Agendabundel

Bundel - Politieke Avond van 21 juni 2023 Agenda bijlagen Raadskamerindeling PA 21 juni 2023 1.RZ 18.45 uur - 20.15 uur: Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Raadzaal Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem" Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem, mei 2023 Bijlage Notitie parkeren (dd. 20 april 2023) Bijlage Notitie parkeren en verkeersgeneratie, geactualiseerd masterplan (dd. 20 april Bijlage Notitie betaald parkeren (dd. 20 april 2023) Bijlage Aanvullend ecologisch onderzoek Koepelgevangenis (oktober 2019) Bijlage Begrotingswijziging Memo van wethouder Bouwkamp inzake "Stand van zaken Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem", d.d. 07-06-2022 Schriftelijke inspraakbijdrage van D. van Barneveld, d.d. 11-06-2023 Art. 44 vragen inzake "Ontwikkeling Koepelgevangenis, Wilhelminastraat 16", d.d. Beantwoording Art. 44 vragen inzake "Ontwikkeling Koepelgevangenis, Wilhelminastraat 16", d.d. 30-05-2023 Raadskameradvies t.b.v.

de besluitvormende behandeling op 28-06-2023 18.45 uur - 20.15 uur: (1) Wijziging regeling MGR sociaal domein 2023 en (2) Zienswijze MGR 2.LF conceptbegroting 2024 en begrotingswijziging 2023 Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Landgoed/Festival Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Wijziging regeling MGR sociaal domein 2023" Aanvullende bijlage - Wijzigingsvoorstel MGR sociaal domein centraal Gelderland Bijlage 1 bij wijzigingsvoorstel was-wordt lijst Bijlage 2 bij wijzigingsvoorstel integraal gewijzigde regeling Raadsvoorstel "Zienswijze MGR conceptbegroting 2024 en begrotingswijziging 2023" Bijlage 1 - MGR begroting 2024 Bijlage 2 - Aanbiedingsbrief MGR Bijlage 3 - Jaarverslag en jaarrekening 2022 MGR Raadskameradvies t.b.v. de besluitvormende behandeling op 28-06-2023 3.WG 18.45 uur - 20.15 uur: Burgerinitiatief "Centrumring Arnhem" Fase: meningsvormend (2) Locatie: Walburgis Behandeladvies 14 juni 2023, meningsvormende (2) behandeling motie "Burgerinitiatief Centrumring Arnhem" (23M83) van de fracties VVD en CDA Bijlage – Toelichting op de behandelwijze Burgerinitiatief "Centrumring Arnhem" Raadsbrief "Collegereactie op burgerinitiatief Platform Arnhemse Centrumring" d.d. Schriftelijke inbreng op het burgerinitiatief van T.

de Keijzer Schriftelijke inbreng op het burgerinitiatief van stichting Arnhems Hart Schriftelijke inbreng op het burgerinitiatief van fam. Sing - van der Ham Behandelresultaat 24 mei 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Behandelresultaat 7 juni 2023, meningsvormende (1) behandeling Raadskameradvies t.b.v. de besluitvormende behandeling op 28-06-2023 4 20.15 uur - 20.30 uur: Pauze Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Raadzaal Vanuit de ambtelijke afdeling is een video gemaakt, waarin een toelichting wordt gegeven op de omgevingsvisie en wat er in staat. Klik hier om de video te zien. Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Vaststelling Omgevingsvisie Arnhem 2040"

Omgevingsvisie Plan-MER Aanvulling Plan-MER Bijlage 1 - Wijzigingendocument Bijlage 2 - Gebundelde zienswijzen geanonimiseerd Bijlage 4 - Persbericht Commissie m.e.r. Schriftelijke inbreng Arnhemse Bomenbond - Ontwerp Omgevingsvisie Gemeente Arnhem 2040 5 mei 2023 Schriftelijke inbreng Arnhemse Bomenbond - Geen houtgestookte biomassa in de Omgevingsvisie - 19 mei 2023 Schriftelijke inbreng Arnhemse Bomenbond - Biomassacentrale Veolia (IPKW) - 18 juni Schriftelijke inbreng Klimaatcoalitie - Biomassaverbranding - 19 mei 2023 Inspreekreactie - Verkeersgroep Arnhem-West Bijlage bij inspreekreactie - VVN Advies - De doorgaande straten in de wijken Heijenoord en Lombok in Arnhem Bijlage bij inspreekreactie - Enquete inrichting Behandelresultaat 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling 20.30 uur - 21.45 uur: Vaststelling aangepast ruimtelijk raamwerk veld 26/27 en aanpassing 6.LF programma betaalbare koopwoningen in veld 1, 26 en 27 Schuytgraaf, toevoeging sociale huur en inpassing KW37 in veld 26 en 27 Schuytgraaf Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Landgoed/Festival Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Vaststelling aangepast ruimtelijk raamwerk veld 26/27 en aanpassing programma betaalbare koopwoningen in veld 1, 26 en 27 Schuytgraaf, toevoeging sociale huur en inpassing KW37 in veld 26 en 27

Schuytgraaf" Bijlage 1 - Aangepast ruimtelijk raamwerk veld 26/27, mei 2023 Bijlage 2 - Raadsbrief over locatiekeuze KW37 Bijlage 3 - brief aan gemeente Overbetuwe over het voorgenomen aangepaste ruimtelijk raamwerk veld 26/27 Bijlage 4 - Begrotingswijziging 23-004 Schriftelijke inspraakbijdrage van D. van Engelen namens KW 37, d.d. 21-06-2023 Behandelresultaat 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Juridisch advies stadsadvocaat inzake beoogde ontwikkeling Schuytgraaf, d.d. Memo van wethouder Smeulders inzake "Uitvoering Toezegging 1370 Financiële consequenties aanpassen woningaantal", d.d. 23-06-2023 Behandelresultaat 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling 7.WG 20.30 uur - 21.45 uur: Jaarprogramma Integraal Huisvestingsplan 2023 (PO, (V)SO en VO) Fase: informatief & meningsvormend (1) Locatie: Walburgis Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve & meningsvormende (1) behandeling Raadsvoorstel "Jaarprogramma Integraal Huisvestingsplan 2023" (PO, (V)SO en VO) Bijlage 1 - Jaarprogramma Integraal Huisvestingsplan 2023 (PO, (V)SO en VO) Bijlage 2 - Memo Actualisatie normbedrag huisvesting primair onderwijs 2023 Raadskameradvies t.b.v.

de besluitvormende behandeling op 28-06-2023 8 21.45 uur - 22.00 uur: Pauze uur - 23.15 uur: Raadskamerbijeenkomst bespreking raadsbrief "Overzicht ontwikkelingen 9.RZ 22.00 Kronenburg" Fase: informatief Locatie: Raadzaal Behandeladvies 21 juni 2023, informatieve behandeling Raadsbrief "Overzicht ontwikkelingen Kronenburg", d.d. 09-05-2023 Aangenomen motie Prettig wonen in Kronenburg (21M274) van de fracties VVD, PvdA, CDA, Arnhem Centraal, PVV en GroenLinks Presentatie - Kronenburg vernieuwt Behandelresultaat 21 juni 2023, informatieve behandeling 10.LF 22.00 uur - 23.15 uur: Jaarstukken 2022 en de (geheime) FJP 2022 Fase: meningsvormend (1) Locatie: Landgoed/Festival Behandeladvies 21 juni 2023, meningsvormende (1) behandeling

Raadsvoorstel "Jaarstukken 2022" (inclusief Financiële Jaarrapportage Projecten 2022) Bijlage 1 - Jaarstukken 2022 Bijlage 2 - De controleverklaring 2022 van Deloitte Bijlage 3 - Accountantsverslag 2022 Deloitte Bijlage 4 - Reactie college Accountantsverslag Memo inzake proces behandeling ‘Perspectiefnota 2024-2027’, d.d. 14-04-2023 Presentatie - Jaarstukken 2022, Turap-1 2023, Perspectiefnota 2024-2027 Rapport en presentatie Duisenbergonderzoek programma (6) Participatie en Raadsbrief "Advies auditcommissie aan gemeenteraad n.a.v. accountantsverslag jaarstukken 2022", d.d. 07-06-2023 Bundel met technische vragen & antwoorden - Jaarstukken 2022 Raadskameradvies t.b.v. de besluitvormende behandeling op 28-06-2023 11.W 22.00 uur - 23.15 uur: Bespreking Raadsbrief "Verbeteren regionale inkoop van zorg (Wmo en G Jeugdzorg)" Fase: meningsvormend (vervolg) Locatie: Walburgis Behandeladvies 21 juni 2023, 2e meningsvormende behandeling motie "Jeugdzorg ook nodig in de nacht, zeker bij crisis" (23M85) van de fracties CDA, SP en BurgerBelang Arnhem Raadsbrief "Verbeteren regionale inkoop van zorg (Wmo en Jeugdzorg)", d.d.

