Bijlage 2 - Ontwerp-Begroting 2023

15

toekomstbestendige economie (economische agenda 2021-2025 en uitvoeringsagenda 2022). Concrete effecten die we daarmee voor de stad en regio willen bereiken: meer (duurzame) bedrijvigheid, meer banen en meer goed opgeleide mensen die werk maken van de energietransitie en de versnelling daarvan. De stad zal in de huidige krappe arbeidsmarkt meer moeten doen om technische energiestudenten en werknemers van buiten de stad en eventueel van buiten Nederland te kunnen aantrekken en behouden. Voor de hoofdopgave Energy zijn drie Arnhemse werk- en opleidingslocaties het belangrijkst: het gebied met daarin Industriepark Kleefsewaard en de Nieuwe Haven, energy businesspark Arnhems Buiten, en de HAN/Van Hall Larenstein campus. In de contacten met instellingen en ondernemers uit de energysector komt een drietal ruimtelijke verbeterpunten naar voren voor het vestigingsklimaat, toegespitst op deze drie locaties: 1. Betere bereikbaarheid en ontsluiting; 2. Natuur- en landschapsinclusief toevoegen of renoveren van duurzame werkplekken en bedrijfsgebouwen met ‘internationaal toonaangevende kwaliteit’. Daarnaast toevoegen van short stay woonmogelijkheid voor (internationale) werknemers en studenten; 3. Versterking van de (elektrische) aansluitcapaciteit en/of oplossingsmogelijkheden voor netcongestieproblematiek.

Met de middelen van € 750.000 als cofinancieringsbudget kan de gemeente een deel van de externe voorbereidings- en uitvoeringskosten vergoeden voor deze en eventuele andere verbeterpunten die actueel worden. Daarmee stimuleren we een multiplier effect, waarbij onze bijdrage leidt tot minimaal evenveel en soms zelf veel meer investeringen van anderen, zoals mede overheden en locatie- of gebouweigenaren en ondernemers. Betaalbaarheid en versnelling woningbouw Komende jaren zet Arnhem in op het versnellen van de bouw van betaalbare woningen. In het coalitieakkoord zijn middelen vrijgemaakt voor de verhuurdersvergunning, de wooncoach en de versterking van de positie van huurders. Voor onder andere het stadsakkoord met marktpartijen en woningcorporaties, de uitvoering van de woonzorgnota, het faciliteren van bijzondere woonvormen en regulering van de woningmarkt worden extra middelen ingezet voor procesbegeleiding, beleidsonderzoek en juridisch advies. In totaal gaat het om jaarlijks € 500.000 tot en met 2026. Dit wordt toegevoegd aan de bestemmingsreserve Volkshuisvesting. Reclame code ontwikkelen In het coalitieakkoord is de ambitie opgenomen om een reclamecode te ontwikkelen met een uitvoeringsplan om commerciële reclame in de openbare ruimte zoveel als mogelijk te beperken, waarbij wij zelf het goede voorbeeld geven.

Om dit te bereiken wordt reclamebeleid ontwikkeld, waar de reclamecode onderdeel van uitmaakt. De randvoorwaarden van het reclamebeleid liggen vast in de omgevingswetgeving en welstandsnota, waardoor deze ook dienen te worden aangepast. Dit vraagt om juridische kaders en beleidsmatige keuzes rondom bijvoorbeeld financiën, openbare ruimte, (verkeers-)veiligheid, contracten (vastgoed), erfgoed, duurzaamheid en economie. De gemeente Arnhem heeft contracten met diverse exploitanten die reclame in de openbare ruimte plaatsen. Met hen vindt afstemming plaats in het ontwikkelen van reclamebeleid en de reclamecode. Daarnaast worden ondernemers en partners die gebruik maken van reclame in de openbare ruimte betrokken in het proces. Voor het opstellen van reclamebeleid en het ontwikkelen en implementeren van het uitvoeringsplan wordt een gespecialiseerd adviesbureau in de hand genomen. Daarnaast wordt een projectleider aangesteld om te zorgen voor borging in de organisatie. Voorgesteld wordt om hiervoor € 100.000 incidenteel in 2023 vrij te maken. Korenmarkt en omgeving In het coalitieakkoord is opgenomen dat samen met ondernemers wordt bekeken hoe we het gebied op en rondom de Korenmarkt en omgeving aantrekkelijker kunnen maken, waarbij we ook kijken naar de openbare ruimte. Aan de ontwikkeling van het Korenkwartier wordt op verschillende wijze gewerkt.

De ruimtelijke kwaliteit van de omgeving en de openbare ruimte is een opgave die een extra impuls kan gebruiken. Er gebeurt al veel in het gebied wat de aantrekkelijkheid en gastvrijheid alsmede de dagfunctie zal gaan versterken. Toch is er nog winst te behalen op het gebied van vindbaarheid en toegankelijkheid van het gebied. Gedacht kan worden aan een groene verbinding vanaf het station en de groene bushalte op de Nelson Mandelabrug om het gebied visueel en groen te markeren. De hiermee verbonden kosten zijn op dit moment nog niet in te schatten. Daarnaast moet een gastvrij en aantrekkelijk gebied ook een veilig gebied zijn. Gedacht kan worden om de horecastewards die nu naar volle tevredenheid de-escalerend aanwezig zijn in het gebied te verlengen om zo het gevoel van veiligheid te versterken. Het is de uitdrukkelijke wens van politie en handhaving

16

om de stewards te behouden. Een jaar lang verlengen vraagt ongeveer om € 75.000. Daarna zou deze inzet via de Bedrijveninvesteringszone (BIZ) Korenkwartier vanuit ondernemersgeld bekostigd kunnen worden. Sustainable Development Goals In het coalitieakkoord is opgenomen dat bij alles wat we doen, het streven naar duurzaamheid en brede welvaart ons uitgangspunt is. De Global Goals (de 17 Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties) gebruiken we hiervoor als leidraad. Alle voorstellen die vanuit het college naar de gemeenteraad worden gestuurd, worden voortaan voorzien van een duurzaamheids- en welzijnsparagraaf. Hierin wordt opgenomen op welke wijze een voorstel bijdraagt aan het behalen van deze doelen. Om dit op een goede wijze te ontwikkelen, wordt voorgesteld in 2023 € 100.000 vrij te maken voor advies en capaciteit. Groene Metropoolregio In de financiële tabel van het coalitieakkoord was per abuis een te hoge bijdrage aan de groene Metropoolregio opgenomen. De aanpassing hiervan leidt tot een voordeel van € 435.000 in 2023 teruglopend naar € 391.000 structureel vanaf 2026.

Een GROEN Arnhem Ontwikkelingen een GROEN Arnhem Bedragen x € 1.000

2023

2024

Wijkgroenagenda's Vitaliteit, onderhoud en duurzaam beheer parken en bossen Stadslandbouw Klimaatadaptatiefonds Budget Groen en Klimaatadaptatie Fietsparkeren Basis duurzame bereikbaarheid incl. transferia Voortzetten milieuzone Ontwikkelen duurzaam mobiliteitsplan Dierenwelzijn (structureel) Dierenwelzijn (incidenteel) Extra handhaving ODRA (structureel) Extra handhaving ODRA (incidenteel) Totaal ontwikkelingen coalitieakkoord

-350 -150 -100 -12.500 -750 -500

Verlaging maximum snelheid Wandel- en fietspromenade Rijnkade Vermindering aantal rijbanen Intensivering milieutoezicht Opstellen milieuplan Invasieve exoten Monitoring natuurbeschermingswet Monitoring biodiversiteit Stadsecoloog Extra groene handhaver Agrarische gronden Zijpendaal en Gulden Bodem Strategisch aankoop grond voor groen en ontmoeten Toevoegen groenfonds Correctie BR Groot Onderhoud Openbare Ruimte Totaal aanvullend op coalitieakkoord Totaal ontwikkelingen een GROEN Arnhem

2025

2026

I/S

-350 -150 -100

-350 -150 -100

-750 -500 -200 -69

-750 -500 -200 -69

-50 -50 -150

-50 -50 -150

-2.369

-2.369

-2.000 -1.000 -2.000 -33 -300 -425 -175 -150 -85 -70 -200 -350 -175

-2.000 -1.000 -2.000 -33

-2.000

-425 -25

-425 -25

-85 -70

-70

-6.963

-5.638

-4.553

-2.000 I I -2.000 I -33 S I -425 I -25 I I I -70 I I I I -181 S -4.734

-21.782

-8.007

-6.922

-7.103

-69 -50 -50 -150 -150 -14.819

-2.000 -33

-350 I -150 S -100 I I -750 S -500 S -200 S -69 S I -50 S -50 I -150 S I -2.369

Verlaging maximum snelheid De in het coalitieakkoord opgenomen aanpassing van de maximumsnelheid gaat niet zonder het herinrichten van deze wegen. De kosten hiervoor zijn sterk afhankelijk van de benodigde aanpassingen. Er zal eerst een

