen bijdrage in de Wmo heringevoerd. De gestegen kosten als gevolg van het abonnementstarief deden zich al enkele jaren voor en waren dus al verwerkt in de begroting. Daarom kan dit deel van de extra rijksmiddelen ten gunste van de algemene middelen vallen.
Daarnaast is in de meicirculaire bevestigd dat de invoering van het nieuwe verdeelmodel voor beschermd wonen met een jaar is uitgesteld naar 2025. Ook zijn de verwachte kosten van beschermd wonen voor Arnhem meerjarig geactualiseerd. Dit leidt in 2027 tot een voordeel van ruim € 8 miljoen. Dit is verwerkt in de berekening van de meicirculaire. Zoals in de raadsbrief van 5 september is toegelicht, zijn er met de regio financiële afspraken gemaakt over de transformatie van beschermd wonen naar beschermd thuis, inclusief afspraken over onderlinge solidariteit en risicobeheersing. De financiële afspraken zoals genoemd in de raadsbrief zijn in deze Begroting verwerkt: in 2024 passen de financiële afspraken binnen de bestaande begroting van beschermd wonen en vanaf 2025 zijn de financiële afspraken vertaald door rekening te houden met het beslag op de algemene middelen aangevuld met meerjarige onttrekkingen aan de BR Wmo en jeugdzorg. In de begroting is tot slot een structurele stelpost van jaarlijks € 1,0 miljoen opgenomen om bovenmatige rentestijgingen op te vangen. In de Perspectiefnota 2022-2025 is besloten om deze voor 2024 incidenteel vrij te laten vallen. Daarmee staat deze stelpost vanaf 2025 structureel in de begroting.
Sinds de Perspectiefnota 20222025 is de rente wel gestegen, maar op korte termijn is Arnhem hiervoor relatief ongevoelig omdat in de afgelopen periode langlopende leningen tegen lage rentes zijn afgesloten. Daarmee kan de rentebuffer ook in 2025 en 2026 incidenteel vrijvallen. Vanwege prudent financieel beleid blijft de structurele buffer vanaf 2027 gehandhaafd.
13 Ontwikkelingen in het financieel kader
Gemeentefonds en overige (rijks)ontwikkelingen
2024
2025
2026
2027
I/S
23.670
24.894
36.394
19.070 S
Doorgegeven mutaties decentralisatie-uitkeringen sept.- en dec.circulaire
-553
-232
-232
-232 S
Gemeentefonds totaal ontwikkelingen Perspectiefnota
23.118
24.662
36.162
18.838
Ontwikkelingen gemeentefonds meicirculaire
9.822
8.490
9.102
24.883 S
Doorgegeven mutaties decentralisatie-uitkeringen meicirculaire
-649
394
-1.085
-2.051 S
1.000
1.000
I
9.173
9.884
9.017
22.832
32.290
34.546
45.179
41.670
Bedragen x € 1.000
Ontwikkelingen gemeentefonds sept.- en dec.circulaire
Vrijval rentebuffer
Gemeentefonds totaal aanvullend op Perspectiefnota
Totaal ontwikkelingen gemeentefonds en overige ontwikkelingen
Financiële koers van de beleidsontwikkelingen In de Perspectiefnota 2024 - 2027 is een reeks autonome en overige financiële ontwikkelingen opgenomen. De onderstaande tabel met deze ontwikkelingen is overgenomen uit de Perspectiefnota, waarin ook een toelichting op deze ontwikkelingen is opgenomen. Autonome en overige financiële ontwikkelingen 2024 2025 2026 2027 I/S Perspectiefnota Bedragen x € 1.000
Gemeentefonds
23.118
24.662
36.162
18.838 S
OZB indexatie (inkomsten)
1.489
1.489
1.489
1.489 S
Areaalontwikkeling OZB
233
233
233
233 S
OZB indexatie (lasten voor panden in eigen gebruik)
-214
-333
-456
-566 S
Actualisatie MIP
1.583
2.042
1.439
365 S
Indexering MIP
-2.038
-2.625
-2.226
-1.402 S
12
387
1.265
I
Nominaal: Cao
-7.032
-6.956
-6.923
-6.788 S
Nominaal: Zorgcontracten
-6.600
-6.600
-6.600
-6.600 S
Nominaal: Subsidies
-4.000
-4.000
-4.000
-4.000 S
Nominaal: Gemeenschappelijke regelingen
-3.200
-3.200
-3.200
-3.200 S
Nominaal: Overige
-5.200
-5.200
-5.200
-5.200 S
Areaalontwikkeling
-2.051
-2.051
-2.051
-2.051 S
Zorg: Aanvullende indexering zorgtarieven
-1.000
-1.000
-1.000
-1.000 S
Zorg: kostprijsdekkende tarieven huishoudelijke ondersteuning
-1.000
-1.000
-1.000
-1.000 S
Zorg: verhoging vergoeding/tarief pleegzorg
-300
-300
-300
-300 S
Zorg (Wmo): PGB in verhouding tot uitstroom WLZ
1.200
600
600
600 S
Planningsrealisme MIP
14 Ontwikkelingen in het financieel kader
Indexatie contracten parkeergarages Extra loon- en prijsstijgingen 2023 ev bij VGGM
-282
-282
-282
-282 S
-1.203
-1.203
-1.203
-1.203 S
VGGM: Basis op orde JGZ / AGZ
-600
I
VGGM: Programma Beter Bedrijfsvoeren
-493
I
Actualisatie BUIG
1.718
1.670
1.677
1.633 S
Verschil huurindexatie en lasten gemeentelijk vastgoed
527
527
527
527 S
Onderwijshuisvesting verbouwing Spiekmanlaan
-76
-75
-74
-73 S
Dekking Spiekmanlaan uit onderwijsmiddelen Begroting 2023
76
75
74
73 S
-57
-57 S
Uitbreiding school Confetti Aanvullend investeringskrediet MFC De Salamander
-99
-98
-97
-96 S
Vervanging ondergrondse containers (OC's)
-194
-340
-484
-626 S
Dekking kosten OC's uit afvalstoffenheffing
194
340
484
626 S
Hogere beheerkosten transferhal Arnhem Centraal
-280
-280
-280
-280 S
-5.712
-3.518
8.517
Totaal Autonome en overige financiële ontwikkelingen Perspectiefnota
-10.340
In deze begroting is de lijn gevolgd om de beleidsontwikkelingen die een investering betreffen zoveel mogelijk op te nemen in de meerjareninvesteringsplanning en de bijbehorende kapitaallasten in de (exploitatie)begroting te verwerken. In voorgaande begrotingen zijn investeringen in sommige gevallen nog als incidentele last in de exploitatie opgenomen. De investeringen in mobiliteit, verduurzaming vastgoed en cultureel vastgoed worden in deze begroting dan ook als investering met kapitaallasten verwerkt. De financiële ontwikkelingen ten opzichte van de vorige begroting zijn onderverdeeld in de thema's Duurzaam Arnhem, Groen Arnhem, Kansrijk Arnhem en Verbonden Arnhem. Deze worden in de volgende paragrafen inzichtelijk gemaakt. Daarbij zijn in elke tabel, indien van toepassing, eerst de ontwikkelingen zoals opgenomen in de Perspectiefnota, benoemd. Daaronder zijn de ontwikkelingen die zich na de Perspectiefnota hebben voorgedaan, weergegeven. In iedere paragraaf is eerst een tabel opgenomen met beleidsontwikkelingen die gedekt worden door bestaande budgetten of reserves. Daarna is een tabel opgenomen met ontwikkelingen die gedekt worden vanuit de algemene middelen.