28-03-2023 Bijlage - Overzicht zorgvormen Wmo en Jeugdzorg Adviesraad Jeugd en Wmo - Gevraagd advies verbetertraject regionale inkoop van zorg Aangenomen motie "Stop de gevolgen van markt in de zorg" (20M15) van de fractie SP Aangenomen motie "Geld voor zorg moet naar zorg, niet naar winsten" (20M17) van de fractie Raadsbrief "Afdoen 3 moties inzake toezicht en marktwerking zorg", d.d. 09-06-2020 Aangenomen motie "Voer de wens van de raad uit en onderzoek hoe we de markt uit de zorg kunnen halen" (21M253) van de fractie SP Raadsbrief "Afdoening motie 21M253 over marktwerking in de zorg", d.d. 22-11-2022 Bijlage 1 - Rapport ‘Marktwerking in het sociaal domein in Arnhem’ Bijlage 2 - Rapport 'Marktwerking beschermd wonen Arnhem' Behandelresultaat 24 mei 2023, meningsvormende behandeling Memo van de wethouders Roelofs en Van der Wel - Beantwoording vragen raadsbrief ‘Verbeteren regionale inkoop van zorg (Wmo en Jeugdzorg’, d.d. 13-06-2023 Raadskameradvies t.b.v. de besluitvormende behandeling op 28-06-2023

Agenda Politieke Avond 21 juni 2023 Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

18.45 uur - 20.15 uur (90)

18.45 uur - 20.15 uur (90)

18.45 uur - 20.15 uur (90)

Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem (i/m1)

(1) Wijziging regeling MGR sociaal domein 2023 (2) Zienswijze MGR conceptbegroting 2024 en begrotingswijziging 2023 (i/m1)

Burgerinitiatief "Centrumring Arnhem" (m2)

Pauze: 20.15 uur - 20.30 uur Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

20.30 uur – 21.45 uur (75)

20.30 uur – 21.45 uur (75)

20.30 uur – 21.45 uur (75)

Vaststelling Omgevingsvisie Arnhem 2040 (i/m1)

Vaststelling aangepast ruimtelijk raamwerk veld 26/27 en aanpassing programma betaalbare koopwoningen in veld 1, 26 en 27 Schuytgraaf, toevoeging sociale huur en inpassing KW37 in veld 26 en 27 Schuytgraaf (i/m1)

Jaarprogramma Integraal Huisvestingsplan 2023 (PO, (V)SO en VO) (i/m1)

Pauze: 21.45 uur - 22.00 uur Raadzaal

Landgoed/Festival

Walburgis

22.00 uur - 23.15 uur (75)

22.00 uur - 23.15 uur (75)

22.00 uur - 23.15 uur (75)

Raadskamerbijeenkomst bespreking raadsbrief "Overzicht ontwikkelingen Kronenburg" (i)

Jaarstukken 2022 en de (geheime) FJP 2022 (m1)

Bespreking Raadsbrief "Verbeteren regionale inkoop van zorg (Wmo en Jeugdzorg)" (m)

Titel/onderwerp:

Raadsvoorstel "Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem"

Raadsadviseur:

W. Lammers

Telefoonnr:

377 2581

Van: Portefeuillehouder:

College Cathelijne Bouwkamp

Ambtenaar: Telefoonnr: E-mailadres:

Marjolein Strik 026-3773455 Marjolein.Strik@arnhem.nl;

Doel activiteit

Informerend (I) & Meningsvormend (M1)

Willem.lammers@arnhem.nl

Toelichting Inhoud Het college stelt voor het masterplan ‘Transformatie Koepelgevangenis Arnhem’ vast te stellen als uitgangspunt voor een nog op te stellen bestemmingsplan. Daarnaast stelt het college voor om akkoord te gaan met een begrotingswijziging waardoor het mogelijk wordt om € 92.470,- bij te dragen aan het project ‘Koepelgevangenis’ ten behoeve van de realisatie van sociale huurwoningen. Met de herontwikkeling kunnen 50 woningen worden gerealiseerd en een hotel met 137 kamers en andere faciliteiten (zoals een restaurant, Prison Experience, vergaderruimtes). Aandachtspunten - Vanuit de buurt zijn er zorgen voor overlast van parkeren in de wijk. - Parkeren: het wordt mogelijk gemaakt om besloten bijeenkomsten tot maximaal 250 bezoekers te organiseren. Maar er is parkeergelegenheid van het hotel van maximaal 126 parkeerplaatsen. Voor maximaal 12 keer per jaar mag tot maximaal 500 bezoekers een bijeenkomst organiseren waarvoor parkeren op afstand moet worden ingezet. De afspraken ter voorkoming van overlast worden in het bestemmingsplan opgenomen. - Er moet nog een anterieure overeenkomst worden gesloten met de initiatiefnemers Nest en EHM ter compensatie van de gemaakte en nog te maken plankosten. Zie het raadsvoorstel voor meer informatie. Voorgesteld resultaat van de bespreking Spreekrecht publiek Behandeladvies

Start en afronding van de informatieve en de meningsvormende (M1) fase en besluit over vervolgbehandeling. Ja Informatieve fase Ten tijde van het publiceren van de agenda zijn er twee insprekers aangemeld: 1. Bas Tolmeijer – Q Hospitality Group 2. Ronald van Ommen – NEST Ontwikkeling b.v. Beide krijgen maximaal vijf minuten de tijd om de raad mondeling toe te spreken, waarna er gelegenheid is voor het stellen van vragen. Vergaderorde M1 Er wordt in twee termijnen vergaderd. - Iedere fractie heeft twee termijnen, waarin meningen kunnen worden verkondigd of politieke vragen kunnen worden gesteld. - De portefeuillehouder reageert na een termijn van de raad als alle fracties aan het woord zijn geweest. De portefeuillehouder beantwoordt de gestelde vragen, waarbij hij of zij antwoorden kan samenvoegen waardoor herhaling van vrijwel overeenkomstige punten achterwege blijft. De voorzitter ziet erop toe dat de beantwoording van de wethouder ter zake is en in gaat op de gestelde vragen. - Interrupties (in de vorm van een korte vraag of opmerking zonder inleiding) zijn in alle

termijnen toegestaan. Zoals altijd kan de voorzitter interrupties beperken. Uitkomst van de Meningsvormende (MI) behandeling kan zijn: 1. Partijen zijn het eens, het voorstel wordt doorgeleid naar de besluitvormende fase 2. Partijen zijn het niet (volledig) eens en overwegen moties en/of amendementen. Het voorstel wordt doorgeleid naar de fase Meningsvorming 2, waar deze besproken zullen worden. Bijlagen

Raadsvoorstel "Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem" 217 KB

Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem, mei 2023 92 MB Bijlage Notitie parkeren (dd. 20 april 2023) 278 KB Bijlage Notitie parkeren en verkeersgeneratie, geactualiseerd masterplan (dd. 20 april 2023) 288 KB Bijlage Notitie betaald parkeren (dd. 20 april 2023) 196 KB Bijlage Aanvullend ecologisch onderzoek Koepelgevangenis (oktober 2019) 1 MB Bijlage Begrotingswijziging 6 KB Memo van wethouder Bouwkamp inzake "Stand van zaken Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem", d.d. 07-06-2022 31 KB Schriftelijke inspraakbijdrage van D. van Barneveld, d.d. 11-06-2023 18 KB

Aan de gemeenteraad Zaaknummer

624235/ 2714

Onderwerp:

Geactualiseerd Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem

a Voorstel 1. Het geactualiseerde Masterplan "Transformatie Koepelgevangenis Arnhem" vast te stellen als uitgangspunt voor het nog op te stellen bestemmingsplan. 2. Akkoord te gaan met de bijdrage aan het project Koepelgevangenis van € 92.470,-ten behoeve van de realisatie van sociale huurwoningen, te dekken uit het Stadsontwikkelfonds. 3. Hiertoe bijgevoegde begrotingswijziging 23-005 vast te stellen. Inleiding De Koepelgevangenis heeft in 2015 zijn functie van gevangenis verloren. In 2018 heeft het Rijksvastgoedbedrijf het gehele complex via een tenderprocedure verkocht aan Nest Ontwikkeling (Ter Steege Gebiedsontwikkeling en Explorius Vastgoedontwikkeling). Bij deze verkoop is er in afstemming met de gemeente Arnhem en het Atelier Rijksbouwmeester ruimte gecreëerd voor de transformatie van het gebouwencomplex tot een nieuw stedelijk gebied. De kaders voor deze herontwikkeling zijn vastgelegd in de Nota van Uitgangspunten P.I. De Berg. Het college heeft deze nota vastgesteld op 4 juli 2017. Hierover bent u via de Raadskamerbrief “Nota van Uitgangspunten Voormalige Koepelgevangenis” geïnformeerd. In 2019 heeft Nest Ontwikkeling het Koepelgebouw verkocht aan EHM Group. Gezamenlijk hebben zijn voorliggend Masterplan voor het hele ontwikkelgebied laten opstellen.