17

mobiliteitsplan en een verkeersstructuurplan moeten worden gemaakt, voordat helder is welke wegen een lagere snelheid kunnen krijgen. Op voorhand wordt ingeschat dat er voor vier jaar een bedrag van € 2 miljoen per jaar nodig is. Wandel- en fietspromenade Rijnkade In het coalitieakkoord is opgenomen dat we zowel de hoge als de lage Rijnkade in richten als een wandel- en fietspromenade en in ieder geval autoluw. In 2023 wordt de Rijnkade aangepakt door het Waterschap. Inrichting als wandel- en fietspromenade zit nog niet in deze plannen. De aanbesteding door het Waterschap loopt reeds, inclusief de gemeentelijke onderdelen hierin. Voor zover het de bovenkade betreft, wordt autoluw ingericht, maar op de bovenkade zijn wel parkeergarages van bestaande woningen aanwezig. De lage kade wordt in de huidige plannen niet autoluw ingericht. Ingeschat wordt dat er voor twee jaar een bedrag van € 1 miljoen nodig is om de plannen aan te passen en uit te voeren. Vermindering aantal rijbanen Het coalitieakkoord geeft aan dat er een ambitie ligt om in de hele stad, waar mogelijk, het aantal rijbanen te verminderen. Op verschillende wegen zijn hiervoor kansen zoals de Nijmeegseweg, de Groningersingel, de Kronenburgsingel en diverse wegen in Presikhaaf. Hierbij kan mogelijk de hoeveelheid asfalt worden verminderd of het asfalt worden gebruikt voor OV in plaats van de auto.

Met het investeringsbudget van € 2,0 miljoen in de jaren 2023 tot en met 2024 kunnen jaarlijks 1 á 2 grote projecten worden gedaan of meerdere kleinere projecten. Intensivering milieutoezicht Om het milieutoezicht (vergunningen, toezicht en handhaving) te verstevigen is het nodig dat de Omgevingsdienst (ODRA) hier extra budget voor ontvangt. Deze middelen zijn reeds in het coalitieakkoord opgenomen. Bij het opstellen van de begroting 2023 van de ODRA is gebleken dat op basis van de meest actuele gegevens over het aantal bedrijven € 183.000 nodig zal zijn. Om die reden wordt de € 150.000 structureel met € 33.000 aangevuld. Opstellen milieuplan In het coalitieakkoord is opgenomen dat we een Arnhems milieuplan opstellen dat deel kan uitmaken van de omgevingsvisie en omgevingsplannen. Dit beleid richt zich niet alleen op beschermen en preventie via normering, maar ook op gezondheidsbevordering door te werken aan een zo groen en prettig mogelijke leefomgeving die uitnodigt tot gezond gedrag. Voor de ontwikkeling van het beleid en de daar bijbehorende instrumenten en processen is een eenmalig budget van € 300.000 nodig. Invasieve exoten Arnhem wil de biodiversiteit behouden en versterken. Doordat er op verschillende plaatsen invasieve exoten zoals de Japanse duizendknoop en de reuzenberenklauw groeien, wordt de biodiversiteit bedreigd.

Inheemse van nature voorkomende soorten worden verdrongen en de invasieve exoten verspreiden zich. De komende vier jaar wordt jaarlijks € 425.000 vrijgemaakt om het huidige beleid te kunnen voortzetten en de invasieve soorten op een beheersbaar niveau te brengen. Monitoring natuurbeschermingswet Om te bepalen wat waar in Arnhem wel en niet mag in verband met de natuurwet- en regelgeving (beschermde gebieden en flora- en faunasoorten) zal een inventarisatie en 0-meting in het kader van de Wet natuurbescherming / Omgevingsverordening worden uitgevoerd. Inschatting van deze kosten is € 150.000 in 2023. Daarbij worden deze gebieden uitgewerkt in kaart en omgevingsplan (Digitaal Stelsel). In de jaren 2023 tot en met 2026 vindt een jaarlijkse update plaats van de monitoring Wet natuurbescherming / Omgevingsverordening Gelderland dat naar verwachting € 25.000 per jaar kost. Monitoring biodiversiteit Om de biodiversiteit te monitoren is een inventarisatie (0-meting) noodzakelijk van de vaste rust- en verblijfplaatsen van vogels, vleermuizen en andere zoogdieren in de bossen (Koningsheide/bos en Kemperheide), uiterwaardenpark Meinerswijk / Stadsblokken en parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem.

Met de resultaten krijgen we inzicht in de huidige stand van zaken op het gebied van biodiversiteit en inzicht in de trend van natuurwaarden in relatie tot toekomstige woningbouw en verhoging van de recreatiedruk.

18

Stadsecoloog Voor de implementatie en het verder uitbreiden van de beleidsregels voor natuurinclusief bouwen is het van belang een stadsecoloog aan te trekken. Deze stadsecoloog heeft de regie op de biodiversiteitsmonitoring en inventarisaties, zorgt voor ecologisch advies bij ruimtelijke ontwikkelingen ten behoeve van bestemmingsplannen gebaseerd op wet natuurbescherming en eigen beleidskaders, zorgt voor de implementatie van advies naar dagelijks beheer en onderhoud en toetst onderzoeken en beschermingsmaatregelen voor evenementen in Arnhem. Voorgesteld wordt om deze voor twee jaar in te stellen. Extra groene handhaver Er zijn momenteel twee groene gemeentelijke handhavers. Eén voor bossen (boven de Schelmseweg) en één voor de overige groene gebieden. Omwille van veiligheid (vormen van koppels tijdens controle) en de toenemende drukte in de natuur is één extra groene handhaver gewenst. Voorgesteld wordt om hiervoor € 70.000 beschikbaar te stellen voor de jaren 2023 tot en met 2026. Agrarische gronden Zijpendaal en Gulden Bodem Zoals opgenomen coalitieakkoord stellen we bij het aflopen van pachtcontracten de voorwaarde dat de grond natuurinclusief wordt bewerkt of in eigen beheer wordt gehouden. Op een aantal plekken willen we niet wachten tot het pachtcontract afloopt.

De agrarische gronden in de parken Zijpendaal en Gulden Bodem verpachten we met een reguliere pachtovereenkomst. Biologische bedrijfsvoering is belangrijk, gezien de ligging in het beekdal van de Jansbeek. Daarom wordt het pachtcontract afgekocht om daarmee een impuls en kwaliteitsverbetering van deze parken te bereiken. Overschakelen op een biologische natuurinclusieve vorm van stadslandbouw op deze percelen leidt tot een verbetering van de biodiversiteit en de vitaliteit van deze parken. We ramen hiervoor € 200.000 in 2023. Aankoop gronden voor groen en ontmoeten We maken in 2023 € 350.000 vrij voor de aankoop van gronden om hieraan in samenspraak met de wijken een stadslandbouw invulling te geven in de vorm van een buurt- of pluktuin om hiermee ook de sociale verbondenheid in de wijken te stimuleren. Toevoegen groenfonds In het coalitieakkoord is aangegeven dat de ecologische hoofdstructuur versterkt wordt. Een extra budget van € 175.000 in 2023 kan ingezet worden om de barrières binnen en tussen de bossen en parken en op wijkniveau tussen grotere groengebieden op te lossen. Correctie bestemmingsreserve Groot Onderhoud Openbare Ruimte In 2026 is de mutatie BR Groot Onderhoud Openbare Ruimte is stopgezet en op € 0 gezet. Het jaar 2025 was per abuis in de begroting gekopieerd naar 2026 hetgeen nu gecorrigeerd wordt. Dit levert een structureel nadeel van € 181.000.

