Agendabundel
Tekst van het document
Bundel - Politieke Avond van 14 mei 2025 Agenda bijlagen Raadskamerindeling PA 14 mei 2025 1 19.30 uur - 20.30 uur: Presentatie van 'Staat van de Stad 2024' Behandeladvies 14 mei, informatieve bespreking Presentatie - Staat van de Stad Behandelresultaat 14 mei, informatieve bespreking 2 20.30 uur - 21.30 uur: Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ Behandeladvies 14 mei, informatieve en meningsvormende bespreking Lijst met insprekers Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ van de fracties D66 en GroenLinks Raadsbrief 'Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt en afdoening motie 22M120', d.d. 05-11-2024 Bijlage - Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt Schriftelijke inbreng Prodesse Conamur op erfgoedbeleid Schriftelijke bijdrage Werkgroep Erfgoed Spijkerkwartier - Presentatie zoals gegeven op 7 mei Raad van de Stad Schriftelijke inbreng APCG op erfgoedbeleid Ambtelijke presentatie Erfgoedagenda Behandelresultaat 14 mei, informatieve en meningsvormende bespreking 3 21.30 uur - 21.45 uur: Pauze 4 21.45 uur - 23.15 uur: Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ (hervatting)
Agenda Politieke Avond 14 mei 2025 Stadhuishal 18.00 uur – 19.30 uur (90) Technische vragenmarkt Raadzaal
Landgoed/Festival
Walburgis
19.30 uur – 20.30 uur (60)
19.30 uur – 20.30 uur (60)
19.30 uur – 20.30 uur (60)
Technische sessie ‘Update Spoorzone Arnhem Oost’
Verzoek IBN eigen islamitische begraafplaats
Presentatie van 'Staat van de Stad 2024'
(Informatieve bespreking)
(Informatieve en meningsvormende bespreking)
(Informatieve bespreking)
Raadzaal
Landgoed/Festival
Walburgis
20.30 uur - 21.30 uur (60)
20.30 uur - 21.30 uur (60)
20.30 uur - 21.30 uur (60)
Technische sessie ‘Update Spoorzone Arnhem Oost’ (hervatting)
Ontwerp Meerjarenprogrammabegroting BVO DRAN 2026- 2029 (inclusief gewijzigde begroting 2025) & Maatwerk in leerlingenvervoer'
Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’
(Informatieve bespreking)
(Informatieve en meningsvormende bespreking)
Pauze: 21.30 uur – 21.45 uur Raadzaal
Landgoed/Festival
Walburgis
21.45 uur - 23.15 uur (90)
21.45 uur - 23.15 uur (90)
21.45 uur - 23.15 uur (90)
Vaststellen 'TAM-Omgevingsplan Schaapsdrift e.o.' en omgevingskwaliteitsplan ‘Schaapsdrift e.o.'
Vaststellen TAMomgevingsplan Geluidzone industrieterrein Arnhem Noord & Vaststellen TAMomgevingsplan Rijnpark aanpassing milieucategorieën
Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ (hervatting)
(Informatieve en meningsvormende bespreking)
(Informatieve en meningsvormende bespreking)
GEMEENTERAAD ARNHEM BEHANDELADVIES
Presentatie van Staat van de Stad 2024 Fasering
Voorgesteld besluit / Kernboodschap
Informatieve bespreking
Er wordt geen besluit gevraagd van de gemeenteraad. Het betreft de presentatie van Staat van de Stad 2024.
Meningsvormende bespreking
Staat van de Stad 2024 is te lezen via deze link.
Bespreking Moties & Amendementen
Besluitvormende vergadering
Procedure: Datum vergadering 14 mei 2025 Type voorstel Presentatie Spreekrecht publiek? Nee Voorgesteld resultaat: Afronding presentatie
Hierbij hoort de Raadsbrief 'Staat van de Stad 2024', d.d. 15-042025 Ieder jaar maakt Onderzoek & Statistiek de 'Staat van de Stad', een overzicht van de cijfermatige trends en ontwikkelingen op een breed aantal thema's, zoals demografie, economie, veiligheid, armoede, gezondheid en leefbaarheid. Op www.arnhem.incijfers.nl zijn de meest actuele cijfers op verschillende thema's te raadplegen. Presentatie Staat van de Stad is één van de bouwstenen voor de Perspectiefnota 2026-2029. De cijfers bieden inzicht in de ontwikkeling die de stad doormaakt. Ze kunnen een relevante onderlegger zijn voor beleidskeuzes die de raad voor de komende begrotingsperiode wil maken. Ook kunnen de cijfers door fracties benut worden ter voorbereiding op de gemeenteraadsverkiezingen volgend jaar. Vorig jaar heeft er een uitgebreide presentatie plaatsgevonden rondom Staat van de Stad (door de directeur van Sociaal Cultureel Planbureau) Dat betekent dat er dit jaar weer gekozen is voor een ‘kleinere technische’ presentatie in de raadskamer.
Contactgegevens
Portefeuillehouder: Paul Smeulders
Ambtenaar Joost Fledderus joost.fledderus@arnhem.nl 0650194044
Raadsadviseur Maaike Piscaer maaike.piscaer@arnhem.nl 06 31114892
GEMEENTERAAD ARNHEM BEHANDELADVIES
Toelichting voorgestelde behandelwijze Het betreft een presentatie van Staat van de Stad 2024 door Joost Fledderus van de afdeling Onderzoek & Statistiek. Deze bestaat uit een doorsnede van de thema's uit staat van de stad, specifiek gericht op de groeiende stad en de (on)gedeelde stad. Aan de hand van feiten, ervaringen en verdiepende analyses. Er is ruimte voor vragen en interactie. Zie voor het gehele behandelproces van de Perspectiefnota, Jaarstukken en Turap ook deze hand-out
Mogelijk resultaat: •
Afronding technische sessie
Staat van de Stad Gemeente Arnhem | Onderzoek & Statistiek www.arnhem.incijfers.nl onderzoek@arnhem.nl
Foto: Leslie Goedhart
Uw kennis van de staat van de stad
Groen
Rood
Vorig jaar kwamen er per saldo meer inwoners met China als land van herkomst dan inwoners met Marokko als land van herkomst naar Arnhem.
Waar
Niet waar
Vorig jaar kwamen er per saldo meer inwoners met China als land van herkomst dan inwoners met Marokko als land van herkomst naar Arnhem.
Waar
Niet waar
De gemiddelde WOZ-waarde steeg tussen 2020 en 2024 met 52%. In welke wijk was deze stijging het hoogst?
Burgemeesterswijk/ Hoogkamp
Arnhemse Broek
De gemiddelde WOZ-waarde steeg tussen 2020 en 2024 met 52%. In welke wijk was deze stijging het hoogst?
Burgemeesterswijk/ Hoogkamp
Arnhemse Broek
Vorig jaar was Schuytgraaf wederom de wijk waar per saldo de meeste woningen bij kwamen. Welke wijk volgde na Schuytgraaf?
Presikhaaf-West
Malburgen-West
Vorig jaar was Schuytgraaf wederom de wijk waar per saldo de meeste woningen bij kwamen. Welke wijk volgde na Schuytgraaf?
Presikhaaf-West
Malburgen-West
We hebben nu 12.200 75-plussers in Arnhem. Is dat in 2050 minder of meer dan verdubbeld?
Meer
Minder
We hebben nu 12.200 75-plussers in Arnhem. Is dat in 2050 minder of meer dan verdubbeld?
