Agendabundel

Bundel van de Politieke Avond van 1 december 2021

Agenda bijlagen Raadskamerindeling 1 december 2021 1.RZ

18.45 uur - 20.15 uur: Transitievisie Warmte Fase: informatief Locatie: Raadzaal Dossier 3065 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, informatieve behandeling Raadsvoorstel "Transitievisie Warmte" Bijlage 1: Transitievisie warmte gemeente Arnhem, met bijlagen 1 en 3 Bijlage 2: Warmtenetstrategie en rolbepaling gemeente Arnhem (Berenschot, september 2021) met 6 subbijlagen Deelnemers rondetafelgesprek Schriftelijke inbreng van de Arnhemse Bomenbond Schriftelijke bijdrage van dhr. H. Velvis - Hoogkamp Energie Schriftelijke bijdrage van dhr. C. Vogelaar - Liander Schriftelijke bijdrage van dhr. D. Meijer - Firan Schriftelijke inbreng van mw. M. Spaander Schriftelijke inbreng van mw. E. Karis Nazending van de heer Vogelaar van Liander Presentatie rondetafelgesprek Transitievisie Warmte Behandelresultaat 1 december 2021, informatieve behandeling

2.LF

18.45 uur - 20.15 uur: Ontwikkelperspectief Kronenburg Fase: meningsvormend (1) Locatie: Landgoed/Festival

Dossier 2866 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, 2e meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Ontwikkelperspectief Kronenburg" Bijlage 1 - Ontwikkelperspectief Kronenburg Bijlage 2 - Sociale paragraaf Kronenburg Bijlage 3 - Woningbouwprogramma Bijlage 4 - Toelichting participatie Ontwikkelperspectief Kronenburg Aanvullende bijlage 1 - Rapportage bewonersenquête Aanvullende bijlage 2 - Overzicht vragen en antwoorden

Aanvullende bijlage 3 - Overzicht wijzigingen Ontwikkelperspectief Bijlage 5 - Toets Aanvraag Woningbouwimpuls Kronenburg aan kaders voor de besteding van het Klimaatfonds Vaststellingsovereenkomst Mediation Kronenburg d.d. 1 april 2009 Raadsbrief "Toekomstperspectief Elderveld-Kronenburg-Vredenburg", d.d. 20-07-2021 Bijlage - Toekomstperspectief Elderveld Kronenburg Vredenburg Inbreng van Buurtoverleg Kronenburg–Appelgaard - De stem van Kronenburg Schriftelijke inbreng - Van Boxmeer namens Catella Schriftelijke inbreng - Stichting Wonen in Kronenburg en Appelgaard Beantwoording technische vragen van de PVV fractie Overzicht lijst insprekers Kronenburg Raadsbrief "Aanvraag subsidie woningbouwimpulsregeling Rijk voor Kronenburg", d.d. 07-09-2021 Memo van wethouder Bouwkamp inzake "Toezegging 991 bekrachtiging geheimhouding bijlage Fianciën Kronenburg" Memo van wethouder Bouwkamp inzake "Toezegging consequenties koopwoningen ipv huur woningen in Kronenburg", d.d. 14 juli 2021 Behandelresultaat 6 oktober 2021, informatieve behandeling Behandelresultaat 17 november 2021, meningsvormende (1) behandeling Behandelresultaat 1 december 2021, 2e meningsvormende (1) behandeling 3.WG

18.45 uur - 20.15 uur: Vaststellen van het integraal huisvestingsplan 2021-2022 en stand van zaken onderwijshuisvesting po, (v)so en vo Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Walburgis Dossier 3023 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Jaarprogramma integraal huisvestingsplan 2021-2022 en stand van zaken onderwijshuisvesting po, (v)so en vo" Bijlage 1 - Jaarprogramma 2021 en 2022 en stand van zaken onderwijshuisvesting po, (v)so en vo Bijlage 2 - Memo Actualisatie normbedrag huisvesting primair onderwijs, 31 maart 2021 Bijlage 3 - De herkomst en bestemming van leerlingen van basisscholen in Schuytgraaf, Afdeling Informatie Onderzoek & Statistiek, 25 maart 2021 Schriftelijke inspraakbijdrage van mw. S. Veltmaat - College van Bestuur Flores Onderwijs Behandelresultaat 1 december 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling

4 5.RZ

20.15 uur - 20.30 uur: Pauze 20.30 uur - 21.45 uur: Raadsvoorstel Vervolg Lauwersgrachtalliantie Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Raadzaal Dossier 3082 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Vervolg Lauwersgrachtalliantie" Bijlage - Visiedocument: HET BEGINT BIJ DE STAD, Programma voor het nieuwe podium van Introdans, Oostpool, Stadstheater en vele anderen Raadsbrief "Stand van zaken Lauwersgrachtalliantie" d.d. 23-09-2021 Schriftelijke inbreng van dhr. E.R. Wiessenberg - bewonersgroep Arnhems Hart Schriftelijke inbreng van mevr. Schoen - artistiek leider theatergroep Echo Deelnemers rondetafelgesprek Behandelresultaat 1 december 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling

6.LF

20.30 uur - 21.45 uur: Agenderingsverzoek "Stand van Zaken Burgerparticipatie" Locatie: Landgoed/Festival Behandeladvies 1 december 2021 Raadsbrief "Stand van zaken burgerparticipatie" d.d. 11-06-2021 Bijlage 1 - Projectplan "Aan de slag met burgerparticipatie"

Bijlage 2 - Actielijst bijgewerkt Bijlage 3 - Reactie college op deze brief met aanvullende punten op het gebied van burgerparticipatie Bijlage 4 - Factoren die bijdragen aan een succesvol participatietraject Bijlage 5 - Van Arnhem Voor Arnhem (participatietraject richting de verkiezingen) Bijlage 6 - Beslisboom burgerparticipatie in Arnhem Behandelresultaat 17 november 2021 Behandelresultaat 1 december 2021 7.WG

20.30 uur - 21.45 uur: Budgetoverheveling 2021 Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Walburgis Dossier 3093 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Budgetoverheveling 2021" Bijlage 1 - Budgetoverheveling 2021 Bijlage 2 - Begrotingswijziging BO 2021 Memo van wethouder Paping inzake "Beantwoording vragen nav meningsvormende behandeling raadsvoorstel Budgetoverheveling 2021", d.d. 08-12-2021 Raadskameradvies t.b.v. de besluitvormende behandeling op 22-12-2021

8 9.RZ

10.LF

21.45 uur - 22.00 uur: Pauze 22.00 uur - 23.15 uur: Raadsvoorstel Vervolg Lauwersgrachtalliantie (vergaderdocumenten zie hierboven) Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Raadzaal 22.00 uur - 23.15 uur: Vrij zijn in Arnhem Fase: meningsvormend (1) Locatie: Landgoed/Festival Dossier 2898 voorblad Behandeladvies 1 december 2021, 2e meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Vrij zijn in Arnhem" Bijlage - Vrij zijn in Arnhem Aangenomen motie "Integrale inclusievisie en actieplan'" (20M245g) Raadsbrief "Informatieverzoek conform artikel 169 lid 3 gemeentewet m.b.t. 'Vrij zijn in Arnhem' " d.d. 07-09-2021 Bijlages bij het verzoek om inlichtingen van de fractie ChristenUnie Behandelresultaat 17 november 2021, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Antwoord Technische Vraag "Vrij zijn in Arnhem" - fractie VVD Antwoord Technische Vraag "Vrij zijn in Arnhem" - fractie CDA Behandelresultaat 1 december 2021, 2e meningsvormende (1) behandeling

11.WG

22.00 uur - 23.15 uur: Agenderingsverzoek "Dadermonitor 2015 - 2019 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen" (voortgezette behandeling) Locatie: Walburgis Behandeladvies 1 december 2021 Agenderingsverzoek "Dadermonitor 2015 - 2019 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen" van de fractie van Arnhem Centraal Raadsbrief "Dadermonitor 2015 - 2019 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen", d.d. 21-01-2021 Bijlage - Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen (2021), Dadermonitor mensenhandel 2015-2019 Factsheet bij de Dadermonitor mensenhandel 2015–2019 Kader voor de aanpak van Mensenhandel door gemeenten, publicatie VNG Raadsvoorstel "Concept Veiligheidsstrategie 2019-2022 Oost-Nederland en ontwerp Meerjarenbeleidsplan politie 2019-2022" Bijlage 1 - Aanbiedingsbrief d.d. 7 februari 2019 Bijlage 2 - Concept Veiligheidsstrategie 2019-2022