Een KANSRIJK Arnhem Ontwikkelingen een KANSRIJK Arnhem Bedragen x € 1.000

2023

Onderwijshuisvesting Overnemen financiering schuldenpreventie bij jongeren Preventieactiviteiten schulddienstverlening Subsidies welzijnspartijen Project schoolmaaltijden Vervangen infill kunstgras Energiearmoedefonds Bijverdienpremie Participatiewet (uitvoeringskosten) Scholen en ander vastgoed als verbindende plek in de buurt Versterken kansengelijkheid rond onderwijs (structureel) Versterken kansengelijkheid rond onderwijs (incidenteel) Bestaanszekerheid en Perspectief (op werk) Verlenging Werkinvesteringsfonds

19

-3.000 -230 -153 -1.000 -500 -250 -5.000 -200 -320 -250 -250 -2.000 -1.250

2024

2025

-3.000 -230 -153

-3.000 -230 -153

-500 -250

-500 -250

-200 -320 -250 -250 -2.000

-200 -320 -250 -250 -2.000

2026

I/S

-3.000 S -230 S -153 S I -500 I -250 S I -200 S -320 S -250 S -250 I -2.000 I I

Gelrepas en openbaar vervoer, € 1,Aanpak leefbare wijken Budget 'Vrij zijn in Arnhem' Uitbreiden beschikbaarheid Prep bij GGD Arnhem-Oost aanpak (structureel) Arnhem-Oost aanpak (incidenteel) Totaal ontwikkelingen coalitieakkoord

-375 -500 -100 -1.500 -2.500 -19.378

-375 -500 -200 -100 -1.500 -2.500 -12.328

-375 -500 -200 -100 -1.500

-150 -100 -150 -50

-9.828

-375 S -500 S -200 I -100 I -1.500 S I -9.828

Aanpak seksuele Intimidatie Aanpak woonoverlast Ambities bestaanszekerheid Uitvoering 1 euro tarief openbaar vervoer Plan van aanpak Armoedebestrijding, Schulddienstverlening en bewindvoering Maken en uitdragen visie op ouderen Preventie met gezag Handhavers Vereniging / sportparkmanager Urban sports Actualisatie BUIG Actualisatie WSW Vrijval WSW ten behoeve van beschut werk Zorg Hogere bijdrage VGGM Verlenging aanwijsbesluit SW medewerkers Aanbesteding schulddienstverlening en vroegsignalering Totaal aanvullend op coalitieakkoord

-150 -100 -250 -150 -300

-150 -100 -150 -50

-150 -400 -500 -90 -75 384 636 -636 -722 -370 76 -500 -3.297

-150 -400 -500 -90 399 574 -574

410 598 -598

-370 100 -500 -1.961

-370 119 -500 -1.281

I -400 I I I I 359 S 3.053 S -3.053 S I -370 S 119 S -500 S -1.242

Totaal ontwikkelingen een KANSRIJK Arnhem

-22.675

-14.289

-11.109

-11.070

-400 -90

-150 I -100 I -150 I -50 S I

Aanpak seksuele Intimidatie Om de aanpak van seksuele intimidatie de komende jaren voort te zetten wordt tot en met 2026 een jaarlijks budget van € 150.000 in de begroting opgenomen. Hiermee wordt onder andere aan een grote groep Arnhemse jeugd (van kind tot jongere op allerlei scholen en allerlei opleidingsniveaus) voorlichting en training gegeven zodat zij weerbaarder worden. Niet alleen als zij slachtoffer dreigen te worden maar ook als zij getuige zijn van seksuele intimidatie. Hiermee groeit een nieuwe generatie Arnhemmers op voor wie seksuele intimidatie niet langer ‘er nu eenmaal bij hoort’. Aanpak woonoverlast Arnhem zet tot en met 2026 jaarlijks € 100.000 in om de aanpak van woonoverlast voort te zetten. Woonoverlast is een venijnige vorm van onrecht dat mensen treft in de kern van hun bestaan, namelijk in en bij de eigen woning. Woonoverlast vanwege dealen in drugs is ingrijpend voor bijvoorbeeld gezinnen en ouderen. Met de inzet van deze middelen kan samen met andere betrokken partijen verdere uitvoering gegeven worden aan het actieplan overlast, om daarmee Arnhemmers een veilige basis te bieden van ongestoord en in vrijheid kunnen wonen. Ambities bestaanszekerheid Het coalitieakkoord zet in het op het versterken van bestaanszekerheid voor inwoners door de Participatiewet zo sociaal mogelijk uit te voeren.

Daarbij richt Arnhem zich op het beperken van de armoedeval, redeneren vanuit besteedbaar inkomen, volgen van de ontwikkelingen op basisinkomen, integraal oppakken van vraagstukken in wijken en het doorbreken van generatiearmoede. Om voor deze ambities voldoende ontwikkel en innovatiecapaciteit beschikbaar te maken wordt in 2023 € 250.000 en tot en met 2026 € 150.000 aan extra budget hiervoor in de begroting opgenomen.

20

Uitvoering 1 euro tarief openbaar vervoer In het coalitieakkoord is € 375.000 vrijgemaakt om met de Gelrepas voor één euro met het openbaar vervoer te reizen. Voor de uitvoering van deze maatregel wordt een uitvoeringsbudget van € 150.000 incidenteel in 2023 en structureel € 50.000 vanaf 2024 begroot. Plan van aanpak Armoedebestrijding, Schulddienstverlening en bewindvoering Om meer grip te krijgen op Armoedebestrijding, schulddienstverlening en bewindvoering maken we een plan van aanpak om deze taken beter te organiseren, bijvoorbeeld binnen onze eigen publieke dienst. Om dit plan op te stellen wordt een budget van € 300.000 in 2023 in de begroting opgenomen. Maken en uitdragen visie op ouderen De komende jaren groeit het aantal ouderen, met name het aantal 75-plussers, in de gemeente. Op diverse terreinen zien we nu al maatschappelijke uitdagingen voor ouderen, zoals op gebied van zelfstandig wonen, huisvesting, zorg, burgerparticipatie en gezonde leefstijl. in het coalitieakkoord is opgenomen dat ouderen oud moeten kunnen worden in hun eigen buurt en dat we blijven in zetten op Arnhem als dementie-vriendelijke stad. Voor het maken en uitdragen van de visie op ouderen waarmee deze uitdagingen worden aangepakt, wordt in de begroting in 2023 en 2024 een budget van € 150.000 opgenomen.

Preventie met gezag Zoals in de raadsbrief "Subsidieaanvraag plan van aanpak Preventie met gezag" van 28 juni is aangegeven, is bij het Rijk een subsidie aangevraagd om de leefbaarheid en veiligheid in de wijken in Arnhem-Oost te verbeteren. Zoals in de brief is toegelicht bedraagt de cofinanciering voor deze regeling van 2023 tot en met 2026 jaarlijks € 400.000. Dit wordt gedekt vanuit de incidentele vrijval van ESF-gelden in 2022. Handhavers Om de leefbaarheid in de wijken te vergroten is in het coalitieakkoord een jaarlijkse budget van € 500.000 vrijgemaakt. Om een sprong te kunnen maken in de uitvoering een daarmee deze naar een intensiever niveau te brengen, wordt hieraan nog een budget van € 500.000 in 2023 en 2024 toegevoegd. Vereniging- / sportparkmanager Sportparken worden nu nog vrijwel uitsluitend door sportverenigingen gebruikt. De sportparken kunnen worden ontwikkeld in brede beweegparken ‘van de wijk’ met als uitgangspunt de pedagogische wijk en de verlengde leertijd. Hiermee ontwikkelt het sportpark zich niet enkel meer als het domein van de sportvereniging, maar als centrale hub van de wijk rondom een gezonde leefstijl. Dit vraagt om inzet van professionals en kan niet enkel bij vrijwilligers neergelegd worden. Hiervoor wordt tot en met 2025 een vereniging- / sportparkmanager aangesteld die de sportparken doorontwikkeld samen met wijkpartijen.

Urban sports In Klarendal staat de Urban Sport hal. Dit is een afgeschreven oude sporthal die intensief gebruikt wordt door allerlei urban sports en cultuurpartijen uit de stad en die veel jongeren trekt. In afwachting van een toekomstvisie voor deze sporthal, wordt deze een jaar langer open gehouden. Om de hal veilig en duurzaam open te kunnen houden is een budget van € 75.000 nodig. Actualisatie BUIG en WSW Op basis van de meicirculaire zijn de uitkeringen die Arnhem ontvangt voor de uitvoering van de gebundelde uitkering (BUIG) en de Wet Sociale Werkvoorziening (WSW) geactualiseerd. Voor de BUIG leidt dit tot een voordeel van € 384.000 in 2023 en uiteindelijk vanaf 2026 structureel € 359.000. Voor de WSW ontstaat een voordeel van € 636.000 in 2023 en varieert dit voordeel licht in 2024 en 2025. in 2026 loopt dit op tot € 3,1 miljoen. Het voordeel wordt onder ander veroorzaakt door de afname van het aantal WSW-ers doordat deze regeling is afgesloten voor nieuwe instroom. Arnhemmers die anders in de WSW zouden zijn ingestoomd vallen nu onder de Arnhemse regeling voor beschut werk. Het voordeel vanuit de actualisatie van de WSW wordt daarom toegevoegd aan het budget voor beschut werk. Actualisatie Zorg Bij de actualisatie van de zorgbegroting ontstaat een nadeel van € 722.000. Dit komt voort uit verschillende voor en nadelen.