Meer
Minder
Wat is de Staat van de Stad? 1. ‘Feitelijke’ registraties/statistieken • Gemeente: bijv. Basisregistratie Personen, Participatiewet • Extern: bijv. politieregistraties, CBS-inkomensgegevens 2. Ervaringen • Arnhemse Leefbare Wijken-monitor: 5.500 inwoners uit 24 wijken • Digipanel: 4.000 inwoners Open data zijn te raadplegen op: https://arnhem.incijfers.nl
‘Stad in balans’ 1. Groeiende stad 2. (On)gedeelde stad Feiten
Ervaringen
Verdieping
Groeiende stad
Foto: Leslie Goedhart
Feiten – groeiende stad
De stad groeit tot 200.000 inwoners in 2050 Prognose bevolking aantal personen 250.000
2010: 147.038 2025: 169.325 2040: 191.150 2050: 200.000
200.000 150.000 100.000 50.000 0
2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040 2042 2044 2046 2048 2050 BRP / O&S, gemeente Arnhem | 2010-2050
Feiten – groeiende stad
De meerderheid van de huishoudens bestaat uit één persoon Huishoudens naar samenstelling Arnhem 2020
23%
20%
8%
49%
23%
19%
8%
50%
2025
0%
10%
20%
paar zonder kinderen
30%
40%
paar met kinderen
50%
60%
eenoudergezin
70%
80%
90%
eenpersoonshuishouden BRP; bewerking O&S| 2020, 2025
100%
Feiten – groeiende stad
De stad wordt diverser Bevolking naar herkomst Arnhem 2020
66,2%
8,0%
5,3%
10,5%
2025
62,3%
0%
Nederland
10%
20%
Europa (excl. Nederland)
30%
Turkije
9,2%
5,3%
13,4%
40%
50%
60%
70%
80%
Marokko
Suriname
Nederlandse Cariben
Indonesië
Basisregistratie personen (BRP); gemeente Arnhem | 2020, 2025
90%
100%
Overig Buiten-Europa
Feiten – groeiende stad
De stad krijgt meer oudere inwoners Prognose inwoners 65+ en ouder aantal personen 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 2024 2026 2028 2030 2032 2034 2036 2038 2040 2042 2044 2046 2048 2050 O&S, gemeente Arnhem | 2010-2050
De afgelopen jaren zijn er minder woningen bijgekomen Woningmutaties aantal woningen 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Toevoeging door nieuwbouw
2019
2020
2021
2022
2023
2024
Transformaties BAG, gemeente Arnhem| 2016 - 2025
Ervaringen – groeiende stad
Meer inwoners verwachten achteruitgang dan vooruitgang Ontwikkeling eigen buurt Arnhem 30%
20%
10%
0%
2015
2017 Vooruitgang verwacht
2019
2021 Achteruitgang verwacht
2023 ALW| 2015 - 2023
Ervaringen – groeiende stad
Inwoners zijn tevreden over hun woonomgeving Rapportcijfer woonomgeving Arnhem 8,0 7,5 7,0 6,5 6,0
2003
2005
2007
2009
2011
2013
2015
Rapportcijfer woonomgeving
2017
2019
2021
2023 ALW| 2015 - 2023
Ervaringen – groeiende stad
Verkeersoverlast neemt toe Verkeersoverlast Arnhem, kengetal 6 5 4 3 2 1 0
2013
2015
2017
2019
2021
2023 ALW| 2023
Verdieping – groeiende stad
Nieuwbouw in Arnhem 2019-2023 Herkomst Arnhem Regio Arnhem Andere gemeente Buitenland Totaal
Eengezins (n = 3.348)
Meergezins (n = 1.363) 71% 56% 13% 20% 14% 22% 2% 2% 100% 100%
Gemiddelde woningbezetting
Type woning eengezins meergezins 0-50 m2 50-100 m2 100-150 m2 150+ m2 meergezins 100+ m2
totaal 2,73 1,52 1,53 1,58 2,41 3,28 1,91
• Per 100 appartementen 12 kinderen in de leeftijd 0-17 jaar • Per 100 eengezinswoningen 106 kinderen in de leeftijd 0-17 jaar
Vragen?
Foto: Leslie Goedhart
(On)gedeelde stad
Foto: Leslie Goedhart
Feiten – (on)gedeelde stad
Minder mensen met laag inkomen, maar aandeel problematische schulden niet gedaald Huishoudens tot 120% van het sociaal minimum percentage 22% 21% 20% 19% 18% 17% 16% 15% 2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Integraal inkomens- en vermogensonderzoek; CBS| 2014 - 2023
• Burgemeesterswijk/ Hoogkamp: 7%
• 12,4% problematische schulden
• Geitenkamp: 31%
• Presikhaaf-West: 20,3%
Foto: DG/Jan Wamelink
Feiten – (on)gedeelde stad
Meer Wmo-toewijzingen, Jeugdwet stabiel Aantal personen per zorgwet Arnhem, aantal
• Schuytgraaf: 43 personen met Wmo per 1.000 inwoners
2023 11.495
• Presikhaaf-West: 133,4 personen met Wmo per 1.000 inwoners
5.320
2024 11.725
0
2.000
4.000
6.000
5.350
8.000
Aantal toewijzingen wmo
10.000
12.000
14.000
16.000
18.000
Aantal toewijzingen jeugdwet O&S, gemeente Arnhem| 2023, 2024
Foto: DG/Jan Wamelink
Feiten – (on)gedeelde stad
Meer misdrijven, stijging fietsendiefstallen Misdrijven naar categorie Arnhem
• Centrum: 372 geregistreerde misdrijven per 1.000 inwoners
2019 25,6%
10,1%
8,8%
9,7%
7,8%
15,5%
13,1%
9,3%
• Schuytgraaf: 25
2024 24,4%
0%
• Presikhaaf-Oost: 77
10%
20%
9,0%
9,3%
30%
40%
Diefstal/inbraak woning/voertuig Fraude Ongevallen op de weg Overige vermogensdelicten
9,7%
50%
7,4%
60%
20,9%
70%
10,6%
80%
90%
8,8%
100%
(Winkel)diefstal / bedrijven en instellingen Fysiek geweld Overige misdrijven Vernieling
Politie| 2019, 2024
Foto: DG/Jan Wamelink
Ervaringen – (on)gedeelde stad
Moeite met rondkomen
Schaarsbergen: 7% Geitenkamp: 30% Presikhaaf-West: 30% Malburgen-Oost (Zuid): 23% De Laar: 10%
Foto: DG/Jan Wamelink
Ervaringen – (on)gedeelde stad
% Goede lichamelijke gezondheid
Alteveer/Cranevelt: 77% Presikhaaf-Oost: 64% Arnhemse Broek: 68% Schuytgraaf: 76%
Foto: DG/Jan Wamelink
Ervaringen – (on)gedeelde stad
% Goede psychische gezondheid
Schuytgraaf: 90%
Klarendal: 72% Presikhaaf-West: 64% Elderveld: 73%
Foto: DG/Jan Wamelink
Ervaringen – (on)gedeelde stad
% Onveilig in de eigen buurt
Klingelbeek: 6% Spijkerkwartier: 49% Arnhemse Broek: 31%
De Laar: 30%
Foto: DG/Jan Wamelink
Verdieping – (on)gedeelde stad
Minder leerlingen naar school in de eigen wijk % Basisschoolleerlingen naar school in eigen wijk percentage
61%
61%
5
60%
02 24 /2 20
02 23 /2
22 /2
02
4
3
2 20
21 /2
02
1 20
20 /2
62%
20
62%
02
0 19 /2 20
01 18 /2 20
17 /2
63%
02
9
8
64%
20
65%
01
7 20
16 /2
15 /2
66%
01
6
68%
01
5 20
14 /2
01
4 20
13 /2
01
3 20
01 12 /2 20
68%
20
69%
69%
Foto: DG/Jan Wamelink
Verdieping – (on)gedeelde stad
Vredenburg/Kronenburg 2012/2013: 76% in eigen wijk 2024/2025: 56% in eigen wijk Holthuizen 2012/2013: 78% in eigen wijk 2024/2025: 29% in eigen wijk
Foto: DG/Jan Wamelink
Verdieping – (on)gedeelde stad
Presikhaaf-Oost 2012/2013: 52% in eigen wijk 2024/2025: 28% in eigen wijk Elsweide 2012/2013: 19% in eigen wijk 2024/2025: 1% in eigen wijk
Foto: DG/Jan Wamelink
Vragen?
Foto: Leslie Goedhart
Staat van de Stad Gemeente Arnhem | Onderzoek & Statistiek www.arnhem.incijfers.nl onderzoek@arnhem.nl
Foto: Leslie Goedhart
GEMEENTERAAD ARNHEM BEHANDELRESULTAAT
Presentatie Staat van de Stad 2024 Fasering
Informatieve bespreking
Meningsvormende bespreking
Bespreking Moties & Amendementen
Besluitvormende vergadering
Eerdere besprekingen -
Aanwezig
De raadsleden/fractievolgers Groenendijk (PvdA), Boonstoppel (CDA), Zwijnepoel (D66), Van den Berg (D66), Pape (VVD), Feitsma (VVD), Schrijvers (VVD), Noomen (GroenLinks), Vroone (Partij voor de Dieren), Jansen (ChristenUnie), Nede (ChristenUnie), Snelting (Volt), Wiggers (BurgerBelang Arnhem), Spruit (Arnhem Centraal) De fracties van SP, DENK, PVV, Forum voor Democratie en Groep van den Broek waren niet aanwezig Verder aanwezig: Joost Fledderus (bestuursadviseur O&S) Bespreking Het betreft de presentatie van Staat van de Stad 2024 Ieder jaar maakt Onderzoek & Statistiek de 'Staat van de Stad', een overzicht van de cijfermatige trends en ontwikkelingen op een breed aantal thema's, zoals demografie, economie, veiligheid, armoede, gezondheid en leefbaarheid. Op www.arnhem.incijfers.nl zijn de meest actuele cijfers op verschillende thema's te raadplegen. Staat van de Stad is één van de bouwstenen voor de Perspectiefnota 2026-2029. De cijfers bieden inzicht in de ontwikkeling die de stad doormaakt. Ze kunnen een relevante onderlegger zijn voor beleidskeuzes die de raad voor de komende begrotingsperiode wil maken. De presentatie wordt gegeven door Joost Fledderus van de afdeling Onderzoek & Statistiek. Conclusie De voorzitter concludeert dat de presentatie is afgerond.