Bijlage 3 - Concept Meerjarenbeleidsplan politie 2019-2022 Bijlage 4 - Kadernota Veiligheid 2018-2022 Arnhem; Veilige Stad Raadsbrief "Uitvoeringsplan mensenhandel en utbuiting 2017-2020", d.d. 06-06-2017 Bijlage - Uitvoeringsplan Mensenhandel en Uitbuiting Arnhem 2017 - 2020 Presentatie Politie / Openbaar Ministerie Behandelresultaat 7 april 2021 Behandelresultaat 19 mei 2021 Behandelresultaat 22 september 2021 Behandelresultaat 1 december 2021

Agenda bijlagen 1 Raadskamerindeling 1 december 2021

Agenda Politieke Avond 1 december 2021 Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

18.45 uur - 20.15 uur (90)

18.45 uur - 20.15 uur (90)

18.45 uur - 20.15 uur (90)

Transitievisie Warmte (i)

Ontwikkelperspectief Kronenburg (m1)

Vaststellen van het integraal huisvestingsplan 2021-2022 en stand van zaken onderwijshuisvesting po, (v)so en vo (i/m1)

Pauze: 20.15 uur - 20.30 uur Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

20.30 uur - 21.45 uur (75)

20.30 uur - 21.45 uur (75)

20.30 uur - 21.45 uur (75)

Raadsvoorstel Vervolg Lauwersgrachtalliantie (i/m1)

Agenderingsverzoek "Stand van Zaken Burgerparticipatie"

Budgetoverheveling 2021 (i/m1)

Pauze: 21.45 uur - 22.00 uur Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

22.00 uur - 23.15 uur (75)

22.00 uur - 23.15 uur (75)

22.00 uur - 23.15 uur (75)

Raadsvoorstel Vervolg Lauwersgrachtalliantie (i/m1)

Vrij zijn in Arnhem (m1)

Agenderingsverzoek "Dadermonitor 2015 - 2019 van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen" (voortgezette behandeling)

1.RZ 18.45 uur - 20.15 uur: Transitievisie Warmte 1 Dossier 3065 voorblad.pdf

Politieke Avond Dossiernummer

3065

Vertrouwelijk

Nee

Vergaderdatum

1 december 2021

Agendapunt

1.RZ

Omschrijving

18.45 uur - 20.15 uur: Transitievisie Warmte

Geagendeerd

Vergaderdatum

Politieke Avond

1 december 2021

Politieke Avond

8 december 2021

1 Behandeladvies 1 december 2021, informatieve behandeling

Titel/onderwerp:

Transitievisie warmte

Raadsadviseur:

W. Lammers

Telefoonnr:

377 2581

Van: Portefeuillehouder:

College Ronald Paping

Ambtenaar: Telefoonnr: E-mailadres:

Erwin Bosch

Doel activiteit

Informerend (I)

Willem.lammers@arnhem.nl

06 50 19 40 20 erwin.bosch@arnhem.nl

Toelichting Inhoud Het college stelt voor de Transitievisie Warmte vast te stellen. Met deze visie geeft Arnhem richting en invulling aan het realiseren van de eerder afgesproken CO2 reductie in de gebouwde omgeving van Arnhem, met focus op het doel om 6.500 bestaande woningen aardgasvrij te maken in 2030. De visie komt voort uit het Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030 dat in januari 2020 is vastgesteld en op de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie van april 2019. Met dit raadsvoorstel worden motie 21M50 en toezegging 883 afgedaan. De toegekende middelen vanuit de begroting zijn niet toereikend. Er wordt rekening gehouden met cofinanciering vanuit het Rijk en op projectbasis vanuit Provinciale en Europese middelen. De middelen vanuit het Rijk zijn nog niet definitief en structureel. Zie voor meer informatie het raadsvoorstel met bijbehorende bijlagen. Voorgesteld resultaat van de bespreking Spreekrecht publiek Behandeladvies

Start en afronding van de informatieve fase Ja Informatieve fase: 1. Technische briefing Omdat het een technisch raadsvoorstel betreft wordt voorafgaand aan het rondetafelgesprek de mogelijkheid geboden om mondeling technische vragen te stellen. Voor de beantwoording zijn twee ambtelijke experts en een expert vanuit Berenschot aanwezig. 2. Rondetafelgesprek Op dit moment hebben zeven deelnemers zich aangemeld voor een rondetafelgesprek over dit onderwerp. Tijdens het rondetafelgesprek krijgen de deelnemers twee minuten om zich voor te stellen en de belangrijkste boodschap over te brengen. Vervolgens krijgen de fractievertegenwoordigers de gelegenheid om vragen aan de insprekers te stellen via een open gesprek.

Bijlagen Raadsvoorstel "Transitievisie Warmte" Bijlage 1: Transitievisie warmte gemeente Arnhem, met bijlagen 1 en 3 Bijlage 2: Warmtenetstrategie en rolbepaling gemeente Arnhem (Berenschot, september 2021) met 6 sub-bijlagen

1 Raadsvoorstel "Transitievisie Warmte"

Aan de gemeenteraad Zaaknummer

607165

Onderwerp:

Transitievisie warmte

a Voorstel 1. De Transitievisie warmte gemeente Arnhem vast te stellen. Inleiding In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen, waaronder CO2, verminderen. In 2050 moet Nederland, en ook Arnhem, onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. En in 2030 hebben we 55% minder CO2 uitstoot dan in 1990. Om deze doelen te halen zal ook in Arnhem het energieverbruik verder omlaag moeten, en zal een overgang van fossiele energie naar schone energie moeten worden bereikt, o.a. in de gebouwde omgeving. Met gebouwde omgeving bedoelen we alle woningen en gebouwen. Belangrijk onderdeel hiervan is de warmtetransitie, de overgang van aardgas naar duurzame warmtevoorziening. Gemeenten hebben de regie in deze warmtetransitie gekregen. Zo kunnen ze de transitie lokaal vormgeven, met oog voor alle betrokkenen. Ook biedt de uitvoering van de warmtetransitie kansen op andere lokale thema's. Denk aan het verbeteren van de leefomgeving, het bestrijden van energiearmoede en het versterken van de lokale economie. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten uiterlijk in 2021 een transitievisie warmte vaststellen. Hierin geven ze hun visie op de toekomstige warmtevoorziening in de gebouwde omgeving en wordt beschreven waar, wanneer en hoe dit gaat gebeuren. Deze visie richt zich op het jaar 2030 met een doorkijk naar 2050.

Het opstellen van een transitievisie warmte is één van de acties uit het Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030 (januari 2020). Voor de warmtetransitie in de wijken heeft u in april 2019 de bijhorende koers, uitgangspunten en aanpak vastgesteld in 'De Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie'. Hierin hebben we afgesproken om de energietransitie samen, eerlijk en duurzaam op te pakken en de bewoners spelen daarbij een belangrijke rol. Voor de verduurzaming van de stad en de wijken zijn forse proces- en investeringsmiddelen vrijgemaakt en zijn in mei 2019 spelregels voor de besteding van het klimaatfonds vastgesteld. Hiermee zijn we concreet aan de slag op regionaal-, stedelijk- en wijkniveau. Inmiddels blijkt dat deze middelen niet toereikend zijn voor de opgave.

Beoogd effect Richting en invulling geven aan het realiseren van de, in het Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030, afgesproken 77 kT CO2 reductie in de gebouwde omgeving van Arnhem, met focus op het doel: 6.500 bestaande woningen aardgasvrij in 2030. Argumenten 1.1 De visie bouwt voort op 'De Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie' In de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie (april 2019) staan zeven uitgangspunten om keuzes te kunnen maken bij dilemma’s die zich in de warmtetransitie kunnen voordoen. Daarbij staat centraal dat bewoners en ondernemers geen risicovolle investeringen hoeven te doen die zij niet kunnen dragen. Ook is een aanpak beschreven waarin de betrokkenheid van bewoners en ondernemers, het benutten van kansen om energiearmoede tegen te gaan en het inzetten van innovaties van Arnhemse bedrijven belangrijk zijn. Deze uitgangspunten en aanpak zijn de afgelopen 2 jaar toegepast in projecten en proeftuinen. 1.2 De visie is gebaseerd op leerervaringen van bewoners, wijkinitiatieven en professionele partners. Samen met Arnhemse bewoners, ondernemers en professionele partners hebben we de afgelopen jaren projecten en proeftuinen uitgevoerd in de wijkgerichte energietransitie. Daaruit hebben we heel veel geleerd. Deze leerervaringen vormen een belangrijke bouwsteen voor de transitievisie warmte.