Zo leidt het per 1 januari ingevoerde woonplaatsbeginsel in de jeugdwet en de volumegroei in de jeugdzorg tot een nadeel. Bij de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) ontstaat een voordeel op (groeps)begeleiding en de eigen bijdrage waarvoor de totale inkomsten stijgen als gevolg van een hogere

21

zorgvraag. Op dit moment is nog niet in te schatten in hoeverre deze effecten structureel zijn, met name het nadeel als gevolg van het woonplaatsbeginsel. Bij de Perspectiefnota 2024-2027 zal de zorgbegroting opnieuw geactualiseerd worden met name gericht op de structurele effecten. Hogere bijdrage VGGM De bijdrage aan Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland Midden (VGGM) stijgt met € 370.000. Dit betreft zowel de bijdrage voor veiligheid (€ 227.000) als de GGD (€ 143.000). De bijdrage stijgt mede als gevolg van aanpassingen van wet- en regelgeving en ontwikkelingen op het gebied ICT-veiligheid. Verlenging aanwijsbesluit SW medewerkers Voor de periode 2023-2025 zijn nieuwe afspraken gemaakt voor de werkplekken van de Arnhemse SWmedewerkers bij of via Scalabor. De nieuwe afspraken betekenen dat we met ingang van 2023 een financiële bijdrage per SW-medewerker betalen aan Scalabor. Hierdoor stijgen de lasten met € 76.000 in 2023, € 100.000 in 2024 en structureel € 119.000 vanaf 2025. Aanbesteding schulddienstverlening en vroegsignalering Afgelopen zomer is de uitvoering van schulddienstverlening en vroegsignalering opnieuw aanbesteed. Op basis van de ontvangen inschrijvingen is de verwachting dat de kosten met jaarlijks € 500.000 gaan stijgen.

Dit wordt veroorzaakt door een andere procesinrichting rond vroegsignalering, een krappe arbeidsmarkt, een beperkt aantal aanbieders op de markt en een ‘goedkope’ vorige aanbesteding.

Een VERBONDEN Arnhem Ontwikkelingen een VERBONDEN Arnhem Bedragen x € 1.000

2023

Opvang en toekomstperspectief vluchtelingen en ongedocumenteerden Actieplan statushouders en oude nieuwkomers Cultuurprogrammering Cultuurintensivering Zuid (Centrum in Zuid) Jacobiberg Gratis cultuurbezoek < 18 jaar Evenementen(beleid) Dutch Green Week Beleefbaar erfgoed Bewonersondersteuning wijkbudgetten Ontmoeten en verbinden Jongerenwerk 3.0 Uitbreiding college Lokaal mediafonds Versterken slagkracht raad Verbeteren digitale dienstverlening Versnellen digitalisering Totaal ontwikkelingen coalitieakkoord Inclusie: Plan inclusieve speeltuinen Inclusie: Positie inwoners met een beperking versterken Inclusie: toegankelijkheid verkiezingen Inclusie: Inclusieve en diverse gemeentelijke organisatie Inclusie: Inclusieve gemeentelijke communicatie Inclusie: Investeringen toegankelijk vastgoed Inclusie: Aanpak racisme en discriminatie (focuspunt 1) Culturele programmering Ondersteuning en jubileum Sonsbeek Rozet - gebruikersonderhoud

22

2024

2025

2026

I/S

-250

-250

-250

-250 I

-250 -250 -250 -500 -200 -150 0 -50 -500 -100 -315 -165 -65 -200 -500 -500 -4.245

-250 -250 -500 -500 -200 -150 -200 -50 -500 -100 -315 -165 -65 -200 -500 -500 -4.695

-250 -250 -750 -500 -200 -150

-250 I -250 S -1.000 S -500 S -200 I I I -50 I -500 S -100 S -315 S -83 I -65 S -200 S I I -3.763

-79 -299 -79 -110 -205 -500 -150 -500 -500 -223

-30 -299 -45 -110 -115 -500 -150 -500 -750 -223

-50 -500 -100 -315 -165 -65 -200

-3.745 -30 -299 -15 -110 -35 -500 -150 -500 -223

-30 I -299 I -15 S -110 I -35 S -500 I -150 I -500 I I -223 S

Museum Arnhem Proces- en griffiekosten bezwaar en beroep RTV Arnhem / Connect Capaciteit burgerparticipatie Burgerberaden Bewonersondersteuning Bevordering opkomst verkiezingen Locatieprofielen voor evenementen Lichtshow/vuurwerkshow op oudejaarsavond Veiligheidscoördinatie evenementen, manifestaties en demonstraties Beperken binnenstadsdistributie Dutch Green week voorbereiding Gemeentepool Participatieadviseurs Public affairs Strategisch huisvestingsplan Vervroegde afronding reorganisatie W&I Verrekening met BR Bedrijfsvoering Actualisatie erfpacht canons Correctie verwerking B2022 Beheer MFC's Totaal aanvullend op coalitieakkoord

-21 -279 -100 -100 -600 -400 -50 -100 -125 -150

-21 -279

-21 -279

-100

-100

-50 -100 -125 -150

-50 -125 -150

-250 -100 -282 -150 -200 -50 739 -739 -58 -100 -5.760

-250

-100

-212 -150 -200

-141

-58 -50 -4.466

-58 -50 -3.136

-100 S I -71 I I -200 I I I I -58 S -50 S -2.940

Totaal ontwikkelingen een VERBONDEN Arnhem

-10.005

-9.161

-6.881

-6.703

-200

-21 S -279 S I -100 I I I -50 I I I -150 I

Inclusie Arnhem zet zich in om een inclusieve gemeente te zijn waarin iedereen zichzelf kan zijn. Op diverse terreinen worden de komende jaren extra inspanningen geleverd om hieraan bij te dragen. • Er wordt in 2023 € 79.000 en tot en met 2026 jaarlijks € 30.000 ingezet om ervaringsdeskundigen te laten bekijken hoe gebouwen, openbare ruimte en evenementen voor iedereen toegankelijk kunnen worden gemaakt en een plan om inclusieve speeltuinen te realiseren. • Tot en met 2026 wordt jaarlijks € 299.000 ingezet om de positie van inwoners te versterken, onder andere door hoofdlooproutes in de openbare ruimte te verbeteren, inclusieve speeltuinen te realiseren en met een projectleider om het gemeentelijk vastgoed inclusiever te maken. Dit wordt in samenhang met het verduurzamen van het vastgoed opgepakt. • Circa de helft van de stembureaus bevindt zich in panden die niet van de gemeente zijn. De toegankelijkheid hiervan wordt verbeterd met maatregelen per locatie en voorzieningen voor bepaalde doelgroepen. Hiervoor wordt in 2023 € 79.000 ingezet, € 45.000 in 2024 en structureel € 15.000 vanaf 2025. • Om de inclusiviteit van de organisatie te verbeteren wordt Diversiteit en Inclusie meer centraal gesteld onder aansturing van de gemeentesecretaris of directeur Bedrijfsvoering.

• Om de gemeentelijke communicatie te verbeteren wordt vanaf 2023 structureel € 35.000 extra besteed aan de digitale toegankelijkheid. Daarnaast wordt in 2023 € 170.000 en € 80.000 ingezet om de communicatie inclusiever voor verschillende doelgroepen, begrijpelijker en toegankelijke te maken. • Vanaf 2023 tot en met 2026 wordt jaarlijks een investeringsbudget van € 500.000 beschikbaar gemaakt voor investeringen om gemeentelijk vastgoed meer toegankelijk te maken. Dit wordt gezamenlijk met de verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed aangepakt. • Voor de aanpak van racisme en discriminatie wordt tot en met 2026 jaarlijks € 150.000 vrijgemaakt. Culturele programmering Het grootste deel van de cultuurmiddelen gaat naar de zes culturele basisvoorzieningen Rozet, Musis & Stadstheater Arnhem, Museum Arnhem, Luxor Live, Focus Filmtheater en Gelders Archief. Inclusief de meerjarenvoorzieningen, die voor hun specifieke functie in de stad worden gefinancierd. Circa 10% van de middelen gaat naar makers, kleinere culturele organisaties en breedtekunst, onder andere via de regelingen Producties Evenementen en Festivals (PEF), Amateurkunst en Stroomversneller. Er is meer geld voor programmering nodig om de ambities van Arnhem als stad van makers waar te blijven maken.