Dit Masterplan is een Stedenbouwkundig Plan en dienst als basis voor de verdere uitwerkingen zoals het bestemmingsplan, de uitwerkingen van de diverse bouwblokken inclusief de herontwikkeling van de rijksmonumenten en het inrichtingsplan voor de openbare ruimte. Eind 2021 is het Masterplan door het college ter besluitvorming aangeboden aan uw raad. Als gevolg van wijzigingsplannen in het noord westelijke deel van het plangebied heeft het college op 7 juli 2022 de raad verzocht de behandeling van dat Masterplan uit te stellen totdat de consequenties van de wijzigingen helder zijn. Kort daarna bleek ook de parkeergarage ten behoeve van het hotel en aanverwante functies financieel niet haalbaar te zijn en is onder andere als gevolg daarvan het programma in de Koepel aangepast. Het Masterplan is afgelopen periode dan ook op enkele punten aangepast. Dit aangepaste plan met bijlagen wordt in voorliggend raadsbesluit (opnieuw) ter besluitvorming voorgelegd. De wijzigingen worden hieronder toegelicht.

Beoogd effect Het bieden van kaders voor de herontwikkeling van de voormalige Koepelgevangenis ten behoeve van de realisatie van 50 woningen en een hotel met 137 kamers (2 sterren) en verschillende faciliteiten (o.a. restaurant, vergaderruimtes, werkunits, Prison Experience en een bijeenkomstenruimte). Argumenten 1.1 De recente aanpassingen in het Masterplan leiden tot een technisch en financieel uitvoerbaar plan met 30% sociale huurwoningen geëxploiteerd door een toegelaten instelling. De aanpassingen in voorliggend masterplan ten opzichte van het eerder geagendeerde plan uit 2021 worden hieronder beschreven. 1.1.1

Herontwikkeling appartementen en toevoegen sociale huurwoningen met toegelaten instelling

Bij het uitwerken van de 20 appartementen in de noordwesthoek van het plangebied is gebleken dat de bijbehorende ondergrondse parkeergarage om technische en financiële redenen niet gerealiseerd kan worden omdat deze te dicht bij de (niet gefundeerde) monumentale muur is gelegen. De muur is onderdeel van het Rijksmonument en het is van belang deze in stand te houden. Voor de bouw van de appartementen plus ondergrondse parkeervoorzieningen zou er veel grond dicht bij de muur weg moeten, waardoor het risico op instorting erg groot is. Verschillende alternatieven zijn onderzocht. Gekozen is voor nieuwe invulling voor deze hoek met 9 grondgebonden stadswoningen met parkeren op maaiveld. In de Nota van Uitgangspunten voor de transformatie van de Koepelgevangenis (2017) was geen verplichting voor de realisatie van 30% sociale huurwoningen en 50% betaalbare woningen opgenomen. Bij de aankoop van het terrein heeft Nest hier dan ook geen rekening mee gehouden. Desondanks was eerder met Nest afgesproken dat het aantal toe te voegen woningen voor 30% uit sociale huurwoningen bestaat. De verplichting dat deze door een toegelaten instelling worden verhuurd was losgelaten.

Met de hiervoor beschreven herontwikkeling van 20 appartementen naar 9 grondgebonden woningen is in het voorliggende aangepaste Masterplan ook afgesproken om de sociale huurwoningen in het plan te verkopen aan een toegelaten instelling. Hierover is Nest momenteel in gesprek met Volkshuisvesting. Het aantal sociale huurwoningen is aangepast van 18 naar 16 woningen (32 % van het totaal). Dit omdat er behoefte is aan bergingen die gezien de beschikbare ruimte inpandig moeten worden opgelost. 1.1.2

Wijziging programma hotel

Stijgende bouwkosten, veranderende omstandigheden in de markt en de bijbehorende parkeervraag hebben invloed op de ontwikkeling van het programma van het hotel en bijbehorende functies. Het programma in de koepel is in omvang afgenomen en enkele functies zijn gewijzigd. Concreet betekent dit dat in het programma vergaderruimtes zijn toegevoegd (173 m2), de bijeenkomstenruimte is verkleind (van 750 m2 naar 316 m2) evenals het restaurant (van 480 m2 naar 190 m2) en diverse overige algemene functies (van 625 naar 200 m2). Voor de initiatiefnemers leidt deze aanpassing tot een haalbaar plan

1.1.3

Aanpassing parkeerbalans en in parkeergarage betaald parkeren

Minder woningen en een lager programma in de monumentale gebouwen heeft ook invloed op de parkeerbalans. Met bovengenoemde aanpassingen van het programma in de Koepel is de parkeerbalans opnieuw doorgerekend met als resultaat een overschot van 19 parkeerplaatsen in de parkeergarage met 126 parkeerplaatsen voor de bezoekers van het hotel in de Koepel. Bij de uitwerking van de parkeergarage is gebleken dat deze met name in het beheer, financieel niet haalbaar is (gebaseerd op het uitgangspunt van gratis parkeren in het oude Masterplan). Op basis hiervan heeft EHM een nieuw voorstel gedaan met als doel een financieel haalbare parkeergarage zonder dat dit overlast voor de buurt veroorzaakt. Voor het haalbaar maken van deze parkeergarage wordt in het nieuwe masterplan uitgegaan van betaald parkeren in de parkeergarage. Met een laag tarief worden de bezoekers gestimuleerd om in de garage te parkeren (dagkaart max €15,-, uurtarief max. €1,50). Naar aanleiding van de zorgen uit de buurt die er zijn over het mogelijk ontstaan van parkeeroverlast door bezoekers aan de Koepel is verder nagedacht over hoe dit zo goed mogelijk kan worden voorkomen. Hierbij zal rekening gehouden moeten worden met het feit dat niet volledig kan worden voorkomen dat bezoekers van de Koepel gebruik maken van de openbare parkeerplaatsen in de buurt.

Mocht het voorkomen dat als gevolg hiervan er een tekort is aan parkeerplekken voor de bewoners in de buurt, dan mogen omwonenden in dat geval gratis gebruik maken van de beschikbare plaatsen in de nieuwe parkeergarage op het terrein van de Koepel. Hiervoor zijn in elk geval het overschot van 19 parkeerplaatsen in de garage beschikbaar plus eventueel (een deel van) de parkeerplaatsen van de bezoekers die in de bestaande wijk staan. Er ontstaat hiermee voor de eigenaar een (financiële) trigger om maximale inzet te plegen om de bezoekers in de parkeergarage te laten parkeren omdat hier inkomsten tegenover staan. Hierbij zal contractueel worden afgesproken dat de parkeerplaatsen niet aan derden buiten de gebruikers van de koepelgevangenis mogen worden verhuurd. (Zie toelichting in bijlage Transformatie Koepelgevangenis Arnhem, notitie betaald parkeren koepel dd. 20 april 2023). In de anterieure overeenkomst en bestemmingsplan worden afspraken gemaakt over periodieke evaluatie en mogelijke bijsturing en handhaving van deze situatie. 1.2 De ontwikkeling draagt bij aan de woningbouwopgave van Arnhem. Arnhem heeft, net als veel andere steden in Nederland, een grote behoefte aan nieuwe woningen. Door deze ontwikkeling wordt een aantrekkelijk woon- en leefmilieu toegevoegd aan de stad op een bijzondere en beeldbepalende locatie, op het terrein van de voormalige Koepelgevangenis.