Ze dragen bij aan het herformuleren en aanvullen van de uitgangspunten. En ze worden gebruikt bij de uitvoering van de transitievisie, o.a. in de uitvoeringsplannen. Deze leerervaringen komen uit de volgende trajecten:  Het voortouw nemen en het faciliteren van wijkinitiatieven  Wijkgesprekken  Samenwerken met partners Het voortouw nemen en het faciliteren van wijkinitiatieven U bent in juni 2020 geïnformeerd over de onderzoeken en het proces van het voortouw nemen en het faciliteren van wijkinitiatieven. Deze warmteverkenning heeft geleid tot 12 voorlopig kansrijke buurten om binnen 10 jaar over te stappen op duurzame warmte. We zijn in deze buurten gestart met onderzoek naar de technische-/financiële haalbaarheid en betrokkenheid van de buurt. Zo bepaalden we of het haalbaar is om de wijk of buurt voor 2030 (deels) aardgasvrij te maken. Dit bleek in 10 van de 12 buurten het geval. Ook hebben we in vier 'Wijken van de toekomst' het enthousiasme en de inzet van Arnhemse bewoners voor de energietransitie samen met de provincie ondersteund. Hoogkamp is hiermee inmiddels een kansrijke buurt geworden. We vinden samenwerking met de bewoners van groot belang om stappen te zetten in de wijkgerichte energietransitie en de verduurzaming. De

betrokkenheid van bewoners in de Wijken van de Toekomst is groot, en uit ervaring blijkt dat deze stapsgewijs groeit. Wijkgesprekken We hebben in alle wijken een wijkgesprek over energie georganiseerd. Daarin hebben we onderscheid gemaakt in de kansrijke buurten en de overige wijken. In die laatstgenoemde hebben we de bewoners geïnformeerd dat er in de warmtevoorziening in hun (deel van de) wijk voorlopig niets verandert en dat het aardgas nog blijft. Veel bewoners willen al graag zelf aan de slag met het verduurzamen van hun woning. Ze vragen daarbij ondersteuning, willen samen met buurtgenoten aan de slag en stellen het op prijs om in gesprek te blijven met de gemeente. Daarnaast hebben we de vragen, behoeften en zorgen van bewoners en ondernemers over de energietransitie opgehaald. Zorgen gaan bijvoorbeeld over de betaalbaarheid van een duurzaam alternatief voor aardgas. Samenwerken met partners We werken in de warmtetransitie nauw samen met professionele partners, zoals woningcorporaties, netwerkbedrijven, energiebedrijven, energiecoöperaties en huurdersbelangenverenigingen. De impact van de warmtetransitie voor deze partijen is groot. Hun kennis, ervaring en bereidheid om te investeren is essentieel om de doelen te halen. 1.3 De visie is gebaseerd op aanvullend technisch onderzoek naar duurzame warmteoplossingen.

Berenschot heeft een verdiepingsslag op de warmteverkenning van 2019 uitgevoerd. Deze bestaat uit:  een analyse van de toekomstige warmtevraag bij verschillende scenario's  een inventarisatie van beschikbare en potentiële duurzame warmtebronnen  een verkenning naar mogelijke warmtenetstrategieën voor de lange termijn. In bijlage 1, de Arnhemse warmteopgave, zijn deze onderzoeken samengevat. De onderzoeken zijn gebruikt voor de onderbouwing van de kaart 'Verwachte warmteoplossingen per buurt' Het volledige onderzoek is opgenomen als bijlage 2, met zes subbijlagen. 1.4 De leerervaringen en onderzoeken hebben geleid tot uitgangspunten voor de warmtetransitie. In Arnhem staat een inclusieve energietransitie, waarin iedereen kan meedoen en aan kan bijdragen, voorop. We hebben de zeven uitgangspunten uit de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte Energietransitie uit 2019 herijkt, verrijkt en aangevuld. Dat hebben we gedaan op basis van de opgedane ervaringen in de voorlopig kansrijke wijken, de wijken van de toekomst, de wijkgesprekken met wijkbewoners en partners in de overige wijken en de aanvullende technische onderzoeken. Dit heeft geleid tot onderstaande negen uitgangspunten, die de basis vormen om keuzes te kunnen maken bij de uitvoering van de transitievisie warmte en in de uitvoeringsplannen.

 De Trias Energetica is leidend: eerst besparen en isoleren  De meest duurzame oplossing gaat voor. Minder duurzame bronnen zijn tijdelijk en decentrale bronnen hebben de voorkeur.  De aanpak is voornamelijk wijkgericht en samen met bewoners en overige gebruikers. Hierbij sluiten we aan bij andere ontwikkelingen in de wijk.

 Waar zelforganiserend vermogen onvoldoende ontstaat, neemt de gemeente samen met stedelijke partners het voortouw, maar altijd in verbinding met de bewoners.  Betaalbaarheid, betrouwbaarheid en zekerheid voor de eindgebruiker staan voorop.  De energietransitie mag niet leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek. Het wordt bij voorkeur juist ingezet als instrument tegen energiearmoede.  Keuzevrijheid voor de eindgebruiker  Ruimtelijke impact is niet te voorkomen. Ruimte wordt eerst gezocht in verhard stedelijk gebied.  Ruimte voor innovatie 1.5 De onderzoeken en uitgangspunten hebben geleid tot de kaart 'Verwachte warmteoplossingen per buurt' Op basis van de aanvullende onderzoeken van Berenschot en de uitgangspunten is per buurt het meest aannemelijke alternatief voor aardgas tegen de laagst maatschappelijke kosten bepaald. Deze zijn op een kaart 'Verwachte warmteoplossingen per buurt' weergegeven. De kaart laat voor alle Arnhemse buurten zien welke duurzame warmteoplossing met de laagst maatschappelijke kosten het meest voor de hand ligt. De kaart laat het indicatieve eindbeeld voor 2050 zien. Dit betekent nog niet dat alle woningen en gebouwen in de buurten overschakelen naar dezelfde warmteoplossing. 1.6 De aanpak is een combinatie van wijkgericht en stadsbreed. We werken stapsgewijs toe naar de verwachte duurzame warmteoplossingen per buurt.

Onze aanpak bestaat uit twee sporen, de wijkgerichte aanpak en de stadsbrede aanpak. De wijkgerichte aanpak bestaat uit:  Het voortzetten van de integrale aanpak in 10 kansrijke buurten en het uitwerken van een uitvoeringsplan per buurt waarin isoleren, inzet van een duurzame bron en bijpassende warmte-infrastructuur wordt beschreven.  Onderzoek doen naar de kansrijkheid van een collectief warmtenet in combinatie met isolatie in de vijf onderzoeksgebieden.  Waar zich kansen voordoen buiten de kansrijke wijken en onderzoeksgebieden, deze benutten. De stadsbrede aanpak bestaat uit:  Het stimuleren van isolatie en het transitiegereed maken van woningen en gebouwen.  Het verder verkennen en zo mogelijk ontwikkelen van duurzame warmtebronnen, zoals geothermie.  Het verder vormgeven van de gemeentelijke rol in warmtenetten. 1.7 De aanpak zorgt er voor dat Arnhemmers inzicht krijgen, kennis opdoen en betrokken worden bij de warmtetransitie. Doordat we bewoners, wijkinitiatieven en partners nauw betrekken bij het bepalen van onze visie en de acties om onze ambities te realiseren, zien we dat er steeds meer draagvlak ontstaat voor de wijkgerichte warmtetransitie. Uit een enquête in Arnhem West blijkt dat een steeds grotere groep zelf aan de slag wil gaan in samenwerking met gemeente.