Er wordt tot en met 2026 jaarlijks € 500.000 extra beschikbaar gesteld voor programmering waarbij we nog nader bezien hoe die in te zetten. 23

Ondersteuning en jubileum Sonsbeek Met de afgelopen editie - die wegens corona niet in 2020 maar in 2021 heeft plaatsgevonden – heeft Sonsbeek haar positie op de internationale kunstkalender weer bewezen met een artistiek hoogwaardige en maatschappelijk relevante programmering. Daar kan met de komende jubileumeditie (75 jaar) op voortgebouwd waarbij de stad nog breder wordt aangehaakt. De begroting staat echter onder druk doordat de bijdragen vanuit het Mondriaanfonds en de provincie onzeker zijn. Dat geldt ook voor mogelijke Europese subsidie. Daarom wordt in 2023 € 500.000 en in 2024 € 750.000 gereserveerd voor de jubileumeditie van Sonsbeek. Rozet - gebruikersonderhoud In 2019 heeft Rozet een eerste verkennende analyse voor een meerjarenonderhoudsplan (MJOP) laten opstellen voor haar gebouw Rozet Centrum. Vervolgens zijn er gesprekken geweest tussen Vastgoedbedrijf Arnhem, de huisvestingsmanager van Rozet en het bureau PVN. Het MJOP is in onderling overleg en goedbevinden aangepast naar de meest actuele inzichten. Hieruit blijkt dat er jaarlijks € 223.000 nodig is om het pand Rozet te onderhouden. Als gevolg van onder andere corona en loon- en prijsstijgingen staat de begroting van Rozet onder druk en kunnen zij dit knelpunt niet zelf ontvangen. Omdat de onderhoudslasten direct samenhangen met de verzelfstandiging, wordt dit knelpunt door de gemeente opgevangen.

Museum Arnhem Zoals in het jaarverslag 2021 al gemeld, hebben afgelopen periode de afrondende werkzaamheden aan museum Arnhem plaatsgevonden. Inmiddels zijn bijna alle werkzaamheden afgerond, de meeste kosten gemaakt en komt de overschrijding op circa €550.000. Hiervan is al € 100.000 verwerkt in de begroting. Voor het resterende te activeren deel zullen de jaarlijkse kapitaallasten circa € 21.000 bedragen. De overschrijding is mede het gevolg van een langere bouwtijd en hogere kosten voor onder andere de beveiligingsinstallatie, renovatie van het rijksmonument en inrichting van het depot en verharde buitenterrein. De definitieve afrekening zal eind 2022 plaatsvinden. Proces- en griffiekosten bezwaar en beroep Een landelijke trend die al enige tijd te zien is in het belastinglandschap is de opkomst en aanhoudende groei van zogenaamde ‘No Cure No Pay’ bureaus. Deze bureaus richten zich op het bezwaar maken tegen belastingaanslagen, waarbij zij alleen betaald worden als de bezwaar makende partij in het gelijk wordt gesteld. Het aantal bezwaren stijgt door deze ontwikkeling als ook de proceskostenvergoedingen die uitgekeerd moeten worden. Daarnaast stijgen ook de proces- en griffiekosten bij beroepschriften. Deze trend is niet of nauwelijks beïnvloedbaar gebleken. De extra kosten van jaarlijks € 279.000 worden nu in de begroting opgenomen.

RTV Arnhem / Connect In het coalitieakkoord is bij de onvermijdelijke ontwikkelingen een budget van € 100.000 structureel vanaf 2024 opgenomen voor de verdere professionalisering van RTV Arnhem. Deze professionalisering wordt reeds in 2023 ingezet. Om de activiteiten te continueren, wordt er ook voor 2023 € 100.000 ingezet. Capaciteit burgerparticipatie Om het actieprogramma ‘Samen maken we Arnhem’ verder te implementeren wordt de capaciteit bij burgerparticipatie uitgebreid. Wanneer de wetswijziging van inspraakverordening naar participatie-verordening dit jaar door de Eerste Kamer wordt vastgesteld, is capaciteit nodig voor de uitvoering hiervan. Voorgesteld wordt om voor vier jaar jaarlijks € 100.000 vrij te maken. Burgerberaden Om de burgerparticipatie te vergroten gaat Arnhem burgerberaden organiseren. Een burgerberaad is een groep willekeurige burgers die de gemeente adviseert. De selectie van de deelnemers via loting zorgt voor een representatieve vertegenwoordiging van inwoners. Voor de organisatie van burgerberaden wordt € 600.000 toegevoegd aan de nieuwe bestemmingsreserve Burgerberaden. Hiermee kunnen de komende jaren diverse burgerberaden worden georganiseerd. Bewonersondersteuning In het coalitieakkoord is een structureel bedrag van € 0,5 miljoen opgenomen voor het uitvoeren van bewonersondersteuning door maatschappelijke partners in de wijken.

De afgelopen jaren betroffen de jaarlijkse lasten voor bewonersondersteuning echter circa € 0,9 miljoen, bekostigd uit incidentele budgetten. Rijnstad ontvangt al meerdere jaren een bedrag van rond de € 725.000 voor het uitvoeren van bewonersondersteuning.

24

Een halvering kan onevenredige (financiële) schade toedienen aan de organisatie en levert daardoor frictiekosten op. Daarom moet een redelijke termijn van afbouw worden gehanteerd. Om die reden wordt voorgesteld in 2023 een incidenteel extra bedrag voor bewonersondersteuning beschikbaar van € 400.000 beschikbaar te stellen. Op deze manier ontstaat voldoende tijd om samen met partners in de wijken de behoefte aan bewonersondersteuning vanaf 2024 in de verschillende gebieden in kaart te brengen en wordt voldaan aan een redelijke termijn van afbouw van de subsidie. Bevordering opkomst verkiezingen De gemeente draagt zorg voor de organisatie van verkiezingen voor gemeenteraad, Provincie, waterschappen, Europees Parlement en Tweede Kamer. De opkomst in Arnhem is structureel lager dan in gemeenten van vergelijkbare omvang. We vinden het van belang dat Arnhemmers gebruik maken van hun stemrecht. Daarom worden de maatregelen om de opkomst te bevorderen geïntensiveerd. Hiervoor wordt tot en met 2026 jaarlijks € 50.000 vrijgemaakt. Locatieprofielen voor evenementen In het coalitieakkoord is opgenomen dat binnen het evenementenbeleid gewerkt gaat worden met locatieprofielen voor verschillende locaties, waarin onder andere ook duurzaamheidseisen worden opgenomen. Om organisatoren blijvend te stimuleren en faciliteren kan hierbij een gastheer/gastvrouw per locatie worden ingezet.

Om de locatieprofielen aan te laten sluiten op de omgevingswet en de omgevingsplannen, is per locatie een akoestisch onderzoek nodig. In totaal wordt voor twee jaar een budget van € 100.000 per jaar vrijgemaakt. Lichtshow/vuurwerkshow op oudejaarsavond Als Arnhem zijn we voorstander van een landelijk vuurwerkverbod. We zullen ons hiervoor hard maken bij het Rijk. Tot het zover is, voeren we een lokaal vuurwerkverbod in. Als alternatief voor dit verbod op consumentenvuurwerk, organiseren we een lichtshow of een vuurwerkshow op Oudejaarsavond. Een vuurwerkshow moet echt impact maken om daadwerkelijk als alternatief voor eigen vuurwerk te worden gezien. In de loop van de komende jaren kunnen we een Arnhemse show verder ontwikkelen richting bijvoorbeeld een lichtshow. De kosten van een vuurwerkshow schatten we op basis van onderzoek bij andere steden in op € 150.000 per jaar, inclusief projectleider om dat goed en veilig te organiseren. Vanaf 2023 is hiervoor reeds € 25.000 in de begroting opgenomen. Voorgesteld wordt dit bedrag op te hogen met € 125.000 voor de jaren 2023 tot en met 2025 en daarna op basis van een evaluatie besluiten te nemen over het vervolg. Veiligheidscoördinatie evenementen, manifestaties en demonstraties Arnhem is een grote stad met een open karakter en dat heeft gevolgen voor de openbare orde en veiligheid.

Een centraal station, uitgebreide horeca met vrije openingstijden en een professionele voetbalclub zijn verworvenheden die komen met verantwoordelijkheid. Zo gaat de opening van horeca en het nachtleven na corona gepaard met forse onregelmatigheden, tot aan ernstige aanrandingen toe. Gebeurtenissen elders in de wereld hebben hun weerslag op de aanzienlijke diasporagemeenschappen in Arnhem. Crises als de coronapandemie, de opvang van vluchtelingen en zeer recent de ontwikkelingen rond het stikstofdossier voeden de verharding en polarisatie. Het aantal demonstraties is verdubbeld, met steeds meer gevallen van geweldsdreiging. Met de huidige middelen kunnen we crises, evenementen en demonstraties onvoldoende in goede banen leiden en is het risico dat ze uit de hand lopen te groot. Met een investering van € 150.000 voor de jaren 2023 tot en met 2026 maken we een einde aan de overbelasting van de huidige capaciteit en kan worden voorzien in extra coördinatie en ondersteuning. Beperken binnenstadsdistributie In het coalitieakkoord is opgenomen dat we plannen maken om het aantal auto’s in en om de binnenstad terug te dringen en doorgaand verkeer en distributie aanzienlijk te beperken.