De raadsadviseur,
De voorzitter,
M. Piscaer
D. Weijers
GEMEENTERAAD ARNHEM BEHANDELADVIES
Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ Fasering
Informatieve bespreking
Meningsvormende bespreking
Bespreking Moties & Amendementen
Besluitvormende vergadering
Procedure: Datum vergadering 14-05-2025 Type voorstel Agenderingsverzoek Spreekrecht publiek? Ja Voorgesteld resultaat: Start en afronding van de informatieve en meningsvormende bespreking van het agenderingsverzoek Informatieve bespreking: Korte ambtelijke toelichting op het proces van de erfgoedagenda, gevolgd door insprekers. Meningsvormende bespreking: Er wordt in maximaal twee termijnen vergaderd waarin de raadskamer in gesprek gaat met het college.
Voorgesteld besluit / Kernboodschap Er ligt geen besluit voor bij de gemeenteraad. De indieners van het verzoek hebben vragen gesteld in het agenderingsverzoek en verzoeken om een aantal erfgoedorganisaties uit te nodigen om zo te horen wat hun mening over de erfgoedagenda is. Het college verstuurde eerder de ‘Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt’, deze wordt bij de stukken geplaatst.
Aandachtspunten Informatieve bespreking Ambtelijke toelichting De informatieve bespreking start met een korte pitch van de ambtenaren van erfgoed over hoe het beleid tot stand is gekomen. Raadsleden kunnen verduidelijkende vragen stellen indien nodig. Inspraak Betrokkenen die zich aanmelden om in te spreken worden opgenomen op de lijst met insprekers die bij het agenderingsverzoek wordt geplaatst. Iedere inspreker krijgt 5 minuten de tijd om een bijdrage te leveren aan de bespreking, waarna fracties vragen mogen stellen aan de inspreker. Meningsvormende bespreking De indieners verzoeken een debat tussen de fracties onderling en met het college, dit kan in twee termijn plaatsvinden. In het agenderingsverzoek worden een aantal richtinggevende vragen meegegeven, zie daarvoor het agenderingsverzoek.
1
GEMEENTERAAD ARNHEM BEHANDELADVIES Contactgegevens Portefeuillehouder: Bob Roelofs
Ambtenaar Martijn Defilet martijn.defilet@arnhem.nl 026-3773753
Raadsadviseur Steffan Vos steffan.vos@arnhem.nl 06-31114958
Aandachtspunten Niet van toepassing.
Voorgestelde behandelwijze Informatieve bespreking Ambtelijke pitch van ongeveer 5 minuten over de totstandkoming van de erfgoedagenda. Insprekers krijgen 5 minuten om een bijdrage met de raad te delen. Vervolgens is er ruimte voor vragen vanuit de raadskamer. Meningsvormende bespreking Een meningsvormende bespreking gaat als volgt: • •
•
Iedere fractie heeft twee termijnen, waarin meningen kunnen worden verkondigd of politieke vragen kunnen worden gesteld. De portefeuillehouder reageert na een termijn van de raad als alle fracties aan het woord zijn geweest. De portefeuillehouder beantwoordt de gestelde vragen, waarbij die antwoorden kan samenvoegen waardoor herhaling van vrijwel overeenkomstige punten achterwege blijft. De voorzitter ziet erop toe dat de beantwoording van de wethouder ter zake is en in gaat op de gestelde vragen. Interrupties (in de vorm van een korte vraag of opmerking zonder inleiding) zijn in alle termijnen toegestaan. Zoals altijd kan de voorzitter interrupties beperken.
Mogelijk resultaat: •
Afronding van de informatieve en meningsvormende bespreking. In een vervolg is niet voorzien.
2
GEMEENTERAAD ARNHEM OVERZICHT INSPREKERS
Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ Aangemelde insprekers
Nr. 1 2 3 4
Naam Louis Schlaghecke Geert Visser Maarten Venhoek
(Namens) Organisatie Stichting Trolleymaterieel Arnhem Historische Kring Elden Erfgoedvereniging Heemschut
Manier van inspreken De insprekers krijgen vijf minuten om de bijdrage te geven. Vervolgens is er ruimte om vragen te stellen door raadsleden.
Schriftelijke reacties
Nr. 1 2 3
Namens organisatie Prodesse Conamur Werkgroep Erfgoed Spijkerkwartier APCG
Staat bij vergaderstukken Staat bij vergaderstukken Staat bij vergaderstukken
AGENDERINGSVERZOEK
Voorzitter van de agendacommissie Koningstraat 38 6811 DG Arnhem
Datum 20 november 2024
Doorkiesnummer 06 54745026
Contact Mattijs Loor
Email m.loor@raad.arnhem.nl
Betreft
Agenderingsverzoek ‘Erfgoedbeleid’ Geachte voorzitter, Met enige vertraging ontving de raad begin november de nieuwe erfgoedagenda. De erfgoednota was eerder aangekondigd als raadsvoorstel voor het eerste kwartaal van 2024. Dit stuk, dat volgt op eerder door de raad vastgesteld beleid dat tot 2019 liep, is een uitvoeringsagenda geworden, voortbouwend op de Omgevingsvisie. Het erfgoedbeleid verdient een eigen bespreking in de gemeenteraad, zeker nu bij de begrotingsbehandeling is gebleken dat er spanning bestaat tussen de doelstellingen en het beschikbare budget. D66 en GroenLinks willen graag met de raadsfracties en het college in gesprek over: - de gestelde doelen en prioriteiten; - de haalbaarheid daarvan; - de gekozen focus op specifieke thema’s binnen ons erfgoed; - in hoeverre we met deze uitvoeringsagenda voldoende uitvoering geven aan onze wettelijke taken op het gebied van erfgoed, waaronder handhaving; - de voorbeeldfunctie van de gemeente zelf als eigenaar en gebruiker van erfgoed; - de mate waarin de agenda uitvoering geeft aan de doelstelling van motie 22M120 ‘Kansen voor behoud erfgoed benutten’. In voorbereiding op het debat zou er de ruimte moeten zijn voor erfgoedorganisaties om hun mening over de uitvoeringsagenda kenbaar te maken. We verzoeken daarom om agendering met een informatief en een meningsvormend gedeelte.
Met hartelijke groet, Mattijs Loor, D66 Mark Coenders, GroenLinks
Aan de gemeenteraad
Datum
: 5 november 2024
Zaaknummer
: 4364747
Contactpersoon
: Martijn Defilet
Telefoonnummer
: 026 3773753
Onderwerp: Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt en afdoening motie 22M120
Geachte voorzitter en leden, Graag informeren wij u over de door ons vastgestelde ‘Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt’. Inleiding Voor de jaren 2025-2028 is een nieuwe uitvoeringsagenda op het gebied van erfgoed opgesteld. Deze agenda komt voort uit ambities die wij hebben om op een verantwoorde wijze met het Arnhemse erfgoed om te gaan. Daarnaast is de motie 22M120 Kansen voor behoud erfgoed benutten aanleiding geweest voor het opstellen van een nieuwe agenda. In de motie wordt aangegeven dat er op dit moment beperkte ruimte is om unieke, eenmalige kansen voor het behoud of de renovatie van erfgoed te ondersteunen. Het gevolg daarvan is dat bepaalde projecten geen doorgang kunnen vinden, ondanks financiële toezeggingen van derden. Ook stelt de motie dat Arnhem een actueel erfgoedbeleid verdient. Het huidige erfgoedbeleid gaat in de kern terug op uitgangspunten die in de erfgoednota Panorama Arnhem (2008-2012) zijn verwoord waarbij ambities met de Erfgoedagenda 2017-2019 zijn herijkt. Met de Omgevingsvisie Arnhem 2024 ligt er een basis voor actualisering van het erfgoedbeleid.
De vraag van de gemeenteraad aan het college was daarom om: - in samenhang met het nog op te stellen Omgevingsprogramma een nieuwe erfgoedagenda te maken; - bij deze erfgoedagenda aan te geven hoe de gemeente, vanuit de nu begrote budgetten voor beleefbaar erfgoed of vanuit andere middelen, onder bijzondere omstandigheden financieel kan bijdragen aan erfgoedprojecten, met als doel de voortgang van projecten met substantiële cofinanciering te verzekeren.