Daar waar de gemeente het voortouw neemt blijkt juist dat aandacht voor de directe sociale leefomgeving van belang is om

de energietransitie verder te brengen. Deze maatwerkbenadering zorgt er voor dat Arnhemmers kunnen aansluiten op een manier en op het moment dat ze er aan toe zijn. 1.8 Met deze transitievisie worden motie 21M50 en toezegging 883 afgedaan. In het uitgangspunt "Ruimtelijke impact is niet te voorkomen. Ruimte wordt eerst gezocht in verhard stedelijk gebied" (deel 1, hoofdstuk 4) is motie 21M50 verwerkt. Wij beschouwen hiermee de motie als afgedaan. In de informatieve behandeling van dit raadsvoorstel wordt toezegging 883 nagekomen. Kanttekeningen en risico's 1.1 Deze visie is opgesteld met de kennis van nu, nieuwe inzichten kunnen leiden tot nieuwe keuzes. De transitie naar een duurzame warmtevoorziening gaat gepaard met dilemma's en onzekerheden. De urgentie en ambities zijn hoog, veel moet nog concreet worden gemaakt en we weten dat we nog heel veel niet weten. Bij ieder project, iedere ontwikkeling en in ieder gesprek leren we en krijgen we nieuwe inzichten. En dat geldt ook in regionaal, landelijk en internationaal verband. Daarom is het belangrijk dat we iedere 5 jaar de visie actualiseren en onze acties daarop aanpassen. 1.2 Bovenlokale bronnen zijn niet toereikend voor hele regio. De transitievisie warmte geeft inzicht in de mogelijke warmteoplossingen per wijk/gebied en in de beschikbare warmtebronnen.

Van deze warmtebronnen worden in de Regionale energiestrategie (RES) twee grote bronnen (de AVR en de RWZI Nieuwgraaf), beide gelegen in de gemeente Duiven, als bovenlokale bron beschouwd. Meerdere gemeenten in de regio kijken naar deze bronnen als alternatief voor aardgas in hun gebouwde omgeving. Uit analyses is gebleken dat de potentie van deze bovenlokale bronnen niet toereikend is voor de warmtevraag van de hele regio. Het is dan ook van belang te sturen op een efficiënte verdeling van deze restwarmte, en verdere verduurzaming van hieraan gekoppelde warmtenetten, om de maatschappelijke kosten voor de warmtetransitie zo laag mogelijk te houden. Met de gemeenten binnen het zogenaamde warmtecluster AVR (Arnhem, Duiven, Rheden, Westervoort, Zevenaar en Montferland) wordt overleg gevoerd over dit verdelingsvraagstuk. Hoe de verdeling er uit zal komen te zien zal pas blijken in de toekomst. De aannames in de TVW over de beschikbaarheid van bronnen zijn dan ook een momentopname. 1.3 Onze aanpak in de wijken is intensief en kent lange doorlooptijden. De maatwerk aanpak kost veel (doorloop)tijd, en daarmee capaciteit en procesmiddelen. Alleen ga je sneller, samen kom je verder. Daarmee ontstaat wel een risico op het niet op tijd halen van de doelstellingen.

Daarom blijven we de effectiviteit van onze inspanningen volgen en rapporteren we deze jaarlijks in het monitoringsdashboard New energy made in Arnhem waarover u dit jaar voor het eerst bent geïnformeerd.

1.4 Zonder nieuwe wet- en regelgeving en forse financiële steun van het Rijk kunnen we geen tempo maken. We willen een regierol nemen in de warmtetransitie en vinden het belangrijk dat de transitie duurzaam, betaalbaar en inclusief is. De middelen in de begroting voor de gebouwde omgeving zijn de basis om een start hiermee te maken, maar zullen niet voldoende zijn om de volledige aanpak zoals beschreven in deel 2 van de transitievisie te realiseren. Als we de gemeentelijke regierol in de warmtetransitie goed willen invullen en het tempo van onze acties willen verhogen, hebben we van het Rijk nieuwe wet- en regelgeving en extra middelen nodig. Gemeenten en het Rijk maken hierover nog verdere afspraken. Dergelijke afspraken bepalen mede de uitvoerbaarheid en snelheid van de voorgestelde aanpak. Het vaststellen van deze visie en de aanpak is evenwel van belang om snel gericht aan de slag te kunnen zodra aan deze randvoorwaarden is voldaan. Participatie Bij argument 1.2 en in hoofdstuk 3 (deel 1) van de transitievisie is beschreven hoe bewoners en partners zijn en worden betrokken bij de energie- en warmtetransitie en welke input we daaruit hebben meegenomen in deze transitievisie. Bewoners van de 10 kansrijke buurten zijn huis aan huis geïnformeerd over de kansrijkheid van hun buurt en welke duurzame warmteoplossing we voor ogen hebben.

Daarnaast zijn ze uitgenodigd voor een wijkgesprek hierover. Bewoners van de overige wijken hebben in een huis aan huis brief van ons gehoord dat er in ieder geval tot 2030 nog niets verandert in de warmtevoorziening in hun wijk. Ook zij zijn uitgenodigd voor een wijkgesprek, waarin informatie is gegeven over wat ze zelf al wel kunnen doen. Ook hebben we vragen, behoeften en zorgen van bewoners en ondernemers opgehaald. De wijken binnen de vijf onderzoeksgebieden vallen onder de overige wijken. Hier gaan we onderzoek doen of er kansen liggen. Welzijn en perspectief Deze Transitievisie warmte gaat over de toekomst van het klimaat en daarmee de toekomst van deze en volgende generaties. Steeds meer jongeren spreken zich daarover uit. Met het Programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030 en deze visie en aanpak geven we daar deels invulling aan. De aanpak Energiearmoede maakt onderdeel uit van dit voorstel. Het bestrijden van energiearmoede, de financiële positie van huishoudens en een rechtvaardige verdeling van de kosten moet bijdragen aan een inclusieve energietransitie waaraan iedereen mee kan doen. We zien de relatie tussen armoede, betekenisvol kunnen zijn en welbevinden. We streven ernaar om de jongeren onderdeel te maken van de uitvoering van de Arnhem-Oost aanpak, vanuit sociale cohesie in de wijk en uitzicht op een baan.

De verduurzaming van de gebouwde omgeving zal in komende jaren een nog grotere vraag naar arbeid opleveren. Deze potentie koppelen we aan onderwijs en werkgevers en moet meer uitzicht geven op banen voor jongeren.

Financiën In de MJPB zijn voor het programma New energy made in Arnhem structurele middelen en incidentele middelen in de vorm van het klimaatfonds beschikbaar. Deze zijn voldoende om een start te maken met de acties uit deel 2, maar niet voldoende voor het geheel. Omdat we willen dat iedereen mee kan doen is het noodzakelijk dat het Rijk fors gaat bijdragen aan de warmtetransitie en dat we op projectbasis ook (cofinanciering uit) Provinciale en Europese middelen kunnen verkrijgen. Tijdens Prinsjesdag 2021 is bekend gemaakt dat het Rijk de gemeenten voor 2022 deels financieel compenseert voor de hen toegedeelde regierol in de warmtetransitie. Dit is echter nog geen structurele en volledige financiering om de doelstellingen en afspraken uit het Klimaatakkoord te kunnen realiseren. Pas als de afspraken met het Rijk definitief en structureel zijn is duidelijk welke aanvullende middelen eventueel nodig zijn voor de uitvoering van deze visie en aanpak, of welke keuzes in de uitvoering moeten worden gemaakt. Daarnaast zullen veel partijen zoals woningbouwcorporaties, woningeigenaren, ontwikkelaars, ondernemers, de netbeheerder en marktpartijen de komende jaren volop moeten (blijven) investeren in de warmtetransitie. Uitvoering In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we de Transitievisie warmte iedere vijf jaar actualiseren.

Dan worden de warmtevraag, het warmteaanbod en de warmtenetstrategie herijkt. Ook zullen we onze nieuwe leerervaringen en die van bewoners, wijkinitiatieven en partners in kansrijke buurten meenemen. Verder bekijken we of de uitgangspunten helpen bij het maken van keuzes en het oplossen van dilemma's. De Transitievisie warmte vormt de basis voor het opstellen van uitvoeringsplannen per buurt. Deze plannen geven we vorm samen met bewoners, ondernemers en organisaties uit de buurt en met professionele stakeholders. Dit is wat er in deze plannen staat:  We maken een definitieve keuze voor de warmteoplossing voor de buurt.  We brengen in kaart hoeveel dit gaat kosten  We spreken af hoe we op een betaalbare manier een aardgasvrije wijk of buurt gaan realiseren. De gemeenteraad stelt de uitvoeringsplannen vast. De gemeente moet op tijd laten weten waar de inwoners aan toe zijn. Inwoners moeten genoeg tijd hebben om zich voor te bereiden op de overstap. Daarom moet de gemeenteraad een beslissing nemen over uitvoeringsplannen uiterlijk acht jaar vóórdat de levering van aardgas wordt beëindigd en overgegaan wordt op een duurzame warmtevoorziening. Zolang de gemeente deze bevoegdheid nog niet heeft, kan alleen op vrijwillige basis een duurzame warmtevoorziening in een buurt in gebruik worden genomen.