Ten aanzien van zero emissie binnenstadsdistributie (waarvan Arnhem de intentie heeft uitgesproken om dit per 1-1-2025 te realiseren), is het noodzakelijk dat hiervoor aanvullende middelen worden gereserveerd. Voor de implementatie van een zero emissie binnenstadsdistributie wordt in 2023 en 2024 € 250.000 vrijgemaakt en daarnaast is € 100.000 structureel nodig voor het beheren en controleren van deze zone. Voorbereiding Dutch Green week In het coalitieakkoord is opgenomen dat in 2024 de Dutch Green week wordt georganiseerd. Om deze goed voor te kunnen bereiden is in 2023 een bedrag van € 100.000 begroot.

25

Gemeentepool In het coalitieakkoord is opgenomen dat we voorkomen dat inhuur voor regulier werk wordt ingezet. Om toch snel in te kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen of wisselende behoeftes van de stad, stellen we een interne flexibele schil in. Hiermee kunnen we desgewenst ook snel op- en afschalen, maar wel op een goedkopere manier waarbij de kennis in de organisatie wordt geborgd. De gemeentepool is een antwoord op de vraag hoe we ervoor zorgen dat gemeente Arnhem op een toekomstbestendige manier nieuwe mensen weet te vinden (recruitment), binden, boeien en behouden (leren en ontwikkelen). De ontwikkeling van een gemeentepool houdt in dat we jaarlijks tientallen (nieuwe) medewerkers proactief en competentiegericht gaan werven. We wachten niet tot er een concrete vacature of opdracht is, maar gaan zelf op zoek naar een diversiteit aan kandidaten die we een loopbaan bij de gemeente willen aanbieden om op termijn door te stromen naar een reguliere werkplek. We besteden specifiek aandacht aan moeilijke vervulbare functies en werving van mensen uit ondervertegenwoordigde groepen. Om dit te kunnen realiseren is extra inzet nodig op het gebied van recruitment, ontwikkelingstrajecten en interne mobiliteit. Voorgesteld wordt om hiervoor incidentele middelen vrij te maken, aflopend van € 282.000 in 2023 naar € 71.000 in 2026.

Participatieadviseurs Als gemeente laten we meer zien wat we doen in de wijk. We gaan onze inwoners en andere belanghebbenden snel en vroegtijdig betrekken bij de dingen die we in de stad doen, waarbij telkens vooraf duidelijk moet zijn waarop inwoners invloed hebben. Hiervoor zetten we een mix van instrumenten in. Per wijk en per onderwerp kijken we wat het beste werkt. Om uitvoeringsprojecten te ondersteunen, burgerparticipatie goed te implementeren in de organisatie en nieuw beleid uit het coalitieakkoord op een goede wijze te implementeren, zijn twee participatie-adviseurs nodig. Voorgesteld wordt om hiervoor in de jaren 2023 en 2024 € 150.000 vrij te maken. Public affairs De Arnhemse Public affairs functie richt zich op de advisering en ondersteuning van het college op de (overstijgende) netwerken en partnerschappen Groene Metropoolregio en provincie, Euregio + stedennetwerk, G40 en VNG. Een specifieke lobbyfunctie is binnen de huidige formatie en budgetten niet te realiseren. Lobbyactiviteiten vinden vooral plaats vanuit de betreffende programma’s en projecten. De investering is nodig om hier meer regie op te krijgen, een meer actieve lobby richting Rijk te realiseren en te gaan werken met een strategische en rollende Arnhemse lobbyagenda in goede afstemming met het Public affairs team van de Groene Metropoolregio Arnhem Nijmegen.

Voorgesteld wordt om hiervoor incidenteel tot en met 2026 jaarlijks € 200.000 vrij te maken. Strategisch huisvestingsplan Gelet op het feit dat het huurcontract voor het stadskantoor in 2025 afloopt, is een onderzoek naar onze toekomstige huisvesting, uitmondend in een strategisch huisvestingsplan, op korte termijn gewenst en noodzakelijk. Daarbij onderzoeken we de mogelijkheden om de huisvesting in het stadhuis te concentreren. Daarnaast wordt onderzocht of gezamenlijke huisvesting in de wijken van de teams Leefomgeving, Sociale Wijkteams en Werk & Inkomen kan bijdragen aan meer integraliteit in de aanpak en de gewenste versterking van de samenwerking. Om dit onderzoek uit te kunnen laten voeren is in zowel 2022 als in 2023 € 50.000 aan middelen noodzakelijk. Vervroegde afronding reorganisatie W&I De reorganisatie van Werk & Inkomen die in 2020 gestart is, loopt voor op schema. Voor deze reorganisatie zijn middelen gereserveerd in de bestemmingsreserve Bedrijfsvoering. In 2022 zullen de voor 2023 gereserveerde middelen worden onttrokken aan de bestemmingsreserve Bedrijfsvoering. Dit wordt meegenomen in Turap 2 2022. in 2023 worden de niet bestede middelen weer toegevoegd aan deze reserve. Actualisatie erfpacht canons Wanneer een erfpachter daarom verzoekt wordt het erfpachtperceel, conform bestaand beleid aan de pachter verkocht.

Als gevolg van deze verkoop dalen de jaarlijkse canon opbrengsten. Deze worden nu vanaf 2023 structureel met € 58.000 verlaagd, waarmee de geraamde inkomsten uit erfpacht aansluiten bij de omvang van de gronden die in erfpacht zijn uitgegeven. Correctie verwerking B2022 Beheer MFC's In de Begroting 2022 is in de ontwikkelingen van het financieel kader toegelicht dat extra ruimte werd vrijgemaakt voor het beheer van MFC’s. Per abuis is dit niet cijfermatig in de Begroting 2022 verwerkt.

26

Jaarlijkse bijstellingen Jaarlijkse bijstellingen Bedragen x € 1.000

2023

2024

2025

2026

I/S

Prijs- en volumeontwikkeling 2022 Prijs- en volumeontwikkeling 2023 Totaal ontwikkelingen coalitieakkoord

-2.300 -15.000 -17.300

-2.300 -15.000 -17.300

-2.300 -15.000 -17.300

-2.300 S -15.000 S -17.300

Prijs- en volumeontwikkeling 2022 Compensatie subsidies 2022 Brandstofkosten doelgroepenvervoer Prijs- en volumeontwikkeling 2023 Inverdieneffect Ontwikkeling belastingen en legesopbrengsten Ontwikkelingen Meerjareninvesteringsplanning Totaal aanvullend op coalitieakkoord

-2.535 -2.753 -250 -4.396

-2.535

-2.535

-2.535 S I

-4.396

-4.396

105 1.042 -8.787

245 713 -5.972

255 1.177 -5.499

-4.396 S 700 S 445 S -503 -6.288

Totaal jaarlijkse bijstellingen

-26.087

-23.272

-22.799

-23.588

Prijs- en volumeontwikkeling Sinds de tweede helft van 2021 zijn de inflatiecijfers drastisch opgelopen. De forse prijsstijgingen zijn vooral te zien in de energieprijzen en de bouwmaterialen. Hierdoor worden diverse onderdelen in de begroting geconfronteerd met hogere lasten. In het coalitieakkoord is daarom reeds € 17,3 miljoen voor compensatie van de prijs- en volumeontwikkeling over 2022 en 2023 opgenomen. Na het verschijnen van het centraal economisch plan 2022 (CEP) is de prijsontwikkeling opnieuw berekend. Op basis van de loon en prijsontwikkeling in 2022 is deze structureel verhoogd met € 2,5 miljoen en op basis van de verwachte loon- en prijsontwikkeling over 2023 met € 4,4 miljoen. Daarnaast wordt de raming voor 2023 incidenteel verhoogd met € 3,0 miljoen waarvan € 2,5 compensatie voor subsidieontvangers en € 250.000 voor de hogere brandstofkosten voor doelgroepenvervoer. Voor de aanvullende prijsontwikkeling over 2022, bovenop de compensatie die in de Begroting 2022 was opgenomen, is in het coalitieakkoord € 2,3 miljoen geraamd. Op basis van de nieuwe raming op basis van het CEP wordt dit met € 2,5 miljoen verhoogd naar € 4,8 miljoen. Deze totale extra compensatie kan uitgesplitst worden in 3 onderdelen. De meest forse prijsstijgingen zien we in het onderhoud van de openbare ruimte (€ 2,2 miljoen) en de zorg (€ 1,3 miljoen).