Met deze ontwikkeling wordt een gedifferentieerd woningbouwprogramma gerealiseerd met in totaal 50 woningen in verschillende categorieën, waarvan 16 appartementen (sociale huur) en 34 grondgebonden koopwoningen. 1.3 Het plan past binnen de Arnhemse ambities, zoals geformuleerd in de Nota van Uitgangspunten. In de Nota van Uitgangspunten wordt ingezet op een functiemix; naast wonen biedt de herontwikkeling een gebruiks- en verblijfsfunctie voor de buurt en kan deze een bijdrage leveren aan voorzieningen op wijk- en stadsniveau. Het hotel wordt opengesteld voor de omgeving, met functies als een restaurant, vergaderfaciliteiten, ruimte voor startups, kleine commerciële ruimtes en kleinschalige detailhandel op het voorplein. Daarnaast ontstaat op het binnenterrein aan de achterzijde van De Koepel een aantrekkelijke openbare ruimte. Hiermee biedt het plan kansen voor een groene, natuurinclusieve en klimaatbestendige uitwerking. De groene wordt in overleg met nieuwe en bestaande bewoners in

Lombok ingericht. Onderzocht wordt of gezamenlijk groenonderhoud mogelijk is. Het terrein wordt op verschillende plekken toegankelijk gemaakt via zorgvuldig uitgewerkte doorbraken in de muur, waardoor het terrein optimaal aansluit op de directe omgeving. De Koepel bestaat uit een aantal monumentale gebouwen en een monumentale gevangenismuur. Voor de instandhouding van dit grote complex is het essentieel dat de gebouwen een nieuw gebruik krijgen. Leegstand is achteruitgang en dat is voor dit omvangrijke monumentale complex een bedreiging. Er is een nieuwe functie gevonden voor de monumentale gebouwen die zich goed verhoudt tot de monumentale waarde van het complex. Er ontstaat een nieuwe fase, waarin het monumentale complex goed tot zijn recht komt en bovendien beter beleefbaar wordt. 1.3 De ontwikkeling van een hotel met daaraan gekoppelde functies is gewenst en draagt bij aan de kwaliteit van de wijk en de stad. In het huidige plan zal het zogeheten Freedom Hotel gaan bestaan uit 137 kleine 2-sterren kamers op de hostel/hotelmarkt. In de onderste ring komen in de cellen werkplekken voor startups. De centrale ruimte wordt gebruikt voor vergaderingen of voor (besloten) bijeenkomsten. In het restaurant wordt ontbeten, geluncht en gedineerd.

Uit een gedegen marktstudie van het gerenommeerde adviesbureau Horwarth, wordt duidelijk gemaakt wat de impact is van de ontwikkeling op de hotelmarkt. Er wordt geschat dat er - gezien het unieke karakter van het project - grof genomen 75 kamers kunnen worden gevuld met nieuwe markten zoals: familiediners, reünies, zakelijke bijeenkomsten met overnachting en leisure weekenden gecombineerd met activiteiten in het gebouw. Deze kamers vergroten dus de spreekwoordelijke taart en brengen hun eigen marktaandeel mee. De overige 62 kamers zullen worden toegevoegd aan het bestaande aanbod gericht op het lage segment. Op die manier zullen er 62 kamers op de hotelmarkt bij komen. Een beperkt aantal dat de hotelmarkt goed kan opvangen met dit unieke karakter. Het restaurant is in principe ondersteunend aan de hotelfunctie, maar is ook inzetbaar voor mensen die vergaderen of in het gebouw ontspannen, voor passanten en wijkbewoners. De wijk is horecaluw en deze functie zal het woon- en leefklimaat versterken. De werkplekken voor starters voorzien ook in een behoefte. Deze bedrijvigheid heeft behoefte aan community-vorming, maar heeft vaak moeite om passende huisvesting te vinden. Voor een toekomstbestendige stedelijke economie is het van belang dat starters, de creatieve sector, innovaties en vernieuwende bedrijvigheid een plek vinden in onze stad.

In de huidige economische situatie, mede door de coronacrisis, staan de ontwikkelingen van vernieuwende (lokale) bedrijvigheid en jong ondernemerschap onder druk. In Arnhem houden deze "starters" en creatieve bedrijvigheid onze stad dynamisch. De cellen/werkplekken voor deze groep voorzien in de behoefte aan huisvesting. 1.4 Het plan voldoet aan de uitgangspunten in het Facetplan parkeren. Conform het Facetplan Parkeren wordt parkeren op eigen terrein opgelost op basis van de gemeentelijke parkeernorm. Voor de woningen binnen de muren zijn voldoende parkeerplaatsen op eigen terrein beschikbaar en voor het hotel met bijbehorende faciliteiten wordt binnen de muur een parkeergarage gebouwd voor 126 parkeerplaatsen.

Voor de parkeersituatie van de 16 sociale huurwoningen aan de Wilhelminastraat en de reguliere parkeernorm voor hotels (2*) wordt onderbouwd afgeweken van het Facetplan parkeren. Het Facetplan parkeren biedt hiertoe de mogelijkheid. Voor de 16 nieuw te bouwen appartementen (sociale huur) zijn 16 parkeerplaatsen in de openbare ruimte toegekend. Er zijn twee parkeeronderzoeken gedaan naar de huidige parkeerbezetting in de Wilhelminastraat (zie toelichting bijlage Transformatie Koepelgevangenis Arnhem notitie parkeren, hoofdstuk 2). Uit deze onderzoeken blijkt dat op de maatgevende tijdstippen in de directe omgeving van de Koepel voldoende restcapaciteit aanwezig is in de openbare ruimte (inclusief de 16 benodigde parkeerplaatsen is 80% van de parkeerplaatsen bezet). Daarnaast biedt het Facetplan parkeren ruimte om met een gedegen onderbouwing af te wijken van een parkeernorm. De parkeernorm voor het hotel met 137 hotelkamers in het lage segment is verlaagd van 1,0 naar 0,5 per kamer. Het CROW hanteert o.b.v. recent onderzoek voor 2 sterren hotels met ligging "schil centrum" een norm van 0,2 - 0,3 per kamer en voor ligging "binnen bebouwde kom" een norm tussen 0,3 en 0,4 per hotelkamer. Dit komt overeen met landelijke ervaringscijfers vanuit de hotelbranche.

Op basis hiervan is het halveren van de huidige Arnhemse parkeernorm voor hotelkamers van 1,0 naar 0,5 voor dit initiatief gerechtvaardigd. Een onderbouwing hiervoor is aangeleverd (zie toelichting bijlage Transformatie Koepelgevangenis Arnhem notitie parkeren, hoofdstuk 3). 1.5 Uit onderzoek blijkt dat de toename van het verkeer als gevolg van de ontwikkeling van de woningen en het hotel met bijbehorende faciliteiten niet leidt tot knelpunten. Als gevolg van de ontwikkelingen op het terrein van de Koepelgevangenis zal het verkeer in de omliggende woonstraten toenemen. Zeker ten opzichte van de huidige situatie, maar ook (in mindere mate) vergeleken met de situatie dat De Koepel nog als penitentiaire inrichting functioneerde. Om de gevolgen van de woningen en hotel met functies voor de verkeerssituatie in de omliggende straten in beeld te brengen is door Royal Haskoning DHV in opdracht van Nest en EHM een verkeersgeneratieonderzoek uitgevoerd (zie bijlage Notitie parkeren en verkeersgeneratie, hoofdstuk 7). Hieruit wordt geconcludeerd dat de nieuwe ontwikkeling leidt tot slechts een beperkte verkeerstoename en dat deze toename geen zorgelijke verkeersknelpunten zal opleveren. De intensiteiten in de diverse woonstraten zullen onder de bovengrens blijven.

2.1 Deze ontwikkeling en de gemeentelijke bijdrage dragen bij aan de realisatie van meer sociale huurwoningen in meer draagkrachtige wijken. Bij het vaststellen van de startnotitie voor de woonvisie is een motie aangenomen om in meer draagkrachtige wijken onder meer meer sociale huurwoningen te realiseren. Met de nieuwe, recent gemaakte afspraak met Nest om meer sociale huurwoningen in het plan te ontwikkelen door een toegelaten instelling (in tegenstelling tot de eerdere afspraken die wij met Nest hadden gemaakt om dit zonder toegelaten instelling te kunnen doen), heeft Nest een tekort van €277.408,- in de exploitatie van de totale woningbouwontwikkeling, gebaseerd op het verschil in de grondwaarden voor sociale huurwoningen tussen markthuur en corporatiehuur. Het voorstel is dat gemeente, Volkshuisvesting (als beoogd afnemer) en Ontwikkelaar ieder 1/3 van de kosten hiervan dragen (92.470, - inclusief BTW), en het gemeentelijke deel te dekken uit het Stadsontwikkelfonds.