Voor huurwoningen geldt de regel die voor renovatieprojecten ook wordt gehanteerd: minimaal 70% van de huurders moet instemmen met grote veranderingen in de energievoorziening. We houden u jaarlijks op de hoogte van de voortgang op inhoud en financiën, via het monitoringsdashboard New energy made in Arnhem en de begrotingscyclus. Voor de besteding van

resterende middelen uit het klimaatfonds zullen voorstellen worden getoetst aan de door uw raad vastgestelde kaders voor de besteding van het klimaatfonds. Communicatie Na het collegebesluit zijn alle partners die hebben meegewerkt aan de totstandkoming hiervan actief geïnformeerd. ArnhemAAN.nl is het communicatieplatform. Na het collegebesluit is een persbericht uitgegaan. De buurten die als kansrijk zijn aangeduid zijn hiervan op de hoogte.

Bijlagen Stukken voor gemeenteraad  Transitievisie warmte gemeente Arnhem, met bijlagen 1 en 3  Bijlage 2: Warmtenetstrategie en rolbepaling gemeente Arnhem (Berenschot, september 2021) met 6 subbijlagen

Besluit van

@

Zaaknummer

607165

DE RAAD VAN DE GEMEENTE ARNHEM; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 2 november 2021, nummer: 607165; gelet op artikelen 108 en 147 van de Gemeentewet; besluit: 1. De Transitievisie warmte gemeente Arnhem vast te stellen.

De griffier,

De voorzitter,

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

1 Bijlage 1: Transitievisie warmte gemeente Arnhem, met bijlagen 1 en 3

Transitievisie warmte Gemeente Arnhem

Oktober 2021 1

Transitievisie warmte gemeente Arnhem concept oktober 2021

2

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

Voorwoord Wereldwijd is sprake van een klimaatcrisis. Een van de belangrijkste oorzaken is de grote toename aan CO2-uitstoot. Het Nederlandse Klimaatakkoord heeft dan ook als belangrijke doelstelling om de CO2-uitstoot fors te verminderen. De energietransitie is de grote opgave van de komende decennia. En in Arnhem willen we daaraan onze bijdrage leveren door energie te besparen en over te stappen op schone energie. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we in 2050 onze huizen niet langer met aardgas verwarmen. Dat is een grote verandering die voor iedereen gevolgen heeft. Het is daarom belangrijk dat Arnhemmers weten welke alternatieven voor hun wijk of buurt mogelijk zijn en wanneer de overstap wordt verwacht. De Transitievisie warmte is daarin een belangrijke stap. 2050 lijkt nog ver weg. Maar als we dan alle Arnhemse woningen van het aardgas af willen hebben, betekent dat dat we nu aan het werk moeten. In een aantal buurten zijn we daar al mee begonnen. Zo verduurzamen we onze stad en doen we inzichten op voor het vervolg van de transitie. De afgelopen tijd hebben we in alle wijken gesprekken gevoerd over de wijkgerichte energietransitie en van het gas af gaan. Die gesprekken zullen we blijven voeren. Als gemeente vinden we het belangrijk dat Arnhemmers betrokken zijn bij deze grote opgave.

De Arnhemmers die twijfelen, de Arnhemmers die zich zorgen maken over de betaalbaarheid en de Arnhemmers die niet kunnen wachten met de overstap naar duurzame warmte. Voor al die Arnhemmers geeft deze visie meer zicht op de keuzes die verder zullen worden uitgewerkt per buurt. De visie geeft op basis van onderzoek aan in welke buurten we denken het eerst de overstap naar een andere warmtebron te kunnen maken en welke mogelijke alternatieven daarvoor beschikbaar zijn. Ook geeft de visie aan welke wijken waarschijnlijk pas later aan de beurt zijn. Arnhemmers die daar niet op willen wachten, kunnen nu uiteraard al aan de slag gaan en kunnen daarbij worden ondersteund via ons energieloket Arnhem AAN. En voor alle Arnhemmers in alle wijken: het isoleren van je huis is altijd verstandig. Als gemeente hebben we een regierol in de energietransitie en doen we dit samen met Arnhemmers, bedrijven en organisaties in de stad en regio. We zijn een luisterend oor, denken mee en onderzoeken per wijk wat er nodig is zodat iedereen mee kan doen. Daarbij ondersteunen we de vele duurzame initiatieven die onze stad heeft en waar we echt trots op mogen zijn. Zo werken we, stap voor stap, huis voor huis, samen aan een duurzame stad. Cathelijne Bouwkamp Wethouder Duurzaamheid 3

Transitievisie warmte gemeente Arnhem concept oktober 2021

Arnhemse visie op warmte in het kort In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de uitstoot van broeikasgassen moet verminderen. In 2050 zal Nederland, dus ook Arnhem, onafhankelijk zijn van fossiele brandstoffen zoals aardgas. Al in 2030 moet er 55% minder uitstoot zijn van CO2 dan in 1990. Om dit te halen zal ook in Arnhem het verbruik van fossiele energie verder omlaag moeten. Nu is ongeveer 80% van de Arnhemse woningen en gebouwen nog aangesloten op aardgas. Doel: in 2050 moet aardgas helemaal vervangen zijn door duurzame energie voor warmte. Dit kan met warmtenetten voor een hele buurt, of met een duurzame oplossing per huis of gebouw. De overgang van aardgas naar duurzame warmte noemen we ‘de warmtetransitie’. Gemeenten nemen hierin de leiding. Er wordt rekening gehouden met alle betrokkenen. De uitvoering van de warmtetransitie biedt ook andere kansen. Denk aan het verbeteren van de leefomgeving en ook aan de kansen voor de plaatselijke economie. Wat is de Transitievisie warmte gemeente Arnhem? • Deze visie geeft per buurt aan welke nieuwe warmtebron kan worden gebruikt. Bekijk de kaart van hoofdstuk 5 van deel 1 van deze visie. • Deze visie beschrijft in welke wijken we voor 2030 willen beginnen. De planning voor een aanpak naar aardgasvrij wordt beschreven in deel 2. • De visie beschrijft hoe we dit samen met Arnhemmers, organisaties en anderen willen doen.

De visie loopt tot het jaar 2030 en kijkt verder naar 2050. Iedere vijf jaar wordt deze visie opnieuw beoordeeld en aangepast. Samen met Arnhemse bewoners, ondernemers en professionele partners hebben we de afgelopen jaren projecten uitgevoerd in de energietransitie. Daar hebben we veel van geleerd. Het was de basis voor de uitgangspunten van de Arnhemse transitie.

Uitgangspunten Arnhemse Transitievisie warmte In Arnhem willen wij een energietransitie waarin iedereen kan meedoen. Op basis van de ervaringen hebben we de uitgangspunten van de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte Energietransitie uit 2019 aangepast. Er zijn negen uitgangspunten bij de keuzes en de uitvoering van de transitievisie. Deze gebruiken we in de uitvoering van projecten: • Voorop staat: eerst energie besparen en isoleren. • De meest duurzame oplossing gaat voor. Minder duurzame bronnen zijn tijdelijk en lokale bronnen die zich dichtbij in de wijk bevinden gaan voor. • De aanpak is vooral wijkgericht en gebeurt samen met Arnhemmers en anderen. • We ondersteunen ideeën en plannen van Arnhemmers die bijdragen aan de warmtetransitie. Als er geen initiatieven zijn, neemt de gemeente samen met de partners (zoals bijvoorbeeld de corporaties) het voortouw. Inwoners worden daarbij betrokken. • We vinden het belangrijk dat het betaalbaar is en dat Arnhemmers op warmte kunnen rekenen. • De energietransitie mag niet leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek. Het wordt bij voorkeur juist ingezet om energiearmoede tegen te gaan. • Arnhemmers hebben keuzevrijheid hoe zij hun huis willen verwarmen. • De energietransitie kost ruimte. Keuzes in het gebruik van de ruimte zijn niet te voorkomen. Ruimte wordt eerst gezocht in verhard stedelijk gebied.

• Ruimte voor innovatie in techniek en uitvoering. Verwachte warmteoplossingen per buurt Adviesbureau Berenschot heeft technische onderzoeken uitgevoerd. Deze zijn in bijlage 1, de Arnhemse warmteopgave, samengevat. De onderzoeken zijn gebruikt voor de onderbouwing van de kaart ‘Verwachte oplossingen voor verwarming per buurt’.

4

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

Deze kaart laat voor alle Arnhemse buurten zien welke duurzame warmteoplossing met de laagst maatschappelijke kosten het meest voor de hand ligt. De kaart toont een voorspelling van het eindbeeld in 2050. Dit betekent nog niet dat alle woningen en gebouwen in die buurten dan zullen overschakelen naar dezelfde warmteoplossing.