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 59 • 6800 LK Arnhem Telefoon 0800-1809 • www.arnhem.nl
Datum Zaaknummer Pagina
: 5 november 2024 : 4364747 :2
Met de Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt is aan deze vraag invulling gegeven. Via deze brief presenteren wij u de uitvoeringsagenda. Hiermee beschouwen wij de motie als afgedaan. Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt Het beleid van Panorama Arnhem en de Erfgoedagenda 2017-2019 vormt nog steeds het fundament voor taken waaraan wij voor een goede erfgoedzorg invulling willen geven. Om het draagvlak van dit beleid te toetsen en nieuwe inhoud op te halen, is in oktober 2023 het stadsgesprek “Verassend Erfgoed” georganiseerd. Tijdens dit gesprek hebben inwoners en erfgoedpartijen aan de hand van verschillende thema’s gesproken over wat erfgoed voor hen inhoudt, welke onderdelen van het Arnhemse verleden onderbelicht zijn, hoe de op Arnhem van toepassing zijnde thema’s van “groen”, “vrij” en “creatief” zich tot het hier aanwezige erfgoed verhouden en wat beter kan op het gebied van beleefbaar erfgoed. Daarnaast zijn binnen de organisatie een aantal interdisciplinaire sessies georganiseerd. Uit deze bijeenkomsten bleek dat er nog steeds veel draagvlak is voor het erfgoedbeleid. Ook zijn er nieuwe ambities geuit. Voor de jaren 2025-2028 zetten wij in op drie thema’s die voortborduren op de voorgaande beleidsstukken over erfgoed: - De kerntaken op orde: deze eerste rode draad is het pakket aan wettelijke taken.
Deze taken hangen samen met de gemeentelijke overheidstaak om te zorgen voor een goede en verantwoorde omgang met erfgoedwaarden. Voor de duur van de uitvoeringsagenda richten we de aandacht op het afronden en implementeren van beleids- en waardenkaarten, het gericht aanwijzen van gemeentelijke monumenten, het aanpassen van onze Erfgoedverordening om ook mobiel erfgoed te kunnen beschermen, onze voorbereiding op het nieuwe omgevingsplan, de uitvoering van en het nemen van de regierol bij archeologisch onderzoek, verdere professionalisering van ons gemeentelijk archeologiedepot en voorzetting en verbetering van de regio-archeologie. - Arnhems erfgoed: DNA voor ruimtelijke ontwikkelingen. De Omgevingswet noemt erfgoed een wezenlijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Dit hebben wij overgenomen in onze Omgevingsvisie Arnhem 2024. Het verhaal van Arnhem biedt veel kansen en aanknopingspunten om op voort te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen. Niet alleen archeologische vindplaatsen, oude landschappen en gebouwen, maar ook immateriële erfgoedwaarden geven betekenis aan de leefomgeving.
Als onderleggers hiervoor richten we ons de komende periode op het meenemen van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen, de uitvoering van het Actieplan Verduurzaming Erfgoed en het Actieplan Religieus Erfgoed, en het vergroten van de kennis over het groene erfgoed in Arnhem om deze in te kunnen zetten als instrument bij klimaatadaptieve maatregelen. - Beleefbaar Arnhems erfgoed in de leefomgeving: een ambitie uit de Omgevingsvisie Arnhem 2040 is samengevat onder de noemer “beleefbaar Arnhems erfgoed”. Dat veel mensen erfgoed belangrijk vinden, blijkt bijvoorbeeld uit de interesse voor de Airborne-herdenkingen, de Dag van
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 59 • 6800 LK Arnhem Telefoon 0800-1809 • www.arnhem.nl
Datum Zaaknummer Pagina
: 5 november 2024 : 4364747 :3
de Arnhemse Geschiedenis en specifieke erfgoedpublicaties. Maar ook de Romeinse Limes als onderdeel van UNESCO-werelderfgoed mag op veel aandacht rekenen. Arnhem zet dan ook voort wat er op dit moment binnen de gemeente aan publieksbereik wordt gedaan binnen de middelen die daarvoor beschikbaar zijn en zoekt meer samenwerking met partners binnen het Arnhemse erfgoednetwerk om krachten te bundelen. Financiën De Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt houdt rekening met de realiteit van nu. We hebben de financiële uitdaging om prioriteiten te stellen. De uitvoeringsagenda gaat daarom uit van te realiseren beleid binnen huidige financiële en formatieve kaders. De agenda betreft geen beleidswijziging, maar past binnen het huidige beleid met herijkte ambities. De verschillende onderdelen van de erfgoedagenda kunnen gedekt worden vanuit bestaande erfgoedbudgetten. Voor de investeringen dient door de raad investeringskrediet beschikbaar gesteld te worden. De begrotingswijziging hiervoor wordt in Verzamelbesluit 1-2025 aangeboden. Vervolg De beleidstermijn van de uitvoeringsagenda start in 2025 en loopt door tot en met 2028. In 2026 is in een evaluatiemoment voorzien. Na de gemeenteraadsverkiezingen wordt geëvalueerd hoe het staat met de ambities en uitvoering van de agenda.
Tegen de achtergrond van dan beschikbare middelen worden ambities herijkt, waaronder ook ambities die nu nog niet aan bod konden komen. Ook is er dan een afwegingsmoment met betrekking tot uit de cultuurhistorische waardenkaart volgende erfgoedwaarden die bescherming behoeven, bijvoorbeeld door een aanwijzing als monument. Hoogachtend, het college van burgemeester en wethouders van Arnhem, de secretaris, de burgemeester,
J.H. de Baas
A. Marcouch
Bijlage - Uitvoeringsagenda 2025-2028 Arnhems erfgoed verrast en verbindt
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 59 • 6800 LK Arnhem Telefoon 0800-1809 • www.arnhem.nl
Arnhems erfgoed verrast en verbindt Uitvoeringsagenda 2025-2028
Groeten uit Arnhem!
Visualisatie castellum Meinerswijk
Inhoud Voorwoord
3
Inleiding Wat vooraf ging Erfgoed is er voor jou Wat verstaan we onder erfgoed? Erfgoed als inspiratie en kans
4 4 4 5 5
1 Arnhems erfgoed verrast Het rijke verleden van Arnhem Archeologie en geschiedenis Afwisselend erfgoed
7 7 7 11
2 Op welke thema’s zet Arnhem de komende jaren in? I De kerntaken op orde II Arnhems erfgoed: DNA voor ruimtelijke ontwikkelingen III Beleefbaar Arnhems erfgoed in de leefomgeving
12 13 16 17
3 Financiën Bestaande situatie Evaluatie in 2026 Financieel overzicht
20 20 21 21
4 Uitvoeringsagenda 2025-2028
22
Bijlagen Bijlage 1 Uitkomsten van het stadsgesprek Bijlage 2 Actieplan Religieus Erfgoed Bijlage 3 Het netwerk voor Arnhems erfgoed
24 25 27 28
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
2
Voorwoord
Deze uitvoeringsagenda voor erfgoed (archeologie, monumenten en cultuur landschap) is door het college van burge meester en wethouders van de gemeente Arnhem vastgesteld op 5 november 2024. Tekst en opmaak: gemeente Arnhem in samenwerking met AdVinci Erfgoedmatch en Gloed Communicatie (opmaak en graphics)
Arnhem heeft een schat aan erfgoedwaar den. Zorg voor een goede en verantwoorde omgang met die erfgoedwaarden is één van de taken waaraan gemeenten invulling moeten geven. Het is ook een maatschappe lijke verantwoordelijkheid. De invulling die wij hieraan nu geven, bepaalt wat toekomstige generaties aan erfgoed overgeleverd krijgen. De meer dan 1000 monumenten, de histori sche parken en landgoederen en beschermde stadsgezichten bepalen voor een belangrijk deel het aanzien van Arnhem en de leefomge ving. Sporen diep in de grond wijzen op meer dan 5000 jaar bewoningsgeschiedenis. Maar ook ons immateriële erfgoed is van belang. Dit levert de verhalen die verteld moeten worden om het verleden op een juiste manier te kunnen begrijpen.
Met de uitvoeringsagenda ‘Arnhems erfgoed verrast en verbindt’ wordt het erfgoedbeleid voor de komende jaren gepresenteerd. Binnen de op dit moment beschikbare kaders zetten we hiermee het beleid van de afgelopen jaren op een realistische wijze voort waarbij acties verdeeld zijn over de thema’s van kerntaken, de zich ontwikkelende stad en beleefbaar erfgoed. Met deze acties zorgen we ervoor dat ook de komende jaren een goede en verantwoorde omgang met erfgoedwaarden in Arnhem is gegarandeerd.