Kanttekeningen en risico's 1.1 Met betrekking tot de organisatie van besloten bijeenkomsten worden via het bestemmingsplan met EHM-afspraken gemaakt op welke wijze parkeeroverlast in de omliggende straten wordt voorkomen. In overleg met ODRA moet verder uitgewerkt worden op welke wijze deze handhaving uitgevoerd wordt. Voor de Koepel gaat het Masterplan naast de functie van hotel met faciliteiten tevens uit van de organisatie van kleinschalige besloten bijeenkomsten tot maximaal 250 bezoekers in de centrale ruimte van de koepel (316 m2). Uitgangspunt is dat het parkeren voor de bezoekers van deze bijeenkomsten plaatsvindt op eigen terrein van het hotel in de parkeergarage met 126 parkeerplaatsen. Indien dit aantal niet toereikend is heeft EHM de mogelijkheid om voor maximaal 12 x per jaar tot een maximum van 500 bezoekers grotere bijeenkomsten te organiseren waarvoor parkeren op afstand moet worden ingezet (bv. Arnhems Buiten, Papendal of Gelredome). EHM heeft hierover reeds schriftelijk afspraken gemaakt met de betreffende partijen. EHM moet per bijeenkomst aantonen dat parkeren op afstand is georganiseerd en dat er maatregelen worden getroffen ter voorkoming van parkeeroverlast in de buurt (bv. men komt alleen binnen via entreebewijs verkregen in de bus, inzetten shuttlevervoer, communicatie, verkeersregelaars, etc.).

De afspraken ter voorkoming van overlast en de gemeentelijke sturing en handhaving hier op zullen in het bestemmingsplan worden opgenomen. In de uitwerking van het bestemmingsplan wordt onderzocht op welke wijze dit het best kan plaatvinden (via een voorwaardelijke verplichting met een mobiliteitsplan, of via een binnenplanse afwijkingsmogelijkheid via vergunningverlening per bijeenkomst). Dit wordt zal in overleg met de ODRA verder uitgewerkt worden in het kader van het bestemmingsplan. In de anterieure overeenkomst worden met EHM tevens afspraken gemaakt over reguliere evaluatiemomenten om in de toekomst bij te kunnen sturen indien blijkt dat er ondanks de getroffen maatregelen alsnog overlast ontstaat ofwel meer ruimte geboden kan worden. Mocht er op een later tijdstip aanleiding voor zijn om parkeerregulering in te voeren, zullen wij dat t.z.t. onderzoeken of daarvoor in dit gebied draagvlak is. Participatie De transformatie van een gesloten gevangeniscomplex naar een meer open stedelijk gebied met een mix aan functies heeft grote impact op de directe omgeving en houdt ook veranderingen in die bij bewoners en ondernemers vragen oproepen. Om de transformatie met hen af te stemmen is een participatieproces opgestart. Dit proces is gericht op de direct omwonenden van de Koepel, de wijk Lombok en een deel van Heijenoord.

Dit is een vervolg op het traject dat het Rijksvastgoedbedrijf bij de opstelling Nota van Randvoorwaarden heeft vormgegeven samen met de gemeente, omwonenden en de wijkvereniging. Na een startbijeenkomst met de wijkvereniging zijn vanaf mei 2019 verschillende participatieavonden georganiseerd. Deze bijeenkomsten hebben de planvorming op een aantal onderdelen beïnvloed. Zo zijn o.a. de volgende punten aangepast: - De bouwhoogte aan de zuidzijde is lager gekozen om privacy van bewoners aan de Alexanderstraat te waarborgen (ca. 10 meter i.p.v. ca. 15 meter tot hoogte metselwerk koepel). - De doorbraken langs de Alexanderstraat zijn verkleind. - Er is aan de Wilhelminastraat afgezien van een gebouwhoogte van vier lagen. Hier is nu ook gekozen voor drie lagen.

-

Er is aandacht gegeven aan de verkeersveiligheid bij de in- en uitritten aan met name de Diependalstraat (uitzicht). Tips voor de invulling van de hoven zijn meegenomen in de uitwerking. De functie van de voormalige Kapel is gewijzigd van restaurant naar wonen.

Op 8 mei 2023 is een nieuwe informatieavond georganiseerd waarin toelichting is gegeven op een aantal wijzigingen in de plannen, waaronder de herontwikkeling van de appartementen in de noord west hoek, het programma en het betaald parkeren in de garage van het hotel. Er is waardering voor de plannen. Er zijn wel omwonenden die bezorgd zijn over mogelijke parkeeroverlast die kan ontstaan als gevolg van het betaald parkeren. Met de argumenten onder 1.1.3 en beschreven kanttekening onder 2.1 zijn wij van mening dat hieraan door de ontwikkelaar voldoende wordt tegemoetgekomen. Naast de participatie met omwonenden is er in het voortraject ook afstemming geweest met de eigenaren van het gebied Arnhems Buiten om plannen met elkaar te delen en waar mogelijk op elkaar af te stemmen. Met wijkinitiatief “Groen-West” is gesproken over de verduurzaming van Lombok en Heijenoord en mogelijke koppelkansen. Er is met een brede groep van eigenaren en initiatiefnemers van duurzame ontwikkelingen in Arnhem-West kennis en informatie gedeeld over geplande ontwikkelingen om te onderzoeken waar deze elkaar kunnen versterken. Parallel aan het participatietraject is dit Masterplan opgesteld. Ook in het vervolgtraject zullen EHM en Nest actief contact blijven onderhouden met de buurt om hen goed te blijven informeren en te betrekken bij de verder planvorming.

Het eerste moment hiervoor zal na verwachting begin derde kwartaal 2023 zijn voor het bestemmingsplan. Financiën Alle kosten die samenhangen met de ontwikkeling van de Koepel zijn voor rekening en risico van de initiatiefnemers Nest en EHM. Hiertoe zal een anterieure overeenkomst worden gesloten. Daarin wordt onder meer afgesproken dat de initiatiefnemers een financiële bijdrage aan de gemeente voldoen ter dekking van de gemaakte en nog te maken plankosten en een eventuele afkoopsom betalen voor extra beheerkosten voor de openbare ruimte indien de onderhoudskosten niet passen binnen het beschikbare (basis) onderhoudsbudget voor dit gebied. Voor de ontwikkeling van de sociale huurwoningen wordt gevraagd akkoord te gaan met een bijdrage vanuit het project aan Nest van €92.470,-. Door Hekkelman advocaten is de rechtmatigheid van deze bijdrage bevestigd. Het beslispunt betreft een onttrokken uit de bestemmingsreserve Stadsontwikkelfonds als bijdrage aan de anterieure overeenkomst van de Koepel binnen hetzelfde programma. De financiële consequenties zijn in onderstaande begrotingswijziging zichtbaar en opgenomen in de bijlage ‘Begrotingswijziging’.

bedragen Exploitatiebegroting x € 1.000 Lasten Program ma S11 Ruimtelijke ontwikkeling Bijdrage aan Nest

Begrotin g 2023

Meerjarenraming 2024 2025 2026

0

0

92 92

0

0

0

0

0

0

-92

0

0 0 0

0 0 0

0 92 92

0 0 0

0

0

0

0

0

Baten Program ma

S11 Ruimtelijke ontwikkeling

Exploitatieresultaat Mutaties reserves BR Stadsontwikkelingsfonds Toevoegingen Onttrekkingen

Totaal Resultaat Uitvoering

Na vaststelling van het Masterplan wordt een ontwerpbestemmingsplan opgesteld (planning is vóór 1 januari 2024 in procedure). Na inzageperiode van het ontwerpbestemmingsplan wordt dit plan definitief gemaakt en wordt dit plan ter vaststelling aangeboden aan de raad. Voorafgaand aan het goedkeuren van het ontwerp bestemmingsplan in het college wordt een anterieure overeenkomst gesloten. Daarnaast zullen de bouwplannen en het inrichtingsplan verder worden uitgewerkt. Naar verwachting zal eind 2024 gestart worden met de bouw van de woningen en het hotel en deze zullen naar verwachting medio 2026 worden opgeleverd en geopend. Communicatie De initiatiefnemers Nest en EHM verzorgen na vaststelling de communicatie naar derden. Bijlagen Stukken voor gemeenteraad − − − − − −

Masterplan Transformatie Koepelgevangenis Arnhem, mei 2023 Bijlage Notitie parkeren (dd. 20 april 2023) Bijlage Notitie parkeren en verkeersgeneratie, geactualiseerd masterplan (dd. 20 april 2023) Bijlage Notitie betaald parkeren (dd. 20 april 2023) Bijlage Aanvullend ecologisch onderzoek Koepelgevangenis (oktober 2019) Bijlage Begrotingswijziging

Besluit van Zaaknummer

624235/ 2714

DE RAAD VAN DE GEMEENTE ARNHEM; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 30 mei 2023, nummer: 624235/ 2714 gelet op artikel 147 van de Gemeentewet; besluit: 1. Het geactualiseerde Masterplan "Transformatie Koepelgevangenis Arnhem" vast te stellen als uitgangspunt voor het nog op te stellen bestemmingsplan. 2. Akkoord te gaan met de bijdrage aan het project Koepelgevangenis van € 92.470,-ten behoeve van de realisatie van sociale huurwoningen, te dekken uit het Stadsontwikkelfonds. 3. Hiertoe bijgevoegde begrotingswijziging 23-005 vast te stellen.