Daarnaast leidt de nieuwe cao voor gemeenteambtenaren tot € 1,3 miljoen hogere lasten. Daarnaast ontvangen subsidieontvangers in 2023 incidenteel een extra compensatie van € 2,8 miljoen en ramen we in 2023 € 250.000 aan extra brandstofkosten voor doelgroepenvervoer. Voor het Sportbedrijf is in het coalitieakkoord € 300.000 bestemd in verband met de hogere kosten die zij hebben. Bij de Perspectiefnota volgend jaar zal bekeken worden of alsnog overgegaan kan worden tot een structurele aanvullende compensatie voor subsidieontvangers. Dit zal mede afhankelijk zijn van een oplossing van het 'ravijn' in de gemeentefondsuitkering dat de structurele ruimte in deze begroting beperkt. Voor (reguliere) prijs- en volumeontwikkeling vanaf 2023 was in het coalitieakkoord reeds € 15,0 miljoen geraamd. De geactualiseerde raming op basis van het CEP komt € 4,4 miljoen hoger uit op € 19,4 miljoen structureel vanaf 2023. Hierin wordt onder andere rekening gehouden met een consumentenprijsindex (cpi) van 2,4%, een stijging van de ambtenarensalarissen van 3,6%, een stijging van de zorgkosten met 4,4% en een stijging van het onderhoud in de openbare ruimte met 2,9%. In maart 2023 publiceert het Centraal Planbureau (CPB) een nieuw CEP. Daaraan kan deze raming worden getoetst. De loon- en prijsontwikkeling zijn zoals gezegd uitzonderlijk groot.

In de afgelopen 10 jaar waren de ramingen voor ontwikkeling van de lonen bij de overheid en de prijzen van overheidsconsumptie niet zo hoog als de raming in het CEP 2022. De hoge loon- en prijsontwikkeling brengt op de lange termijn onzekerheid met zich mee. Mogelijk ontstaat er op lange termijn een inverdieneffect waardoor de prijsontwikkeling uit externe bron gedekt kan worden. We ramen hiervoor in 2026 een effect van € 0,7 miljoen. Bij de komende perspectiefnota zal deze post opnieuw beoordeeld worden.

27

Ontwikkeling onroerende zaak belasting (OZB) De OZB-opbrengsten worden geraamd op het aantal woningen inclusief de groei van het aantal woningen dat de komende jaren verwacht wordt. De toename van het aantal woningen en daarmee de OZB-opbrengsten zijn in de nieuwe raming naar boven bijgesteld. Dit leidt tot een stijging van de inkomsten met € 105.000 in 2023 oplopend tot structureel € 445.000 vanaf 2026. Ontwikkelingen Meerjareninvesteringsplanning (MIP) De ontwikkelingen van het MIP bestaan uit drie onderdelen, de actualisatie van de planning, de actualisatie van de prijzen en de aanpassing van de raming voor het planningsrealisme. In de onderstaande tabel zijn deze ontwikkelingen afzonderlijk weergegeven. Ontwikkelingen Meerjareninvesteringsplanning Bedragen x € 1.000

2023

2024

2025

2026

I/S

Actualisatie MIP Indexatie MIP Planningsrealisme MIP

725 -203 520

322 -426 818

338 -615 1.453

240 S -742 S 0 I

Totaal ontwikkelingen Meerjareninvesteringsplanning

1.042

713

1.177

-503

Actualisatie planning Uit de actualisatie van de planning volgt een voordeel van € 725.000 in 2023 aflopend tot € 240.000 in 2026. Reden hiervoor is dat investeringen getemporiseerd worden. Met name door schaarste van bouwmaterialen en personeel lopen diverse investeringsprojecten vertraging op en verschuift daarmee ook de planning van de volgende investeringen. Actualisatie prijzen De begroting is zoals gebruikelijk opgesteld in constante prijzen. Dit betekent dat in deze begroting de ramingen voor alle jaarschijven (2023-2026) zijn gebaseerd op een vast prijspeil zoals geprognosticeerd voor 2023. Voor investeringen in het MIP geldt hierbij echter een uitzondering. In het MIP kan onderscheid worden gemaakt tussen twee type investeringen: • Investeringen die jaarlijks repeterend plaatsvinden. Het betreft dan vaak de kosten van groot onderhoud of van periodieke vervanging van bestaande investeringsgoederen. • Eenmalige, unieke investeringen. Deze investeringen worden in het MIP geraamd in het verwachte jaar van oplevering. De daadwerkelijke bestedingen kunnen verspreid over meerdere jaren plaatsvinden. Het gaat hier veelal om gebouwen (vaak voor sport, cultuur, onderwijshuisvesting) of grote infrastructurele werken (zoals de Blauwe Golven). Voor de jaarlijks repeterende investeringen geldt dat zij geraamd worden in constante prijzen.

Eenmalige, unieke investeringen worden daarentegen geraamd op het verwachte prijsniveau van het jaar / de jaren waarin de desbetreffende investering zal worden uitgevoerd. Verwachte prijsstijgingen tot oplevering van het project maken onderdeel uit van de desbetreffende projectbegroting. Eventuele bijstelling van deze investeringsramingen bijvoorbeeld als gevolg van meer dan verwacht gestegen prijzen wordt dan ook per project bepaald, waarbij rekening wordt gehouden met de voortgang van het project (onderdelen die al zijn uitgevoerd blijven buiten beschouwing) en met de mogelijkheden om prijsstijgingen binnen het project op te vangen. Op basis van deze uitgangspunten is het MIP in deze begroting als volgt bijgesteld: • De jaarlijks repeterende investeringsbudgetten voor onderhoud en periodieke vervanging in de openbare ruimte zijn geactualiseerd naar het prijspeil 2023. Dit gebeurt op basis van de BDB-index Grond-, weg, en waterbouw Nieuwbouw. In de begroting was al rekening gehouden met een prijsstijging van 2% in 2022. Nu bijgesteld voor de structurele doorwerking van hoger dan verwachte prijzen 2022 van 8,5% plus de verwachte prijsstijging 2023 van 3,8%. • De in het voorliggende MIP opgenomen unieke, éénmalige investeringsprojecten betreffen nagenoeg uitsluitend de investeringen voor onderwijshuisvesting.

Het prijspeil van deze budgetten is geactualiseerd op basis van de BDB-index Schoolgebouwen Nieuwbouw. In de begroting was al rekening gehouden met een jaarlijkse prijsstijging van 2%, nu bijgesteld voor structurele doorwerking hoger dan verwachte prijzen 2022

28

•

van 6,4% plus hogere verwachte prijsstijging in 2023 van 2,5%. Vanaf 2024 wordt verder rekening gehouden met een prijsstijging van ongewijzigd 2% per jaar; Naast de verwachte prijsstijging voor 2023 wordt zoals aangegeven dus steeds ook rekening gehouden met de structurele doorwerking van de in 2022 sterker dan verwachte prijsstijgingen.

Op deze wijze is daarmee ook invulling gegeven aan motie 21M247 (Stijging bouwkosten volledig opnemen in begroting). Door het hanteren van de meest passende indexcijfers is de begroting gebaseerd op een realistisch prijspeil. In de huidige marktomstandigheden is er sprake van een tekort aan bouwmaterialen en gekwalificeerd personeel en als gevolg hiervan zijn er prijsstijgingen in zowel de utiliteitsbouw als in de grond-weg-waterbouw (GWW). Sinds begin 2022 is als gevolg van de oorlog in de Oekraïne de prijs voor bouwmaterialen nog verder gestegen. De hoge gas- en olieprijzen leiden direct tot verhoging van de kosten van bouwmateriaal. Prijsstijgingen van soms meer dan 10% zijn aan de orde van de dag en er is veel onzekerheid bij zowel aannemers als opdrachtgevers over de prijs van bouwmaterialen. Als gevolg van deze onzekerheid zijn aannemers/uitvoerders niet (meer) bereid om het risico van prijsstijgingen te dragen. Zolang de marktomstandigheden hierom vragen zal daarom de ‘risicoregeling indexering prijsstijgingen bouw’ in de contracten moeten worden opgenomen. Hiermee wordt voorkomen dat lopende werken stilgelegd worden en wordt voldaan aan een belangrijke voorwaarde zodat marktpartijen zich blijven inschrijven op aan te besteden werken. Daar waar prijsvaste aanbesteding niet mogelijk blijkt wordt hiermee prijsrisico zoveel mogelijk beperkt.

Bij de reguliere onderhoudsprojecten in de openbare ruimte zal hiervan gebruik worden gemaakt zolang de marktomstandigheden daarom vragen. Bij de grotere ontwikkelprojecten in de openbare ruimte waarbij sprake is van een prijsrisico zal vóórdat de aanbesteding plaatsvindt dit aan het college worden voorgelegd, en alleen ná goedkeuring door het college worden overgegaan tot toepassing van een risico-indexatieregeling. Omdat door het toepassen van de ‘risicoregeling indexering prijsstijgingen bouw’ het prijsrisico wordt verlegd van de aannemer naar de gemeente, is hiervoor een risico opgenomen in het gemeentebrede risicoprofiel. Planningsrealisme Het is gebruikelijk dat niet alle investeringen hun oorspronkelijk geplande investeringsritme volgen. Dit kan diverse redenen hebben zowel intern (bv. personele wisselingen) als extern (vertraging bij leveranciers). Voor alle investeringsprojecten wordt een realistische planning gemaakt. Door onvoorziene omstandigheden wordt in een aantal gevallen deze planning niet gehaald. Bijvoorbeeld omdat juridische procedures meer tijd kunnen vragen dan in de planning voorzien, omdat bezwaar / beroep wordt aangetekend. Of omdat de aanbesteding niet verloopt zoals gehoopt. Vooraf valt niet te zeggen welke projecten dit betreft.