Bob Roelofs, Wethouder erfgoed
Fotografie: gemeente Arnhem, Henk Eggink en Jan van Dalen via Gelders Archief, afbeelding op pagina 9: Gelders Archief; afbeelding op pagina 19: Romeinen.nl.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
3
Tentoonstelling archeologische vondsten Schuytgraaf in Rozet Kronenburg
Inleiding Wat vooraf ging
Erfgoed is er voor jou
In 2008 verscheen de erfgoednota Panorama Arnhem. In deze nota is het erfgoedbeleid op basis van vier pijlers (‘strategieën’) verwoord. Deze pijlers vormen nog steeds het funda ment van de taken die de gemeente Arnhem voor zich ziet:
Het stadsbestuur vindt het belangrijk dat het Arnhemse erfgoed nog meer beleefbaar wordt. Ook steeds meer Arnhemmers geven aan dat waardevol te vinden, zo blijkt uit enquêtes en polls die de gemeente uitvoerde. De vele archeologische vindplaatsen, monu mentale gebouwen, bijzondere wijken, stads gezichten, parken en bijbehorende verhalen zijn het waard om uitgedragen te worden. De wens om Arnhems erfgoed meer beleefbaar te maken is één van de aanleidingen voor deze Erfgoedagenda, naast de noodzakelijke actualisatie van de oude agenda.
• (behouden door) ontwikkelen; • (behouden door) beschermen; • adviseren en stimuleren (inspireren); • kennis verwerven en verspreiden (delen). In de nota van 2008 is een uitvoeringsagenda opgenomen voor de periode 2008-2012. In 2017 is Panorama Arnhem geëvalueerd. Deze bleek inhoudelijk op hoofdlijnen actueel, maar was ten aanzien van de uitvoering verouderd. Om die reden is toen een nieuwe uitvoeringsagenda gemaakt: de Erfgoed agenda 2017-2019. Een deel van de ambities uit die agenda is inmiddels gerealiseerd, een deel is verouderd en er zijn ambities die de komende jaren nog actueel blijven. Actuele ambities zijn verwerkt in onderhavige nieuwe rfgoedagenda. E
Erfgoed is populairder dan ooit. Landelijke en lokale evenementen zoals de Open Monumentendag en de Dag van de Arnhemse Geschiedenis trekken jaarlijks steeds meer liefhebbers. Veel van het Arnhemse erfgoed is al zichtbaar. Naast de gebouwen, wijken, stadsgezichten en parken kan hierbij ook aan het Romeinse verleden van Meinerswijk en het steentijdpark in Schuytgraaf worden gedacht. Als er een opgraving in de stad is, nemen veel mensen een kijkje. En wie in de kelder van de Eusebiuskerk rond loopt, komt resten van de voormalige Sint Maartenskerk en andere archeologische vondsten tegen. Het Erfgoedcentrum in Rozet herbergt de Archeoacademy en Archeohotspot. Toch delen velen de mening dat de rijke geschiede nis van Arnhem best bekender mag worden.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
4
Duivelshuis met kunst van Arno Coenen
Wat verstaan we onder erfgoed? In deze agenda verwoorden we de ambities voor erfgoed in brede zin. Onder erfgoed verstaan we: waardevolle zaken uit het ver leden die een specifieke plek in de gemeente hebben en de verhalen die daarbij horen en die we willen doorgeven. Het Arnhemse erfgoed is sterk als het gaat om de diversiteit en landschappelijke ligging. Wat meer nadruk mag krijgen, is omgang met het jonge erfgoed en het uitdragen van het verhaal. Kansen liggen er op het gebied van citymarketing, de Romeinse archeolo gie als onderdeel van het werelderfgoed en het meenemen van het erfgoedverhaal bij nieuwe ontwikkelingen. Niet al het erfgoed is beschermd. Daardoor bestaat de kans dat bijvoorbeeld archeologische vindplaatsen worden verstoord of dat architectuur uit het zogeheten ‘Interbellum’ (de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog) en de Wederopbouwperiode worden aangetast. Ook onbekende bouwhistorische waarden kunnen ongezien verloren gaan als de eige naar er geen weet van heeft.
Erfgoed als inspiratie en kans
ruimtelijke kwaliteit van de leefomgeving. De ruimtelijke ontwikkelingen die Arnhem in hoog tempo transformeren, waarbij gedacht kan worden aan inbreidingslocaties in de stad en herbestemming van industriegebieden zoals het Cobercoterrein en Arnhems Buiten (het voormalige KEMA-terrein), vragen om een visie voor erfgoed. Ook ander beleid van de Rijksoverheid vraagt om extra inspanning van gemeenten. Hierbij kan worden gedacht aan de verduurzaming van monumenten en het maken van beleid voor religieus erfgoed. Maar ook de toegankelijkheid en zichtbaar heid van erfgoed door middel van participa tie met inwoners en organisaties is een taak van overheden. Het regionale project Master plan Limes waaraan Arnhem ook mee doet, is daar een mooi voorbeeld van. Erfgoed is ook een kans op het gebied van klimaatadaptatie. Zo zorgt benutting van onze historische par ken voor verkoeling en kunnen oude waterlo pen en van oorsprong lager liggende plekken helpen bij waterberging. Deze Erfgoedagenda houdt ook rekening met de realiteit van nu. Waar erfgoed juist nu leeft, steeds waardevoller wordt en in ruim telijke plannen en in de harten van mensen een plek krijgt, heeft de gemeente de uit daging prioriteiten te stellen.
Dit vraagt om een balans tussen het uitvoeren en op orde hebben van basistaken enerzijds en ‘beleef baar erfgoed’ dat als een rode draad door de Omgevingsvisie loopt anderzijds.
De uitvoering van deze Erfgoedagenda start in 2025 als de nieuwe Omgevingswet alweer een jaar van kracht is. In die wet en in de Om gevingsvisie die Arnhem in dat kader maakte, is erfgoed een belangrijke factor voor de
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
5
De Sabelspoort
De gemeente Arnhem was in
Enkele ambities uit de Omgevingsvisie
2023 genomineerd voor de BNG Erfgoedprijs. De jury roemde
Een aantrekkelijk Arnhem
onder meer: We maken het cultuurhistorische
We koesteren onze vrijheid door het
landschap en ons erfgoed nog
zichtbaar maken van onze verdedi-
zichtbaarder en delen de verhalen
gingswerken In haar lange geschiedenis heeft Arnhem veel meegemaakt. De overgebleven verde digingswerken van de Romeinse tijd tot de Koude Oorlog zijn daar nog stille getuigen van. We blijven inzetten om deze geschie denis beter zichtbaar en beleefbaar te maken. Een mooi voorbeeld zijn de contou ren van het castellum (fort) in Meinerswijk dat onderdeel was van de verdedigings werken van de Romeinse rijksgrens (Limes). Vanaf 1809 werden de muren, wallen en grachten van Arnhem gesloopt en ge dempt. Bij graaf- en bouwwerkzaamheden ter hoogte van de vesting worden nog steeds gracht- en muurresten gevonden. Diep in de grond zijn deze overblijfselen nog grotendeels intact. De Sabelspoort raakte tijdens de Tweede Wereldoorlog beschadigd, maar is in gerestaureerde vorm als enige stadspoort nog steeds aanwezig. Meer recente verdedigingswerken spreken echter net zo tot de verbeelding. Vliegbasis Deelen werd door de Duitsers aangelegd
die daarbij horen We blijven inzetten op het beter zichtbaar en beleefbaar maken van alle historische elementen die onderdeel uitmaken van onze stad die laten zien hoe Arnhemmers vroeger leefden en werkten. Daarbij gebrui ken we de aanwezige energie in de stad en zoeken we afstemming met onze betrok ken partners. Om cultuurhistorisch waar devolle gebouwen te behouden, werken we mee aan herbestemming met passende functies. We werken de Toekomstverkenning Religieus Erfgoed uit tot een actieplan Met dit actieplan stimuleren we gebeds huiseigenaren om te werken aan een duurzame toekomst van deze bijzondere categorie erfgoed. Er is ruimte voor ont wikkeling, met respect voor het bestaande.
als een groot gecamoufleerd vliegveld met bijbehorende landingsbaan, gebouwen en kampementen. Tijdens de Koude Oorlog speelde de Rijn bij Arnhem een belangrijke rol. Als de dreiging van een communisti sche invasie groot werd, zou de Rijn hier afgesloten kunnen worden door een stuw. Daarmee zou zoveel water naar de IJssel stromen, dat een groot gebied onder water kwam te staan. Voor al deze elementen geldt nu de opdracht om nieuwe functies te vinden en de toeristisch-recreatieve mogelijkheden van dit erfgoed te onder zoeken. Ze vertellen het Arnhemse verhaal, dragen bij aan onze identiteit en sluiten aan bij de regionale ambities ten aanzien van het herinneringstoerisme.