De griffier,

De voorzitter,

Tra n sfo rma tie K o e p e l g eva n g e n is A rn h e m masterplan mei 2023

kaft: panorama Arnhem-West, vanaf Eusebiuskerk, ca. 1970 (Gelders Archief)

2

Masterplan transformatie ‘De Koepel’, Arnhem

Inhoudsopgave

“... Aldus kan het panoptisme 'de moraal hervormen, de gezondheid beschermen, de industrie stimuleren, het onderwijs verbreiden, de publieke lasten verlichten, de economie een rotsvaste basis verlenen, de gordiaanse knoop van de armenwetten niet doorhakken maar ontwarren: dit alles dankzij een simpel architectonisch idee.’”

citaat van Jeremy Bentham uit 1787 opgenomen in Discipline, Toezicht en Straf, de geboorte van de

Inleiding

5

Transformatieconcept

7

Het Stedenbouwkundig Plan

21

Het Monument

61

Het Landschapsontwerp

87

Bereikbaarheid

107

Bijlagen

121

Bronvermelding Colofon

155 157

gevangenis. Michel Foucault,1975

Inhoudsopgave

3

Impressie Wilhelminastraat - Alexanderstraat

Inleiding ‘Overweldigend’ Een veel gehoorde ervaring van mensen die voor het eerst de koepel betreden. En dat was zo’n anderhalve eeuw geleden niet anders. Gevangenen stonden aan de grond genageld en voelde zich klein in deze enorme ruimte. De alles overkoepelende macht van justitie was direct voelbaar. En ook vanuit zijn omgeving duidelijk zichtbaar in het silhouet van Arnhem. Deze ruimtelijke en visuele ervaring is nog van zo’n kracht dat dit ook sturing geeft aan de nieuwe invulling van het complex. De Koepelgevangenis of officieel ‘de Penitentiaire Inrichting De Berg’, heeft in 2015 zijn functie van gevangenis verloren. Na enkele tijdelijke invullingen heeft het Rijksvastgoedbedrijf in 2018 het gehele complex verkocht. Bij deze verkoop is er in afstemming met de gemeente Arnhem en het Atelier Rijksbouwmeester ruimte gecreëerd voor de transformatie van het gebouwencomplex tot een nieuw stedelijk gebied. NEST ontwikkeling en de EHM group, de nieuwe eigenaren van de Koepel, zien samen goede mogelijkheden om de monumentale gebouwen een nieuwe hotelfunctie te geven en nieuwe woongebouwen toe te voegen. In opdracht van deze partijen is het voorliggende Masterplan opgesteld. Dit in afstemming met verschillende partijen waarbij de gemeente Arnhem, de wijk Lombok en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de belangrijkste stakeholders zijn.

Het Masterplan geeft richting aan deze transformatie en stelt ook de kaders voor de verdere invulling van de verschillende functies en onderdelen. links: interieur cellengbeouwPI ‘De Berg’ (biedboek koepelgevangenis ‘De Berg’ Arnhem, fotograaf onbekend)

Inleiding

5

Tr a n s f o r m a t i e c o n c e p t De locatie Monumentale waarde Ruimtelijke uitgangspunten Samenwerking buurt Het concept

De locatie Het terrein van de koepelgevangenis is gelegen in de wijk Lombok. De wijk ligt in het zuidwestelijke deel van de gemeente Arnhem, ingeklemd tussen het spoor aan de noordzijde en de Utrechtseweg aan de zuidzijde. De straten omsluiten ruime bouwblokken, met langgerekte woningblokken met beneden- en bovenwoningen, vrijstaande of dubbele woonhuizen of villa’s. De bouwblokken hebben ruime binnenterreinen, in enkele gevallen in het midden bebouwd. Toen de koepelgevangenis werd gebouwd was dit westelijk deel van Arnhem, op enkele villa’s na, nog grotendeels onbebouwd. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde zich de woonwijk Lombok en kwam aan de oost- en de zuidzijde van het complex bebouwing. Deze huizen, overwegend arbeidersen middenstandswoningen, zijn met de voorgevels gericht op het gevangenisterrein. De Alexanderstraat is een rustige, groene woonstraat met huizen aan de ene zijde en de gevangenismuur met bomen en parkeerhavens aan de andere zijde. De gevelwand wordt hier bepaald door sterk gedifferentieerde bebouwing van één laag met kap tot drie lagen plat.

boven: terreinplattegrond uit 1882 (Gelders Archief)

De Wilhelminastraat kent vanwege zijn ligging een sterk geaccidenteerd verloop. Het gedeelte ten zuiden van de Alexanderstraat is veel van de oorspronkelijke laat 19de-eeuwse bebouwing nog aanwezig. In het gedeelte ten noorden van de

Alexanderstraat, tegenover de koepelgevangenis, wordt de oorspronkelijke bebouwing afgewisseld met een aantal grootschaliger invullingen zoals het naoorlogse appartementencomplex op de hoek met de Alexanderstraat wat deels vijf bouwlagen heeft. De woningen aan de noordzijde van het terrein, aan de Zuidelijke Parallelweg, staan op de plaats waar oorspronkelijk een reeks dienstwoningen waren gebouwd. De huidige woningen, gebouwd in de jaren ’50, volgen het oorspronkelijk grondplan van deze dienstwoningen en grenzen met hun achtertuinen aan een achterpad en het gevangeniscomplex. De situatie aan de oostzijde van het complex is in de tweede helft van de 20st eeuw ingrijpend gewijzigd. Oorspronkelijk werd het poortgebouw geflankeerd door de twee woningen van respectievelijk de directeur en de adjunct-directeur. Beide woningen hadden een tuinmuur die aansloot op de ringmuur. Deze woningen en de bijbehorende tuinmuur zijn thans gesloopt. Met de restauratie in 2000-2005 is de hoofdingang verplaatst naar de zuidoostelijke hoek van het terrein, op de hoek van de Wilhelminastraat en de Alexanderstraat. Een deel van het buitenterrein, voor de muur, is thans ingericht als plantsoen, een deel is in gebruik als parkeerplaats.

Wat ooit de monumentale façade van het gevangeniscomplex was, is verworden tot een onsamenhangend geheel dat weinig kwaliteiten kent met uitzondering van het poortgebouw.

links: terreinoverzicht penitentiaire inrichting ‘De Berg’ (biedboek koepelgevangenis ‘De Berg’ Arnhem)

Transformatieconcept

9

10

Masterplan transformatie ‘De Koepel’, Arnhem

Monumentale waarde

gemeentelijk monument

rijksmonument

Het 19e-eeuwse gevangeniscomplex is van grote cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een culturele ontwikkeling, namelijk de tendens tot rationalisering en disciplinering van het maatschappelijk leven en dus ook van het gevangeniswezen. De drie koepelgevangenissen (Arnhem 1886, Breda 1886, Haarlem 1901) kunnen beschouwd worden als de meest markante resultaten van de laat 19de-eeuwse opvattingen over de opsluiting en heropvoeding van misdadigers. Nergens in Europa is het systeem van eenzame opsluiting stringenter uitgevoerd dan in Nederland. De koepelgevangenissen vormen in deze ontwikkeling een hoogtepunt en moeten beschouwd worden als de meest radicale ruimtelijke vertaling van deze ideologische en organisatorische principes.

het cellengebouw, het administratiegebouw, het poortgebouw, de ringmuur en de bergplaats aan weerszijden van de voorhof. Het dienstengebouw is destijds buiten de aanwijzingsprocedure gehouden vanwege de plannen die er toen lagen om het gebouw te slopen.