Wanneer we met langere doorlooptijden binnen de individuele projecten rekening zouden houden, rekken we het kader voor het project op voorhand al op. Dat vinden we niet gewenst. De individuele planningen zijn zo goed en realistisch mogelijk opgesteld en op het halen van die planning moet worden gestuurd. Door de vele investeringsprojecten die lopen, is het op basis van ervaring, echter wel een zekerheid dat bij een aantal projecten vertraging zal optreden. Projecten die later dan oorspronkelijk gepland afgerond worden, worden later geactiveerd, waardoor de kapitaallasten in de begroting naar achteren schuiven. Hiermee houden we rekening door sinds de Perspectiefnota 2021-2024 op het totaalniveau van de investeringen een deel planningsrealisme in te ramen. Voor het gehele MIP, inclusief nieuwe investeringen en geraamd op het geactualiseerde prijspeil, is het planningsrealisme voor deze Begroting opnieuw geraamd. Op historische basis wordt hiervoor een aflopende reeks van 70% verwachtte onderuitputting van de kapitaallasten geraamd in 2023, 50% in 2024 en 30% in 2025. In de Begroting 2022 was voor 2023 reeds een onderuitputting van 50% geraamd en voor 2024 30%. De actualisatie van het planningsrealisme leidt tot een verlaging van de totale lasten van het MIP met € 0,5 miljoen in 2023, € 0,8 miljoen in 2024 en € 1,5 miljoen in 2025.

Robuustheid van de begroting De onderstaande tabel geeft op hoofdlijnen inzicht in de financiële weerbaarheid van de Arnhemse begroting. In de paragraaf Risicomanagement en weerstandsvermogen wordt dit uitgebreid toegelicht. De verrekeningen met de algemene reserve zoals die in de overzichten hiervoor staan, zijn hierin verwerkt. De weerstandscapaciteit bedraagt in 2023 € 61,4 miljoen. Dat betekent dat er € 61,4 miljoen beschikbaar kan worden gemaakt om financiële tegenvallers op te vangen. Een belangrijk onderdeel hiervan is de algemene reserve. Het vermogen dat nodig is om alle gemeentebrede risico's met een zekerheid van 90 procent op te vangen bedraagt in 2023 € 41,6 miljoen, de benodigde weerstandscapaciteit. De buffers zijn daarmee € 19,8 29

miljoen hoger dan de opgetelde risico's, waarmee de weerstandsfactor in 2023 uitkomt op 1,5. Dit ligt 0,5 boven het minimaal vastgestelde niveau. Vanaf 2023 neemt de weerbaarheid van de begroting jaarlijks toe tot een weerstandsfactor van 2,4 in 2025 in 2026 daalt de weerstandsfactor naar 2,1. Hiermee is de Arnhemse begroting robuust genoeg om tegenvallers op te vangen. Benodigd versus beschikbare weerstandscapaciteit

JV 2021 Prognose 2022

2023

2024

2025

2026

90%

90%

90%

90%

90%

90%

52.462 99.678 47.216

41.631 97.605 55.974

41.631 61.417 19.786

39.155 68.691 29.536

39.155 94.812 55.657

39.155 80.831 41.676

26.231 1,9

39.321 2,3

3.134 1,5

13.874 1,8

39.995 2,4

26.014 2,1

Bedragen x € 1.000 Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit Benodigd versus beschikbaar ruimte irt aanzuivering Verschil (> factor 1,4) Weerstandsfactor

Naast de weerstandsfactor is de solvabiliteitsratio een indicator voor de robuustheid van de balans. In het coalitieakkoord is afgesproken de BR Solvabiliteit op te heffen en te streven naar een solvabiliteit van 14%. Hiermee is extra incidentele ruimte vrijgekomen die deels is ingezet. Doordat het gemeentefonds ook incidentele ruimte biedt is de impact op de solvabiliteitsratio beperkt en stijgt deze 2 procentpunt ten opzichte van de Begroting 2022 naar 18% in 2023. De komende jaren stijgt de solvabiliteit naar 23% in 2026. Ondanks dat de begroting 2023 hiermee robuust is, zijn de ontwikkelingen in het gemeentefonds met betrekking tot het 'ravijn' in 2026 en Beschermd Wonen redenen om nu niet alle beschikbare incidentele ruimte in te zetten. Het brede beeld van de financiële positie wordt beschreven in de paragraaf Risicomanagement en weerstandsvermogen. Dit wordt verder toegelicht met financiële kengetallen en de duiding daarvan. De financiële positie wordt beïnvloed door verschillende ontwikkelingen. Zoals bij alle gemeenten is de afhankelijkheid van de inkomsten van het Rijk groot. De schommelingen hierin zorgen voor een kwetsbaarheid van de financiële positie.

30

Leeswijzer Na het lezen van de hoofdlijnen van deze begroting, vindt u voor uw leesgemak een korte toelichting op de bouw van deze begroting. De begroting is een onderdeel uit de P&C-cyclus. In de begroting wordt het gemeentelijk beleid op hoofdlijnen toegelicht. Dit doen we aan de hand van de drie w-vragen: • wat willen we bereiken? • wat gaan we doen? • wat mag het kosten?

Opbouw van de Begroting 2023 In deze leeswijzer wordt aangegeven hoe de indeling van de Begroting eruit ziet. Deel 1 - hoofdlijnen van beleid en ontwikkelingen in het financieel kader In de stedelijke en wijkprogramma's worden de prioriteiten van het beleid aangegeven. Een samenvatting van de prioriteiten krijgt een plek in hoofdstuk 1. In het hoofdstuk Ontwikkelingen in het financieel kader worden de belangrijkste financiële ontwikkelingen weergegeven. Ook wordt in dit hoofdstuk een verklaring van de mutaties gegeven. Deel 2 - beleidsbegroting De beleidsbegroting is opgebouwd uit vier onderdelen: Acht wijkprogramma's (W) Sinds 2017 zijn acht wijkprogramma's ingesteld. De 24 wijken zijn geclusterd in acht gebieden: Noord-West, Noord-Oost, Presikhaaf, Centrum/Spijkerkwartier/Arnhemse Broek, Malburgen, Rijkerswoerd/ Kronenburg/ Vredenburg, Elden/ De Laar en Schuytgraaf/ Elderveld. Dertien stedelijke programma's (S) In de stedelijke programma's zijn de ambities, doelen, inspanningen en de daarbij behorende budgetten op stedelijk niveau opgenomen. Negen paragrafen De paragrafen vormen een 'dwarsdoorsnede' van de begroting. Er worden kaderstellende beleidslijnen vastgelegd met betrekking tot beheersmatige aspecten. De paragrafen geven daarmee belangrijke aanvullende informatie over de meerjarige financiële positie van de gemeente.

Een deel van de paragrafen zijn in het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) verplicht voorgeschreven. De volgende verplichte paragrafen vanuit het BBV zijn opgenomen: 1. Lokale heffingen - In deze paragraaf wordt stilgestaan bij de diverse gemeentelijke belastingen en heffingen en de consequenties daarvan voor de inwoners. 2. Risicomanagement en weerstandsvermogen - Het weerstandsvermogen geeft aan hoe solide de financiële positie van de gemeente is. In deze paragraaf zijn ook financiële kengetallen opgenomen, zoals het weerstandsvermogen, de solvabiliteit en de schuldquote 3. Onderhoud kapitaalgoederen - In deze paragraaf wordt toegelicht op welke wijze het onderhoud van de gemeentelijke kapitaalgoederen (zoals wegen, riolering, gebouwen) gewaarborgd is. 4. Financiering - Hier wordt toegelicht op welke wijze met de financieringsbehoefte van de gemeente is omgegaan. 5. Bedrijfsvoering - In de paragraaf wordt gerapporteerd over de voortgang van interne ontwikkelingen binnen de gemeentelijke organisatie. 6. Verbonden partijen - De gemeente werkt samen met andere partijen om bepaalde doelen te bereiken. Als de gemeente een bestuurlijk en financieel belang heeft bij een partij, is dit een zogenoemde verbonden partij. In deze paragraaf worden alle verbonden partijen toegelicht. 7. Grondbeleid - De gemeente speelt een rol in het kopen en verkopen van gronden.