• De gemeente Arnhem heeft veel hoogwaardig groen erfgoed. Ze is daarin onderscheidend. • In de pitch wisten de ambtenaren een heel breed en mooi verhaal neer te zetten waardoor het verhaal van Arnhem veel omvangrijker werd dan tot dan toe duidelijk was. • Ook rondom de link tussen klimaatadaptatie en groen erfgoed lijkt de gemeente veel verder te zijn dan andere gemeenten (bijvoorbeeld wateropvang betrekken bij koelingssystemen). In de plannen die er liggen, ligt veel nadruk op de parken. • Daarnaast ziet de jury ook sterk de vrijwillige betrokkenheid van bewoners terug. • Op het gebied van ruimtelijke adaptatie loopt de gemeente voorop. De jury had ook enkele aanbevelingen: • De integrale benadering van de gemeente is erg knap, maar er is te weinig capaciteit voor doorontwikkeling. • De programma’s en projecten zijn van hoge kwaliteit, maar de gemeente zou meer kunnen doen om het groene erfgoed beter met bewoners en bezoekers te communiceren.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
6
Grafheuvel in Warnsborn
1 Arnhems erfgoed verrast Het rijke verleden van Arnhem
Archeologie en geschiedenis
Arnhem staat als het om erfgoed gaat vooral bekend om de Slag om Arnhem, de histori sche binnenstad en parken. Maar wie beter kijkt of door één van de stadsgidsen wordt meegenomen, ontdekt dat het verleden van Arnhem veel rijker is en dat het ook verassend goed bewaard is gebleven. Buiten het cen trum valt het eigen karakter van buurten en structuren op waardoor mensen zich er thuis of mee verbonden voelen. Vaak gaat dat om plekken of gebouwen, maar juist de verhalen die hierbij horen en eigen belevingen, zorgen hiervoor. Arnhem is een stad met meerdere gezichten en kwaliteiten.
Nederland heeft een cultuurlandschap bij uitstek. Dit landschap is ontstaan door een combinatie van de natuur en menselijk han delen. Het kreeg in de loop van vele eeuwen zijn huidige vorm. De ruimte waarin we leven herbergt een schat aan cultuurhistorische informatie. De bodem, het landschap en de gebouwde omgeving zitten vol met aanwij zingen over het leven en werken van mensen. Sommige cultuurhistorische elementen zijn kleinschalig zoals gebouwen en ornamenten; andere zijn grootschalig zoals waterwerken en wegen. Ook zijn er overblijfselen die niet direct in het oog springen. Dat zijn sporen van vroegere bewoning of van oude land schappen die niet meer zichtbaar zijn met het blote oog, maar verborgen liggen in de bodem.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
7
Wat vindt de stad van erfgoed? (bijlage 1) Voor de vorige Erfgoedagenda is in 2017 aan het Digipanel van Arnhem gevraagd hoe de panelleden tegen erfgoed aankijken. Uit dit onderzoek blijkt dat zij het zeer belangrijk vinden dat het erfgoed voor de stad behouden blijft, maar dat ze daar ook over geïnformeerd willen worden, bij voorkeur via een nieuwsbrief. Om hier dieper op in te gaan, is in de Kruis kerk in Malburgen op 31 oktober 2023 het stadsgesprek ‘Verrassend Erfgoed’ geor ganiseerd. We stelden de deelnemers aan het stadsgesprek vragen als ‘wat is voor jou erfgoed?’; ‘gaat het daarbij om oude dingen en hoe oud moet het dan zijn?’. Veel deelnemers waren het erover eens dat erfgoed iets collectiefs van vroeger is dat we willen doorgeven aan toekomstige bewoners. Erfgoed is geworteld in de sa menleving. De verhalen gaan over gewone mensen en daarom hebben we er een ge voel bij. Het hoeft niet per se mooi te zijn, als er maar een verhaal achter zit. Erfgoed heeft toekomstwaarde, terwijl het de nalatenschap van (de mensen uit) het verleden is. Maar wat is concreet de rol van gemeente Arnhem en waar zetten we de komende vier jaar op in? We moeten keuzes maken, want we kunnen niet alles bewaren en doorgeven. Welke keuzes we gaan maken leest u in deze Erfgoedagenda.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
8
Erfgoed in andere Nederlandse steden met ongeveer 165.000 inwoners Stad
Inwoner
Rijks-
Gem.
Beschermde Totaal
monument
monument
gezichten
187.011
260
770
2
1032
Apeldoorn
168.212
212
1177
6
1395
Haarlem
167.763
1142
2698
5
3845
Arnhem
167.651
565
1644
9
2218
Amersfoort
161.825
460
315
2
777
Enschede
161.741
150
494
0
644
Zaanstad
161.429
274
249
4
523
’s- Hertogenbosch
160.740
520
887
4
1407
Zwolle
133.133
481
1608
1
2090
Leeuwarden
128.857
822
1211
11
2044
Delft
109.573
696
857
4
1557
Het heuvelachtige landschap bood later plaats aan de nederzetting die in 893 bekend stond als ‘Arneym’. Voorlopers van de Gel derse graven oefenden hier in naam van de vorst het gezag uit. Een ander deel van de nederzetting werd geschonken aan de abdij Prüm die zijn thuisbasis in de Duitse Eifel had. De in deze periode gebouwde Sint Maartens kerk leeft voort in de huidige Eusebiuskerk. Na de prehistorische bewoners, de Romein se tijd en de vroege middeleeuwen kreeg Arnhem op 13 juli 1233 van de graaf van Gelre stadsrechten. De stad was strategisch en eco nomisch belangrijk genoeg om dit voorrecht
Kaart gemaakt door Jacob van Deventer (1558-1570)
Nijmegen
Arnhem heeft een bewoningsgeschiedenis van ongeveer 5000 jaar. Jagers en ver zamelaars bezochten de streek echter al tienduizenden jaren eerder. Twee soorten landschappen ontmoeten elkaar in Arn hem: het rivierenland en het heuvelachtige stuwwallandschap. De grens tussen beide landschappen wordt nog altijd gevormd door de Rijn die de Romeinen vanaf de 1e eeuw na Chr. met forten en wachttorens verdedigbaar maakten. Het castellum in Meinerswijk hangt direct met deze situatie samen en geldt als één van de oudste forten langs de Romeinse rijksgrens (of ‘Limes’) in Nederland.
Bron: Monumenten.nl
Arnhem heeft veel beschermd erfgoed. Daarvan is hier meer aanwezig dan in steden van ongeveer dezelfde omvang. Elk erfgoedelement vraagt om inzet van de gemeente als er ontwikkelingen bij, in of aan plaatsvinden. Veel ingrepen zijn vergunningplichtig. Erfgoed deskundigen van de gemeente wegen dan af of de ingrepen zodanig uitgevoerd kunnen worden, dat deze geen afbreuk doen aan de waarden.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
9
Tankkazemat (geschutskoepel Shermantank) in Meinerswijk
te krijgen en zou uitgroeien tot hoofdstad van de Veluwe en uiteindelijk heel Gelderland. De groei van de stad uitte zich ook door de deelname aan het Hanzeverbond, de middel eeuwse internationale samenwerking op het gebied van scheepshandel. In 2033 vieren we dat Arnhem precies 800 jaar stad is. Als centrum trok Arnhem veel mensen van buitenaf. Ook het aanwezige groen speelde daarbij een rol. In het fraaie landschap ont stonden landgoederen met buitenplaatsen die nu een aaneenschakeling van historische parken vormen. Vanaf het midden van de 19e eeuw breidde de stad zich sterk uit en ontstonden op de plaats van de oude vesting werken de lommerrijke stadssingels. Zuidelij ke groei vond plaats met de ingebruikname van de Rijnbrug (1935), met Malburgen als eerste stadswijk in dit deel van Arnhem. Elden, de heerlijkheid Meinerswijk en het oude Malburgen waren hier al aanwezige historische kernen waarvan vermeldingen net als Arnhem tot de 9e eeuw teruggaan. De Slag om Arnhem in september 1944 en de nasleep daarvan zorgde voor noodzake lijke herstelwerkzaamheden in met name de binnenstad maar ook daarbuiten. Op veel plaatsen zijn sporen uit de Tweede Wereld oorlog zichtbaar, van kleine schuttersputten tot Vliegveld Deelen. Teruggrijpend op het verleden, maar ook met de blik op de toekomst herinnert de wederopbouwarchi tectuur aan deze voor Arnhem zo wezenlijke periode.