Van de drie koepelgevangenissen in Nederland is het complex in Arnhem het best bewaard gebleven. In 1990 is het complex aangewezen als gemeentelijk monument. Tot het complex wordt het gehele terrein en alle nog aanwezige onderdelen van de oorspronkelijke planopzet gerekend, inclusief de ringmuur. Tien jaar later, in 2000, is een deel van het complex aangewezen als rijksmonument. Dit geldt voor de volgende complexonderdelen:

Het terrein waarop de koepelgevangenis is gebouwd, is wel als gemeentelijk ‘bovengronds’ monument beschermd, maar heeft geen formele status als beschermd archeologisch monument.

De nieuwbouw uit 2005 Archivolt Architecten heeft zeker kwaliteiten en houdt in de meeste gevallen doordacht rekening met de bestaande oudbouw. Over het geheel beschouwd, kan de nieuwbouw echter niet tot de kernkwaliteiten van het complex worden gerekend. De uitgevoerde restauratie van Archivolt Architecten uit de zelfde periode is zeer zorgvuldig uitgevoerd. Deze restauratie kan gezien worden als voorbeeldig.

Het complex is niet gelegen in een beschermd stadsgezicht (rijks of gemeentelijk).

boven: schema van de monumentale waarde van het 19e-eeuwse gevangeniscomplex links: panorama Arnhem-West, vanaf Eusebiuskerk, ca. 1970 (Gelders Archief)

Transformatieconcept

11

Icoonwaarde

Emotionele waarde

Kathedrale effect

Hoofdstructuur

Besloten ruimte rond het koepelgebouw

Architectonische kwaliteit

boven: pictogrammen ‘Kernkwaliteiten’ (biedboek koepelgevangenis ‘De Berg’ Arnhem)

12

Masterplan transformatie ‘De Koepel’, Arnhem

Ruimtelijke randvoorwaarden Emotionele waarde De gevangenis is een geladen plaats, een archief aan herinneringen. De vrijheidsberoving die plaatsvond, vormt voor ex-gedetineerden een pijnlijke herinnering. Voor velen is het vooral een plaats waar je niet wilt komen, maar wel even om het hoekje zou willen kijken. De bijzondere gebruiksgeschiedenis maakt dit tot een plek waar een bepaalde mystiek om heen hangt. Icoonwaarde Het silhouet van het koepelgebouw is belangrijk voor Arnhem. Gelegen op de helling van de noordelijke stuwwal, door zijn afmetingen, hoogte en vormgeving van het koepeldak, is het gebouw vanaf grote afstand herkenbaar. Overigens zijn ook de strenge toegangspoort en de aanwezigheid van een ringmuur onder de noemer ‘iconisch’ te vatten. De hoofdstructuur De monumentale as symboliseert een verbeelding van de macht van de overheid ten opzichte van de gedetineerde. De hoofdas is van belang als richtinggever in de entreeroute waarin een functionele opeenvolging van ruimten de overgang van de vrije naar de gesloten wereld markeert. Deze ‘rituele route’ verbeeldt de verschuiving van de macht bij vrijheidsontneming. En de weg die de veroordeelde in de toenmalige theorie van opdrachtgevers en ontwerpers naar zijn plaats van loutering en geestelijke genezing moest brengen.

Samenwerking buurt De ruimte rond het koepelgebouw Voor het ervaren van de beslotenheid van het binnenterrein, in feite van de hele gevangenis, is de ringmuur essentieel. Het hoogteverschil op het terrein speelt ook een belangrijke rol in het ervaren van de mate van ge- en beslotenheid. Een andere belangrijke kwaliteit is de vrije ruimte rondom de koepel, essentieel om het koepelgebouw in zijn geheel op te kunnen nemen, de architectonische kwaliteit te kunnen ervaren. Kathedrale effect Het kathedrale effect van de binnenruimte van het koepelgebouw is imponerend. Het overdondert de bezoeker bij het betreden van de ruimte. Daartegenover staat dat het koepeldak ook zorgt voor geborgenheid. De ronde vorm zorgt voor beschutting. Ook zorgen de cirkelvormige bouw, de identieke cellen en de evenwichtige vormen voor gelijkwaardigheid. Architectonische kwaliteit Er is in het ontwerp van het koepelgebouw veel aandacht besteed aan de zintuiglijke ervaring van licht, geluid, kleur en textuur van materiaal. Het daglicht stroomt heel gematigd en evenwichtig naar binnen door de koepelvensters. De historische kleuren in de binnenruimte van het koepelgebouw en in de andere 19-eeuwse delen van het complex zijn veelal gekozen op basis van psychologische overwegingen.

De kleuren werden gekozen om het binnenklimaat te verzachten en een meer natuurlijke atmosfeer te scheppen en –volgens de toenmalige wetenschappelijke inzichten-geestelijke onrust te temmen. En uiteindelijk loutering en genezing.

De transformatie van een gesloten gevangeniscomplex naar een meer open stedelijk gebied met een mix aan functies heeft grote impact op zijn directe omgeving. Deze ontwikkeling geeft nieuwe kansen voor de versterking van de wijk maar houden ook veranderingen in die bij bewoners en ondernemers vragen oproepen. Om de transformatie af te stemmen is er voor gekozen om een participatieproces op te starten. Dit proces is gericht op de direct omwonenden van de Koepel en de wijken Lombok en een deel van Heijenoord, en is een vervolg op het traject wat het Rijksvastgoedbedrijf (welke de Nota van Randvoorwaarden heeft opgesteld) samen met de gemeente, omwonenden en de wijkvereniging heeft vormgegeven. In 2019 is door de initiatiefnemers een drietal participatiebijeenkomsten georganiseerd. Na een startbijeenkomst met de wijkvereniging zijn vanaf mei een aantal participatieavonden georganiseerd. Op deze avonden zijn aan de hand van inventarisaties, groepsgesprekken, presentaties en discussies de volgende onderwerpen besproken: • Positie en massa nieuwbouw • Invulling openbare ruimte op het terrein • Groen- en verblijfskwaliteit van de openbare ruimte • Bereikbaarheid en parkeren • Doorbraken in de ringmuur • Het nieuwe programma voor de monumentale gebouwen • En de routing door de nieuwe wijk.

Transformatieconcept

13

Deze bijeenkomsten hebben de planvorming op een aantal onderdelen beïnvloed. Zo zijn oa. de volgende punten aangepast: • De bouwhoogte aan de zuidzijde is lager gekozen om privacy van bewoners aan de Alexanderstraat te waarborgen (ca. 10 meter i.p.v. ca. 15 meter tot hoogte metselwerk koepel) • De doorbraken langs de Alexanderstraat zijn verkleind. • Er is aan de Wilhelminastraat afgezien van een gebouwhoogte van vier lagen. Hier is nu ook gekozen voor drie lagen. • Er is aandacht gegeven aan de verkeersveiligheid bij de in- en uitritten aan met name Diependalstraat. (zicht) • Tips voor gebruik van de invulling van de hoven zijn meegenomen in de uitwerking. Een vierde participatie moment heeft digitaal plaatsgevonden via de webiste www.dekoepelarnhem.nl waar het totale Masterplan, inclusief het hotelprogramma is toegelicht. Mede naar aanleiding van de reacties van omwonenden is de functie van de voormalige Kapel gewijzigd van restaurant naar wonen. Daarnaast is er een verkeersgeneratieonderzoek verricht om inzichtelijk te maken dat de nieuwe functies niet leiden tot verkeersoverlast in de omliggende straten. In september van dit jaar is er een participatie avond georganiseerd in de Koepel waarbij de voortgang van de plannen is gepresenteerd. hierboven: foto’s van de participatie bijeenkomsten

14

Masterplan transformatie ‘De Koepel’, Arnhem

Op 7 december 2021 is in verband met de op dat moment geldende maatregelen ter voorkoming van verspreiding van het coronavirus een digitale informatie-avond georganiseerd voor omwonenden, geïnteresseerden en raadsleden. Alle direct omwonenden hebben hiervoor per post een persoonlijke uitnodiging ontvangen, geïnteresseerden en raadsleden zijn per mail uitgenodigd. Ruim veertig personen hebben hier aan deelgenomen. Op deze avond is een uitgebreide toelichting gegeven op de functies die een plek krijgen in de monumentale gebouwen, hoe het parkeren wordt geregeld en wat het effect is op het verkeer in de wijk. Belangrijkste conclusies zijn: • dat er ruime nieuwe parkeergelegenheden worden gerealiseerd voor bewoners en bezoekers binnen de muren van De Koepel. • Dat bij besloten evenementen met meer bezoekers ook gebruik gemaakt zal worden van georganiseerd groepsvervoer, waarbij er ruimte is om 4 touringcars te parkeren binnen de muren. • Er sprake zal zijn van een toename van verkeer in de buurt, maar dat de omliggende straten hiermee nog altijd een rustig tot normaal verkeersbeeld kennen. • De Oranjestraat al een relatief druk verkeersbeeld kent, maar nauwelijks extra zal worden belast. • Omwonenden waardering hebben voor het plan als geheel en zien als een waardevolle toevoeging voor buurt.