Deel 2 - De Arnhemse aanpak: samen aan de slag We werken stap voor stap toe naar de duurzame oplossing voor warmte per buurt. Onze aanpak kent twee sporen, de aanpak per wijk en de aanpak voor heel Arnhem. De aanpak per wijk bestaat uit: - Doorgaan met de bestaande aanpak in 10 kansrijke buurten. Deze leidt tot een uitvoeringsplan per buurt. Dat gaat om isoleren, de inzet van een duurzame bron en het leveren van de gewenste warmte. Deze 10 buurten zijn: • Ontwikkeling decentraal warmtenet: Kronenburg, Elderveld-Noord, Hoogkamp en Plattenburg. • Individuele all-electric (alles via stroom) oplossing: Saksen Weimar, Nieuw Monnikenhuizen, Stadseiland, Plantagebuurt/Nieuwe Aa en Tuin van Elden. • Centraal warmtenet met warmte vanuit de AVR aangevuld met een voorziening voor tapwater en koken: Immerloo (met koppelkans ‘t Duifje). Onderzoek doen naar de haalbaarheid van een collectief warmtenet in combinatie met isolatie in vijf onderzoeksgebieden: Centrum e.o., Presikhaaf 3, Geitenkamp, Arnhem-West en Malburgen. De aanpak voor Arnhem als geheel bestaat uit: - Het stimuleren van isolatie en het voorbereiden van woningen en gebouwen voor de overgang van aardgas naar een duurzame warmte oplossing. - Het verder verkennen en zo mogelijk ontwikkelen van duurzame warmtebronnen, zoals geothermie (warmte uit de diepe ondergrond).

- Het onderzoeken van rol van de gemeente bij het opzetten van warmtenetten. We betrekken onze bewoners, wijkinitiatieven en partners voortdurend bij het uitwerken van deze visie in concrete plannen. We zien dat er steeds meer Arnhemmers mee gaan doen in de wijkgerichte aanpak naar duurzame warmte. Aandacht hiervoor is van groot belang om deze transitie verder te brengen. Arnhem wil daarbij vooroplopen. Het is immers belangrijk dat de energietransitie duurzaam en betaalbaar is. Wet en regelgeving en (financiële) ondersteuning Rijk Er zijn nog wel enkele randvoorwaarden, zoals de nieuwe wet- en regelgeving en het geld van het Rijk. Deze visie van de gemeente is van groot belang om in Arnhem snel aan de slag te kunnen zodra aan deze randvoorwaarden is voldaan. 5

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

Inhoudsopgave Voorwoord 3 Arnhemse visie op warmte in het kort 4 Deel 1 - De Arnhemse warmtevisie 9 1. Waarom een transitievisie warmte?

10

4. Uitgangspunten Arnhemse Transitievisie warmte

24

1.1 Klimaatakkoord van Parijs 10 1.2 Nationaal Klimaatakkoord 10 1.3 Arnhemse ambities en uitgangspunten 10

5. Duurzame warmteoplossingen per buurt

28

2. Wat is de transitievisie warmte?

12

2.1 Afbakening 12 2.2 Bevoegdheid gemeenteraad vanuit Klimaatakkoord 13 2.3 Samenhang met andere plannen 13

3. Opgedane ervaringen met de wijkgerichte energietransitie

5.1 Zes warmteoplossingen 28 5.2 Zekerheid over de keuze van de duurzame warmteoplossing 29 5.3 Alle duurzame bronnen benutten 29 5.4 Beschikbaarheid restwarmte op langere termijn 29

15

3.1 Het voortouw nemen en het ondersteunen van wijkinitiatieven 15 3.1.1 Ervaringen en geleerde lessen uit kansrijke buurten 16 3.1.2 Ervaringen en geleerde lessen uit het ondersteunen van wijkinitiatieven 16 3.2 Wijkgesprekken 17 3.3 Samenwerken met partners 20 3.3.1 Woningbouwcorporaties 20 3.3.2 Netbeheerder 20 3.3.3 Warmteinfrabedrijven 20 3.3.4 Energiecoöperatie 21 3.3.5 Buurtcoöperatie 21 3.3.6 Huurdersorganisaties 21 3.4 Aanvullend technisch onderzoek 22 3.5 Bestaand Arnhems warmtenet en de nieuwe Warmtewet 22 3.5.1 Huidige regelgeving 22 3.5.2 Nieuwe Warmtewet en rol van de gemeente 23

6

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

Deel 2 - De Arnhemse aanpak: samen aan de slag

31 1. De aanpak op hoofdlijnen 32

Bijlagen

2. Wijkgerichte aanpak 33 2.1 Integrale aanpak in 10 kansrijke buurten 33 2.2 Verkennen kansrijke onderzoeksgebieden voor collectief warmtenet 33 2.2.1 Centrum en omliggende buurten 33 2.2.2 Malburgen 33 2.2.3 Presikhaaf 3 34 2.2.4 Geitenkamp 34 2.2.5 Arnhem-West 34

Bijlage 2: Warmtenetstrategie en rolbepaling gemeente Arnhem (Berenschot, september 2021) • Subbijlage 1: Warmtevraag analyse • Subbijlage 2: Bronnenanalyse • Subbijlage 3: Scenario’s voor warmtenetontwikkeling • Subbijlage 4: Betrokken stakeholders • Subbijlage 5: Warmtenet tracés en kosten • Subbijlage 6: Analyse marktfalen & wettelijk kader

3. Stadsbrede aanpak 35

Bijlage 3: Stand van zaken kansrijke buurten

Bijlage 1: De Arnhemse warmteopgave: technische analyse

3.1 Isoleren 35 3.1.1 Woningen 35 3.1.2 Bedrijfsgebouwen 35 3.2 Ontwikkelen van duurzame warmtebronnen 36 3.3 De rol van de gemeente in warmtenetten 36

4. Financiën 38 4.1 Proces- en projectkosten 38 4.2 Investeringskosten 38 4.2.1 Isolatie 38 4.2.2 Duurzame warmtesystemen 39 4.3 Vervolg 41

7

8

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

Deel 1 De Arnhemse Warmtevisie

9

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

1. Waarom een transitievisie warmte? Het is belangrijk dat de uitstoot van broeikasgassen sterk vermindert. Zo proberen we de wereldwijde klimaatverandering te beperken. Dit betekent dat er ook in Arnhem een overgang moet plaatsvinden van fossiele energie naar duurzame energie. 80% van de bestaande Arnhemse woningen en gebouwen is nu aangesloten op aardgas. In 2050 moet aardgas vervangen zijn door duurzame warmteoplossingen. Deze kunnen collectief (via warmtenetten) of individueel zijn. De overgang van aardgas naar duurzame warmteoplossingen noemen we de warmtetransitie. 1.1 Klimaatakkoord van Parijs In 2015 tekenden 195 landen het Klimaatakkoord van Parijs, waarin afspraken staan om wereldwijd de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Om de afspraken uit het akkoord na te komen heeft de Europese Unie het doel gesteld om de Europese CO2-uitstoot met 55% te verminderen ten opzichte van 1990. De Nederlandse bijdrage aan deze internationale doelen is ondergebracht in het nationale Klimaatakkoord. 1.2 Nationaal Klimaatakkoord In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we de Nederlandse uitstoot van broeikasgassen, waaronder CO2, verminderen. Daarvoor nemen we maatregelen in onder andere de landbouw, de industrie en de gebouwde omgeving. Met gebouwde omgeving bedoelen we alle woningen en gebouwen.