Met de voltooiing van het stadhuis
in 1968 sloot men de wederopbouw af waar na stedelijke groei zorgde voor nog meer schakering van het stadsbeeld. In dit stads beeld bevinden zich verscholen in het groen van Meinerswijk en de bebouwde kom van de Rosandepolder en Klingelbeek ook overblijf selen van de Koude Oorlog. Om een eventu ele communistische opmars tegen te gaan richtte men vanaf de jaren ’50 van de vorige eeuw de IJssellinie in. De haven die de stuw moest bergen waarmee door overstroming van Rijn en IJssel een groot gebied ontoegan kelijk moest worden gemaakt, is nog altijd aanwezig net als bunkers en tankkazematten die de linie moesten verdedigen.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
10
Dag van de Arnhemse Geschiedenis 2024 in de Romeinse Tuin (Elderveld)
Feiten op een rij
Afwisselend erfgoed De historie van Arnhem heeft door zijn lange en veelomvattende geschiedenis verras send veel gezichten. Veel van dit erfgoed is beschermd. Arnhem heeft verhoudingsgewijs veel erfgoed dat bewust gekoesterd is zoals ook blijkt uit het schema met Nederlandse steden van vergelijkbare grootte dat in dit hoofdstuk is opgenomen. De stadsgeschiedenis is dagelijks en vrijwel overal te ervaren. De van oorsprong mid deleeuwse binnenstad, historische parken, 19e-eeuwse uitbreidingswijken zoals het Spij kerkwartier en Klarendal, Stadsblokken-Mei nerswijk als middeleeuws cultuurlandschap, de stadssingels ter hoogte van de oude grachten, de geschiedenis van de Tweede
Wereldoorlog met wederopbouw en meer dan 1000 monumenten bepalen voor een belangrijk deel het aanzien van de stad. Het in de stad aanwezige erfgoed is in meerdere opzichten van betekenis. Niet voor niets hebben de gemeente en het Rijk negen wijken en gebieden met een kenmerkende stedenbouwkundige structuur aangewezen als beschermd stadsgezicht. Het weerspiegelt de geschiedenis van de stad en vertegen woordigt identiteitswaarde. Erfgoed is ook van belang voor de stadseconomie. De historische binnenstad en parken trekken bezoekers aan en bedrijven vestigen zich er graag in of nabij. Erfgoed draagt kortom bij aan een aantrekkelijk klimaat voor bewoners, ondernemers en bezoekers van de stad.
Werelderfgoed
Monumenten
Sinds juli 2021 staat het Romeinse castellum in Meinerswijk op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Op deze lijst staan meer dan 1.100 monumenten verdeeld over 167 landen. Het merendeel bestaat uit cultuurmonumenten. De andere werelderfgoederen zijn natuur monumenten of monumenten met culturele én natuurlijke waarden. In 1972 heeft UNESCO het Wereld erfgoedverdrag opgesteld. Het Werelderfgoedcomité van UNESCO stelt de Werelderfgoedlijst samen.
565 rijksmonumenten met als voorbeeld Arnhemse iconen als de Witte Villa, de Eusebiuskerk, de Koe pelgevangenis en de John Frostbrug. Rijksmonumenten zijn van nationaal belang, worden aangewezen door de Minister OCW en zijn beschermd via de Erfgoedwet.
Beschermde stads- en dorps‑ gezichten
1644 gemeentelijke monumenten waaronder bijzondere monumenten zoals het voormalige Fina-benzinetank station aan de Apeldoornseweg. Een gemeentelijk monument heeft cultuur historische, architectuurhistorische of stedenbouwkundige waarde op plaat selijk niveau. De aanwijzing en bescher ming van gemeentelijke monumenten wordt geregeld via de gemeentelijke Erfgoedverordening.
De gemeente Arnhem heeft meer dan gemiddeld beschermde stads- en dorpsgezichten. In totaal zijn dat negen gezichten, waarvan zeven rijksbeschermd en twee gemeentelijk beschermd. Beschermde gezichten zijn gebieden in een stad of dorp die waardevol zijn vanwege het totaal aan cultuurhistorische waarden in combinatie met de stedenbouw kundige structuur.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
11
2 Op welke thema’s zet Arnhem de komende jaren in? Erfgoedagenda Arnhem 2025 t/m 2028
ONDERSCHEIDEND ARNHEM
ERFGOED IS HOT
VOLGENS HET JURYRAPPORT VAN DE ERFGOEDPRIJS 2023
Erfgoed is populairder dan ooit. Landelijke en lokale evenementen als Open Monumentendag en de Dag van de Arnhemse Geschiedenis trekken jaarlijks steeds meer liefhebbers. Veel van het Arnhems erfgoed is al zichtbaar (gemaakt), zoals gebouwen, waardevolle wijken, grafheuvels, het Romeinse verleden in Meinerswijk en het steentijdpark in Schuytgraaf.
• De gemeente Arnhem heeft veel hoogwaardig groen erfgoed, ze is daarin onderscheidend (veel landgoederen en parken zijn belangrijke kenmerken van Arnhem)
UITGEL
• In de pitch wisten de ambtenaren een heel breed en mooi verhaal neer te zetten, waardoor het verhaal van Arnhem veel omvangrijker werd dan tot dan toe duidelijk was
I
D
E
K
UIT
2
Arnhem is in het bijzondere bezit van een eigen archeologisch depot. Alle vondsten en informatie die zijn verzameld tijdens bodemonderzoek krijgen hier een plek. TA Het depot is belangrijk voor kennisvermeerdering en KE N kennisdeling. De gemeente zorgt er voor dat OP deze kennis toegankelijk is voor onderzoek OR en publiek.
NH
LEE
EM
FBA
UIT
VERDUURZAMING De energiecoach helpt eigenaren die hun monument willen verduurzamen.
DE
S E
RF
AR A
GO
ED:
DNA
RNHEM
MASTERPLAN LIMES UNESCO-WERELDERFGOED Arnhem (met fort Meinerswijk) is een belangrijke plek langs de Romeinse rijksgrens Limes.
VOOR
S ERFGOED
RUIMTELIJKE ONTWIK
GEL I
4
NG KELI
EN
energie coach
TGELI UI
ACTIEPLAN RELIGIEUS ERFGOED De gemeente heeft met de gebedshuizen gekeken naar de toekomst. Eén van de concrete acties is het oprichten van een loket om gebedshuizen te ondersteunen bij o.a. verduurzaming en behoud van de gebouwen.
3
HT
LICHT
• Daarnaast ziet de jury ook sterk de vrijwillige betrokkenheid van bewoners terug
C
GE
BE
ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK EN DEPOT
T
III
AR
N
1
CH
II
ER
• Ook rondom de link tussen klimaatadaptatie en groen erfgoed lijkt de gemeente veel verder te zijn dan andere gemeenten (bijvoorbeeld wateropvang betrekken bij koelingssystemen). In de plannen die er liggen, ligt veel nadruk op de parken
HT IC
NOG ONDERBELICHT: • • • •
Arnhem als middeleeuwse Hanzestad Thema’s Groen, Vrij en Creatief vanuit erfgoedperspectief Thema Verhalen (van gewone plekken en over bijzondere plekken) Er gebeurt veel niet-zichtbaars, waaronder wettelijke taken/ basistaken (aanwijzen monumenten, toetsen archeologisch onderzoek, erfgoed als ruimtelijke kwaliteit meenemen in plannen) • Arnhems (oudste) archeologische verleden waaronder de grafheuvels
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
12
De Steile Tuin in Park Sonsbeek
Voor de Erfgoedagenda zetten we in op drie rode draden die voortborduren op voorgaand gemeentelijk erfgoedbeleid en gericht zijn op actuele opgaven: I II III
De kerntaken op orde Arnhems erfgoed DNA voor ruimtelijke ontwikkelingen Beleefbaar Arnhems erfgoed in de leefomgeving
I
De kerntaken op orde
De eerste rode draad is het pakket aan wettelijke taken. Deze taken hangen samen met de gemeentelijke overheidstaak om te zorgen voor een goede en verantwoorde omgang met erfgoedwaarden. Voor de duur van deze Erfgoedagenda richten we de aandacht op het afronden en implementeren van beleids- en waardenkaarten, het spaarzaam aanwijzen van gemeentelijke monumenten, het aanpassen van onze Erfgoedverordening om ook mobiel erfgoed te kunnen beschermen, onze voorbereiding op het nieuwe Omgevingsplan, de uitvoering van en het nemen van de regierol bij archeologisch onderzoek, verdere professionalisering van ons gemeentelijk archeologiedepot en voorzetting en verbetering van de regio-archeologie.