Op 19 mei 2022 is een informatie-avond en buurtbarbecue georganiseerd in de koepel. Hier is aan een enthousiaste groep van circa 40 buurtbewoners en belangstellenden een toelichting gegeven over de plannen. In de vragen en reacties kwamen de volgende onderwerpen aan bod die allemaal zijn besproken of toegelicht: planning, doorwaadbaarheid van het terrein, parkeren, functies in de koepel, doelgroepen van het hotel, routes voor bouwverkeer en hoogte van de nieuwbouw ten opzichte van de muur. Na afloop was er een gezellige buurtbarbecue in de koepel waar buurtbewoners en leden het projectteam nader kennis maakten en napraten over de plannen. Op 8 mei 2023 is een nieuwe informatie-avond georganiseerd waarin toelichting is gegeven op een aantal wijzigingen in de plannen. Deze avond is door circa 40 personen bezocht bestaande uit een mix van omwonenden, geïnteresseerden en raadsleden. Onderstaande wijzigingen zijn hier toegelicht: • De bedachte appartementen in de N/W-hoek van het plan kunnen niet gerealiseerd worden omdat er dan een te groot risico is op instorting van de monumentalen ringmuur, hier is een alternatief voor ontworpen bestaande uit 9 eengezinswoningen. • Bergingen bij de sociale huur appartementen worden inpandig opgelost, hierdoor kunnen er niet 18, maar 16 appartementen worden gerealiseerd.

•

Het programma van het hotel is gewijzigd, er worden minder vierkante meters toegevoegd in de koepel. • Parkeerbalans is herzien en bezoekers van de koepel moeten betalen voor het gebruik van de parkeergarage. Er worden 19 parkeerplaatsen meer gerealiseerd dan vereist voor de koepel en 4 parkeerplaatsen meer dan vereist voor de nieuwe woningen. • De 19 extra parkeerplaatsen in de parkeergarage kunnen bij een tekort aan parkeerplek in de omgeving door bezoekers aan de koepel, gratis gebruikt worden door buurtbewoners. Er is waardering voor de plannen, sommige omwonenden zijn wel bezorgd over mogelijke parkeeroverlast. Er worden ideeën geopperd dat een incentive voor bezoekers kan helpen om het gebruik van de parkeergarage te stimuleren

Tevens is de raad op een participatieavond bijgepraat over het voorgestelde concept en ook geïnformeerd over de website waarop de belangrijkste thema’s uit het Masterplan zijn weergegeven. Parallel aan het participatietraject is dit Masterplan opgesteld. Ook in het vervolgtraject zullen wij contact blijven onderhouden met de buurt om hen goed te blijven informeren en te betrekken bij de verder planvorming. Met de professionele partijen die actief zijn in de omgeving worden de koppelkansen verder onderzocht om schaalvoordelen en kansen voor onderlinge versterking van initiatieven niet onbenut te laten.

Naast de participatie met omwonenden is er in het voortraject ook afstemming geweest met de eigenaren van het gebied Arnhems Buiten om plannen met elkaar te delen en waar mogelijk op elkaar af te stemmen. Met GroenWest is gesproken over de verduurzaming van Lombok en Heijenoord en mogelijke koppelkansen. Er is met een brede groep van eigenaren en initiatiefnemers van duurzame ontwikkelingen in Arnhem-West kennis en informatie gedeeld over geplande ontwikkelingen om te onderzoeken waar deze elkaar kunnen versterken.

Transformatieconcept

15

Het Concept Het gevangeniscomplex wordt getransformeerd naar een open stedelijk gebied. De locatie wordt aangesloten op de wijkstructuur en voorziet in een brede mix van functies waarbij het wonen en de hotelfunctie aan een openbare tuin centraal staan. Op de hierna volgende pagina’s wordt stapsgewijs uitgelegd met welke middelen en ingrepen deze transformatie tot stand komt.

Transformatieconcept

17

Ruimte maken

Herstel ensemble

Ruimtelijke gelaagdheid

Allereerst wordt het gebeid tussen de monumentale gebouwen en de ringmuur vrijgemaakt door de sloop van de gebouwen welke in de periode 2000-05 zijn gerealiseerd. De oorspronkelijke hoofdstructuur en architectonische route blijven hierbij in stand. In het huidige voorgebouw is de ringmuur, al dan niet cosmetische, zichtbaar en aanwezig. Deze wordt behouden waarmee na de sloop de volledige ringmuur weer zichtbaar en hersteld is.

Het oorspronkelijke ensemble aan de oostzijde werd gevormd door het poortgebouw en de woningen van de directeur en adjunct-directeur. De van oorsprong monumentale façade van het gevangeniscomplex is echter verworden tot een onsamenhangend geheel dat weinig kwaliteiten kent (de historische gebouwen uitgezonderd). Met de sloop van het voorgebouw, het behoud en/of herstel van de ringmuur en het realiseren van twee nieuwe bouwvolumes wordt dit ensemble hersteld. Deze twee ‘wachters’ zijn in woonprogramma en hoofdopzet van de massa gelijk aan elkaar, staan terug t.o.v. de voorzijde van het poortgebouw, zijn alzijdig ontworpen en zijn in contrast met de monumentale bebouwing gematerialiseerd.

De monumentale ringmuur is bepalend bij de inrichting van het terrein en definieert een omsloten groene wereld: een hortus conclusus. Daarin past het principe van een ‘matroesjka’: vier schillen, van muur naar carré naar hof naar boomgaarden, met elk een eigen betekenis en functionele waarde.

18

Masterplan transformatie ‘De Koepel’, Arnhem

Binnen de ringmuur worden in de noordwest hoek en aan de zuid- en zuidwestzijde grondgebonden woningen gerealiseerd. Deze woningen omsluiten een drietal openbare, groene hoven. De hoven dienen als gemeenschappelijke tuin en kennen uiteenlopende verbijzonderingen & functies zoals ziten speelobjecten.

De muur openen

Ontsluiting

Routing (incl. link naar omgeving)

De ringmuur wordt op enkele strategische plekken geopend om de toegankelijkheid en doorwaadbaarheid van het gebied te vergroten: • het permanent openen van bestaande poorten; • het vergroten van de bestaande opening voor toegang van (auto)verkeer; • het maken van nieuwe openingen voor bestemmingsverkeer; • en enkele kijkgaten.

Voor de bereikbaarheid wordt het terrein alzijdig ontsloten. Bestemmingsverkeer voor de woningen krijgen hun toegangen aan de Wilhelminastraat en Diependalstraat. Verkeer voor de koepel, zoals toeleveranciers (incidenteel), hotelgasten en dergelijke, krijgt zijn eigen toegang in de noordoost hoek aan de Wilhelminastraat waarvandaan tevens de koepel is ontsloten. Voor voetgangers die gebruik maken van het openbaar vervoer of een taxi is de koepel rechtstreeks vanaf de Wilhelminastraat te bereiken via het opengestelde poortgebouw. Omwonenden en passanten kunnen het terrein van het gevangeniscomplex via de doorgang aan de Alexanderstraat en de openingen aan de Wilhelminastraat en Diependalstraat bereiken.

Met het openen van de muur en het toegankelijk maken van terrein ontstaat een openbaar toegankelijke tuin voor de wijk. Zowel over de oost-west als ook de noord-zuid richting wordt het terrein ontsloten. Het gebied haakt aan op bestaande routes in de wijk en zoekt verbinding met het naast gelegen ‘Arnhems Buiten’. De ontsluiting binnen het programma van de koepel haakt hier op aan.

Transformatieconcept

19

Stedenbouwkundig Plan Amoveren Het nieuwe woonprogramma De nieuwe bebouwing Bouwregels Beeldkwaliteit