We zijn op zoek naar alternatieven voor het verwarmen van onze huizen en gebouwen. Dit doen we nu voornamelijk met aardgas. Het gebruik van aardgas in huizen en gebouwen zal met de afspraken in het klimaatakkoord uiteindelijk verdwijnen. We zijn dus op zoek naar alternatieven voor het verwarmen, warm tapwater en koken. Gemeenten hebben de regie in deze warmtetransitie van de gebouwde omgeving. Zo kunnen de gemeenten de transitie lokaal vormgeven, met oog voor alle betrokkenen. Ook biedt de uitvoering van de warmtetransitie kansen op andere thema’s. Denk aan het verbeteren van de leefomgeving, het bestrijden van energiearmoede en het versterken van de lokale economie. In het Klimaatakkoord is afgesproken

dat alle gemeenten een transitievisie warmte opstellen. Hierin geven ze hun visie op de toekomstige warmtevoorziening in de gebouwde omgeving en de transitie naar duurzame alternatieven. Als gemeente onderschrijven we het Klimaatakkoord. We willen een regierol hierin nemen en vinden het belangrijk dat de energietransitie duurzaam, betaalbaar en inclusief is. Hiervoor zijn wet- en regelgeving nodig en rijksmiddelen. Gemeenten en het Rijk maken hierover nog verdere afspraken. Het vaststellen van deze visie is evenwel van belang om snel gericht aan de slag te kunnen zodra aan deze randvoorwaarden is voldaan. 1.3 Arnhemse ambities en uitgangspunten De gemeente Arnhem wil in 2050 een klimaatneutrale gemeente zijn. Dit betekent dat alle activiteiten binnen de grenzen van de gemeente geen negatief effect hebben op het klimaat. De uitstoot van broeikasgassen is nul. Energie wordt zoveel mogelijk zelf duurzaam opgewekt. Waar dit niet lukt, wordt dit duurzaam ingekocht, het liefst binnen de regio. Arnhem heeft als doel dat in 2030 6.500 bestaande woningen geen aardgas meer gebruiken. De totale inspanningen in de gebouwde omgeving moeten leiden tot een besparing van 77 kiloton CO2 in 2030. Dit staat in het programmaplan ‘New energy made in Arnhem 2020-2030’ (januari 2020). In dit plan staan ook de inspanningen die nodig zijn in de periode tot 2023 om de ambitie te realiseren.

In de ‘Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie’ (april 2019) staan zeven uitgangspunten om keuzes te kunnen maken bij dilemma’s die zich in de warmtetransitie kunnen voordoen (zie kader). Verder is een Arnhemse aanpak beschreven waarin de betrokkenheid van bewoners en ondernemers, het benutten van kansen om energiearmoede tegen te gaan en het inzetten van innovaties van Arnhemse bedrijven belangrijk zijn. Deze uitgangspunten zijn de afgelopen 2 jaar toegepast in onze projecten en proeftuinen. Daarbij staat centraal dat bewoners en ondernemers geen risicovolle investeringen hoeven te doen die zij niet kunnen dragen. In de uitvoeringsplannen per buurt worden risico’s en kosten inzichtelijk 10

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

gemaakt en een voorstel gedaan voor beheersmaatregelen en dekking. De ervaringen en geleerde lessen worden in hoofdstuk 3 beschreven. De zeven uitgangspunten uit de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie 1. De Trias Energetica is leidend; eerst besparen. 2. De meest duurzame oplossing gaat voor. Minder duurzame bronnen zijn tijdelijk en decentrale bronnen hebben de voorkeur. 3. De aanpak is wijkgericht en samen met bewoners en overige gebruikers. Hierbij wordt aangesloten bij andere ontwikkelingen in de wijk. 4. Waar zelforganiserend vermogen onvoldoende ontstaat, neemt de gemeente samen met stedelijke partners het voortouw, maar altijd in verbinding met de bewoners. 5. Ruimtelijke impact is niet te voorkomen. Ruimte wordt eerst gezocht in verhard stedelijk gebied. 6. Betaalbaarheid, betrouwbaarheid en zekerheid voor de eindgebruiker staan voorop. 7. De energietransitie mag niet leiden tot (verdere) energiearmoede en schuldenproblematiek en wordt bij voorkeur ingezet als instrument tegen energiearmoede.

11

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

2. Wat is de transitievisie warmte? 2.1 Afbakening In deze transitievisie warmte geeft de gemeente haar visie op de warmtevoorziening voor de gebouwde omgeving en de transitie naar duurzame alternatieven. In deze Arnhemse transitievisie staat: • Inzicht in mogelijke alternatieven voor aardgas per buurt en de maatschappelijke kosten en baten daarvan. Dit overzicht staat op de kaart van hoofdstuk 5 van dit deel en wordt toegelicht in bijlage 1. • In welke buurten we vóór 2030 aan de slag gaan. Het tijdspad voor een (stapsgewijze) aanpak richting een aardgasvrije gebouwde omgeving. Dit wordt beschreven in deel 2. • Hoe we dat samen met bewoners, ondernemers en stakeholders doen (deel 2).

Afbakening transitievisie warmte Deze transitievisie warmte bevat:

✔ Een indicatief eindbeeld voor duurzame warmteoplossingen per buurt voor 2050. ✔ Uitgangspunten voor de overstap van aardgas naar een duurzame warmtevoorziening. ✔ Dilemma’s en onzekerheden die gepaard gaan met de transitie naar een duurzame warmtevoorziening en de benodigde oplossingen.

✔ Een vervolgaanpak om te komen tot verdere concretisering en de randvoorwaarden die daarvoor moeten worden ingevuld. Deze transitievisie warmte bevat niet:

✖ Een blauwdruk voor eindoplossingen in alle buurten. Deze visie geeft richting voor de komende tien jaar.

De uitkomst is gebaseerd op de warmtenetstrategie voor de gemeente Arnhem, opgesteld door Berenschot (bijlage 2, juni 2021). Deze warmtenetstrategie bestaat uit een analyse naar de warmtevraag per buurt en een analyse naar de warmtebronnen. Deze bevat ook enkele verdiepende onderzoeken per buurt (zie bijlage 2, subbijlage 2). Deze visie richt zich op het jaar 2030 met een doorkijk naar 2050. De visie wordt iedere vijf jaar geactualiseerd.

✖ Concrete plannen op buurtniveau. Deze worden uitgewerkt in de uitvoeringsplannen. ✖ Een strategie voor specifieke werklocaties: Arnhem heeft werklocaties met verschillende werkmilieuprofielen die een specifieke aanpak vragen. Voor de werklocaties met de profielen zakelijke kantooromgeving, centrumomgeving, zelfstandige vestigingen, gemengde woon- werkwijk, werken in woonwijken en voorzieningen, retail en leisure bekijken we hoe we deze mee kunnen nemen in de warmteoplossing per buurt waar ze liggen. Voor de werkmilieuprofielen innovatie-omgeving, gemengd bedrijvenpark en functionele bedrijfsomgeving zal buiten deze visie om bekeken welke kansen zich voordoen voor de warmtetransitie en wanneer.

✖ Een strategie voor koude. Als de vraag naar koude toeneemt, onderzoeken we hoe we hier invulling aan geven, in uitvoeringsplannen, een stadsbrede visie of aanpassing van de transitievisie warmte.

✖ Een strategie voor extra opwek van duurzame elektriciteit. Dit komt aan bod in het programmaplan New energy made in Arnhem 2020-2030.

12

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

2.2 Bevoegdheid gemeenteraad vanuit Klimaatakkoord In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de gemeenteraad de transitievisie warmte vaststelt en de regierol krijgt in de warmtetransitie. Daarnaast kan de gemeente op termijn beslissen dat de levering van aardgas in een wijk of buurt wordt beëindigd. Dit kan alleen als er een duurzaam alternatief beschikbaar is in die wijk. De wetgeving hiervoor is nog in ontwikkeling. Hierin krijgt de gemeente ook meer bevoegdheden in de organisatie van collectieve warmtenetten. De transitievisie warmte vormt de basis voor het opstellen van uitvoeringsplannen per buurt. Deze plannen geven we vorm samen met bewoners, ondernemers en organisaties uit de buurt en met professionele stakeholders. Dit is wat er in deze plannen staat: • We maken een definitieve keuze voor de warmteoplossing voor de buurt. • We brengen in kaart hoeveel dit gaat kosten • We spreken af hoe we op een betaalbare manier een aardgasvrije wijk of buurt gaan realiseren. De gemeenteraad stelt de uitvoeringsplannen vast.

In de RES 1.0 staat hoe we omgaan met warmte die meerdere gemeente gebruiken. In de RES 1.0 is de Regionale Structuur Warmte (RSW) opgenomen. Deze geeft een overzicht van hoeveel warmte er nodig is in de regio en het bovenlokale warmteaanbod. Het bovenlokale warmteaanbod is warmte uit bronnen waar meerdere gemeenten gebruik van kunnen maken. Rondom Arnhem bevindt zich één bovenlokale restwarmteaanbieder, Afvalverwerking AVR in Duiven en een mogelijke bovenlokale warmtebron, de rioolwaterzuiveringsinstallatie Nieuwgraaf. We overleggen met buurtgemeenten over een mogelijke verdeling van deze bovenlokale warmte.

De gemeente moet op tijd laten weten waar de inwoners aan toe zijn. Inwoners moeten genoeg tijd hebben om zich voor te bereiden op de overstap. Daarom moet de gemeenteraad een beslissing nemen over uitvoeringsplannen uiterlijk acht jaar vóórdat de levering van aardgas wordt beëindigd en overgegaan wordt op een duurzame warmtevoorziening. Zolang de gemeente deze bevoegdheid nog niet heeft, kan alleen op vrijwillige basis een duurzame warmtevoorziening in een buurt in gebruik worden genomen. Voor huurwoningen geldt de regel die voor renovatieprojecten ook wordt gehanteerd: minimaal 70% van de huurders moet instemmen met grote veranderingen in de energievoorziening. 2.3 Samenhang met andere plannen Deze transitievisie warmte staat niet op zichzelf. De visie heeft een relatie met de omgevingsvisie en de regionale energiestrategie (RES) Arnhem-Nijmegen. De transitievisie warmte is benoemd in de gemeentelijke omgevingsvisie. De nog op te stellen en vast te stellen wijkuitvoeringsplannen worden opgenomen in het omgevingsplan.

13

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

In onderstaande figuur is de samenhang tussen transitievisie warmte, de RES en de uitvoeringsplannen per buurt weergegeven. Regionale Energiestrategie (RES) Elektriciteitsvraag voor verwarmen, ruimtelijke impact opwek en infra

Onzekerheid neemt af met de tijd

Regio Warmtevraag, aanbod (bronnen) en afweging

Regionale Structuur Warmte (RSW)

Aanbod en toedeling regionale warmtebronnen

Warmtevraag en lokale afwegingen

Gemeente Tijdspad van wijken en voorkeursoplossingen per wijk

Transitievisie Warmte (TVW)

Lessen planvorming en uitvoering

Buurt (gebied)

Keuze eerste aardgasvrije wijk(en)

Uitvoering(splan) en besluit buurt infrastructuur

Uitvoeringsplan aardgasvrij

Kennis neemt toe met de tijd

Figuur 1: samenhang Transitievisie warmte met Regionale energiestrategie, Regionale structuur warmte en Uitvoeringsplan per buurt

14

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

3. Opgedane ervaringen met de wijkgerichte energietransitie Op basis van de Arnhemse aanpak van de wijkgerichte energietransitie (2019) hebben we samen met Arnhemse bewoners, ondernemers en professionele stakeholders ervaringen opgedaan met de wijkgerichte energietransitie en veel geleerd. Veel van de ervaringen zijn te vinden op de website van Arnhem Aan en deze zijn relevant voor de Arnhemse transitievisie warmte. Deze ervaringen nemen we mee bij de uitvoering van de warmtetransitie: • Het voortouw nemen en het ondersteunen van wijkinitiatieven • Wijkgesprekken • Samenwerken met partners • Aanvullend technisch onderzoek • Bestaand Arnhems warmtenet en de nieuwe Warmtewet We leggen ze in dit hoofdstuk verder uit. 3.1 Het voortouw nemen en het ondersteunen van wijkinitiatieven In de Arnhemse aanpak wijkgerichte energietransitie zijn het voortouw nemen en het ondersteunen van wijkinitiatieven belangrijke pijlers. Waar mogelijk faciliteren we initiatieven voor energietransitie die in de wijk ontstaan. En we nemen als gemeente met professionele partners het voortouw in die wijken waar geen wijkinitiatieven ontstaan. Ook hier gaan we samen met bewoners aan de slag. We onderzochten wat het beste alternatief voor aardgas is per buurt. Wij lieten dit onderzoek in 2019 uitvoeren: een warmteverkenning. Het onderzoek keek ook naar de laagst maatschappelijke kosten.

Uit het onderzoek blijkt dat er kansen liggen, ook in wijken waar nog geen initiatief is vanuit bewoners. In sommige wijken is een duurzame bron met een overschot van warmte aanwezig. In andere wijken hebben de woningen een hoog energielabel, waardoor de overstap makkelijker is. In sommige wijken is er ook de mogelijkheid om sociale en fysieke projecten aan elkaar te koppelen.

Uit de warmteverkenning kwamen 12 buurten als voorlopig kansrijk om binnen 10 jaar over te stappen op duurzame warmte. Hierover hebben we de raad in juni 2020 geïnformeerd (Raadsbrief kansrijke buurten). Dit zijn deze voorlopig kansrijke buurten: Gemeente neemt voortouw voor decentrale bron met restwarmte - collectief warmtenet • Elderveld-Noord - Thermische energie uit afvalwater (TEA) van de rioolwaterzuiveringsinstallatie • Kronenburg/Vredenburg - Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) • Plattenburg - Restwarmte uit industrie (datacenter) Gemeente neemt voortouw voor overstap - individuele all-electric oplossing • Saksen Weimar • Nieuw Monnikenhuizen • Tuin van Elden • Stadseiland • Plantagebuurt/Nieuwe Aa • Rijkerswoerd Buurt/partners neemt/nemen initiatief voor collectief warmtenet • Hoogkamp - Buurt Energie Systeem (BES) • Arnhem-West - Ecovat en Thermische Energie uit Oppervlakte water (Rijn) • Immerloo - Stadswarmte AVR Duiven (Vattenfall), initiatief woningcorporaties We zijn in deze buurten gestart met onderzoek naar de technische en financiële haalbaarheid. Ook betrokken we bewoners bij dit proces. Zo bepaalden we of het haalbaar is om de wijk of buurt voor 2030 (deels) aardgasvrij te maken. Dit bleek in 10 van de 12 buurten het geval.

In twee buurten, Arnhem-West en Rijkerswoerd, is gebleken dat de combinatie van een duurzaam warmtesysteem en een forse isolatie opgave financieel niet haalbaar is op dit moment. Verder is Vredenburg geen onderdeel meer van de kansrijke buurt Vredenburg/Kronenburg. Dit omdat het aardgasnet in deze wijk zeer gevoelig is voor graafwerkzaamheden in de grond. Dit is een risico voor de uitvoering. Een warmtenet is niet onmogelijk maar wel complex.

15

Transitievisie warmte gemeente Arnhem oktober 2021

3.1.1 Ervaringen en geleerde lessen uit kansrijke buurten In de kansrijke buurten ervaren we dat de ontwikkeling van nieuwe energiesystemen en de isolatieopgave niet kostenneutraal zijn. De inwoners kunnen investeringen meestal niet volledig terugverdienen, als de vergelijking wordt gemaakt met de huidige aardgastarieven. Dit noemen we de onrendabele top. Hiervoor hebben we (maatschappelijke) financiering nodig. Bijvoorbeeld in de vorm van subsidie.

Deze ervaringen uit de voorlopig kansrijke buurten nemen we mee bij de uitvoering van de

Voor twee kansrijke buurten ontving de gemeente een subsidie of bijdrage voor deze onrendabele top. Het project Smart Polder (in Kronenburg) heeft een subsidie van ongeveer € 5 miljoen vanuit de Gelderse Proeftuinregeling ontvangen. Hiermee gaan we kantoren en woningen verwarmen en koelen. Dit doen we met warmte en koude uit oppervlaktewater bij het gemaal. Het gaat om in totaal ongeveer 1.000 WEQ (Woning Equivalenten). Landelijk worden de voortgang en ervaringen over de proeftuinen gedeeld in een lerende omgeving Programma Aardgasvrije Wijken.

• De mate van betrokkenheid bij de warmtetransitie en de overgang naar duurzame warmte-

transitievisie warmte: • Het uitwerken en uiteindelijk realiseren van een duurzame warmtevoorziening vraagt intensieve inzet van en samenwerking tussen alle betrokkenen in de buurt of wijk. Voor alle partijen is de overstap een nieuw onderwerp. Het is belangrijk om samen te leren hoe we het goed aanpakken. • Het is belangrijk om de inzet voor de warmtetransitie te koppelen aan andere maatschappelijke opgaven in de buurten: een integrale buurtaanpak oplossingen varieert per buurt en per persoon. Belangrijke punten zijn, naast betaalbaarheid en keuzevrijheid, het bieden van gelegenheid aan bewoners om in te stappen op het moment dat ze er klaar voor zijn. • De rolverdeling en de rol van de gemeente moet nog verder worden uitgewerkt. In de twee proeftuinbuurten heeft de gemeente op dit moment een ondersteunende rol: we brengen partijen bij elkaar en faciliteren de samenwerking. Dat past bij de huidige regelgeving. In de toekomst krijgt de gemeente meer mogelijkheden om een presterende rol te nemen, te regisseren en te sturen.