Cultuurhistorische waardenkaart Om erfgoed te borgen en als inspiratie te kunnen gebruiken, moet je weten wat je hebt en vooral waar het zich bevindt. Een cultuurhistorische inventarisatie helpt hierbij. Het levert ook een beeld op van waardevolle Arnhemse objecten die nog niet beschermd zijn en mogelijk gesloopt kunnen worden. Een overzicht van deze objecten kan vervolgens voor informatie worden gedeeld. Medio 2025 wordt de cultuurhistorische waardenkaart opgeleverd om geïmplemen teerd te worden in onze informatiesystemen voor een laagdrempelige beschikbaarheid. Voor niet-beschermde erfgoedwaarden
kan hieruit de wens of noodzaak volgen om gebouwen, archeologische vindplaatsen of ander erfgoed aan te wijzen. Een onderdeel van de cultuurhistorische waardenkaart is de al vastgestelde (2023) archeologische beleidskaart. Deze kaart geeft aan waar zich aangetoonde en te verwach ten archeologische waarden bevinden en hoe daarmee om moet worden gegaan. De beleidskaart zal als onderdeel van de eerste wijziging van het tijdelijke Omgevingsplan ter besluitvorming worden voorgelegd. Naar verwachting is dat nog in 2024 waarna deze kaart tijdens de uitvoeringsperiode van deze
Erfgoedagenda als beleidsinstrument wordt ingezet. Aanwijzen gemeentelijke onumenten m De komende jaren worden gemeentelijke monumenten aangewezen die een aanvulling vormen op het bestaande monumenten bestand. Vanuit een inventarisatie van het belangrijkste erfgoed in Arnhem is gekeken naar wat prioriteit heeft. In het oog sprin gende aandachtsgebieden zijn gebouwen en structuren uit de perioden Interbellum, Wederopbouw, Koude Oorlog en Post-65, perioden die eerder onderbelicht zijn geble
ven en nu om aandacht vragen. Er is nog veel waardevol erfgoed niet beschermd, maar de ambitie is om de komende vier jaar de meest urgente of bedreigde objecten aan te wijzen tot gemeentelijk monument, tot maximaal vijf monumenten per jaar.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
13
Uitgelicht archeologisch onderzoek en depot Arnhem is in het bijzondere bezit van een eigen archeologisch depot en is verant woordelijk voor een goed beheer daar van. Alle vondsten en informatie die zijn verzameld tijdens bodemonderzoek krijgen hier een plek. Het depot is belangrijk voor kennisvermeerdering en kennisdeling. De gemeente zorgt ervoor dat deze kennis toegankelijk is voor onderzoek en het publiek.
wordt door commerciële bedrijven uitge voerd, maar Arnhem voert vanaf 1998 ook zelf gravend onderzoek uit. Deze combina tie zetten we graag voort. Eigen uitvoering van veldwerk zorgt voor instandhouding van ons vakmanschap en is efficiënt. Zo vergroten we ook de kwaliteit van adviezen en het opstellen van onderzoekskaders.
Depot en publiek Onderzoek
Daarnaast moeten de regels uit de Erfgoed verordening die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving, straks opgenomen zijn in het nieuwe Omgevingsplan. Erfgoedverordening De komende periode zal de Erfgoedverorde ning op enkele aspecten worden aangepast. Zo biedt de Erfgoedverordening op dit moment geen ruimte om roerend erfgoed te beschermen, waarbij gedacht kan worden aan de trolleybussen of historische schepen.
Archeologische vondsten worden bewaard in het archeologisch depot dat is onderge bracht bij Museum Arnhem. De depotbe heerder kiest met regelmaat een vondst uit met een bijzonder verhaal. Deze ‘Vondst van de Maand’ krijgt een ereplek in het Erfgoedcentrum in Rozet en in de Arnhemse koerier.
Opgraving in Schuytgraaf door de gemeente en vrijwilligers
In de bodem van Arnhem ligt veel infor matie opgeslagen over het ontstaan en de ontwikkeling van de stad, maar ook over de bewoners vóór de tijd dat Arnhem een stad was. Informatie over de gewone mensen die toen leefden, is bijna niet terug te vinden in geschreven bronnen. Archeologen kunnen de sporen in de bodem interpreteren en zo het verhaal van vroeger vertellen. Dankzij archeologisch onderzoek is al veel informa tie verzameld en gepubliceerd, maar het grootste deel van ‘het bodemarchief’ is nog onbekend. De meest waardevolle vindplaat sen zijn aangewezen als rijks- of gemeente lijk beschermd archeologisch monument. Archeologisch veldonderzoek in Arnhem
Omgevingsplan De komst van het nieuwe Omgevingsplan vraagt de komende periode aandacht. Gemeenten hebben tot 2032 om tot een nieuw Omgevingsplan te komen. Eén van de vereisten aan het nieuwe Omgevingsplan is dat rekening moet worden gehouden met de omgeving van het beschermd monument om ontsiering en beschadiging te voorkomen. Door de implementatie van de Omgevings wet begin 2024 is er in Nederland nog maar weinig ervaring met het bijbehorende instru mentarium. De gemeente Arnhem wil daarom de komende periode van deze Erfgoedagenda gebruiken om een pilot uit te voeren om hier ervaring mee op te doen, bijvoorbeeld in samenwerking met andere gemeenten.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
14
Archeologisch depot Vanaf het moment dat de gemeente zelf archeologisch onderzoek ging uitvoeren, be schikt zij ook over een gemeentelijk archeo logisch depot voor bodemvondsten. De vele vondsten in het depot geven informatie over het verleden van Arnhem. Met de verhuizing van het depot naar Museum Arnhem in 2022 vond een flinke kwaliteitsslag op het ge bied van verantwoorde opslag van bodem vondsten plaats. We willen doorpakken op verdere professionalisering van het depot om Arnhemse bodemvondsten nog beter te kunnen beheren en ontsluiten richting publiek en onderzoekers. Een belangrijk onderdeel hiervan is de aanschaf van een nieuw de pot-collectiebeheersysteem gekoppeld aan een publieksvriendelijke internetpagina. Dit nieuwe systeem is de spreekwoordelijke sleu tel om de schatkist met bijzondere vondsten open te maken en te tonen aan een breed publiek.
Regio-archeologie In 2010 besloten de gemeente Arnhem en omliggende gemeenten samen te werken op het gebied van archeologie. Vandaag de dag zijn dit naast Arnhem de gemeenten Lingewaard, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal, Westervoort en Zevenaar. Een samenwerking werd (en wordt) voordelig gevonden vanwege de beschikbaarheid van een provinciale subsidie, kennisvergroting en onderlinge synergie. De regio-archeoloog is sindsdien ondergebracht bij de gemeente Arnhem en zorgt ook voor achtervang en ondersteuning van zijn directe archeolo
gie-collega’s. De regio-archeologie wordt door de provinciale subsidie en bijdragen van deelnemende gemeenten volledig extern gefinancierd. Vanaf het begin van de samen werking richtte de regio-archeologie zich vooral op advisering (ook op het gebied van beleefbaar erfgoed), toetsing van archeolo gische rapportages en het ontwikkelen van beleid. Dit wordt voortgezet, met als extra actie het verkennen van aanvullende subsidie mogelijkheden om synthetiserend onderzoek uit te kunnen laten voeren. De kennis die dat oplevert, draagt bij aan de kwaliteit van de advisering.
15e-eeuwse kinderschoen
Steentijdpark Schuytgraaf
Uitvoeren van archeologisch nderzoek o Arnhem kent sinds 1998 archeologische erfgoedzorg. Deze zorg houdt in eerste instantie in dat er op wordt toegezien dat bij ruimtelijke ontwikkelingen ook rekening wordt gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden. Naast deze regierol voert de gemeente Arnhem sinds 1998 zelf archeologisch onderzoek uit. Toen werd begonnen met de bouw van de wijk Schuyt graaf en was het wenselijk om het onderzoek zelf op te pakken. Sinds 2017 is de gemeente officieel gecertificeerd voor archeologisch onderzoek. Dit komt vooral van pas bij acute situaties en civiele werken waarbij maat werk kan worden geleverd. Dit zorgt er voor dat archeologische waarden niet ongezien verloren gaan en efficiënt gewerkt kan worden. Daarnaast houdt het zelf uitvoeren van archeologisch onderzoek kennis en kunde in stand hetgeen zich doorvertaalt naar de kwaliteit van advisering.
Arnhems erfgoed verrast en verbindt 2025-2028
15
II Arnhems erfgoed: DNA voor ruimtelijke ontwikkelingen De Omgevingswet noemt erfgoed een wezenlijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit. Dit heeft de gemeente overgenomen in haar Omgevingsvisie. Het verhaal van Arnhem biedt veel kansen en aanknopingspunten om op voort te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen. Niet alleen archeologische vindplaatsen, oude landschappen en gebouwen, maar ook immateriële erfgoedwaarden geven betekenis aan de leefomgeving. Als onderleggers hiervoor richten we ons de komende periode op het meenemen van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen, de uitvoering van het Actieplan Verduurzaming Erfgoed en het Actieplan Religieus Erfgoed, en het vergroten van de kennis over het groene erfgoed in Arnhem om deze in te kunnen zetten als instrument bij klimaatadaptieve maatregelen.
Oude Cobercofabriek wordt wonen in ‘De Melkfabriek’ door Zecc Architecten
Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen Erfgoed is een belangrijk element om een fij ne en betekenisvolle leefomgeving te creëren en ook de identiteit van plekken en wijken te versterken. De geactualiseerde cultuurhisto rische waardenkaart vormt daarbij de basis (zie de eerste rode draad). Arnhem is in ont wikkeling en in beweging. Veel plannen zijn in uitvoering of worden voorbereid. Zo wordt er ook gewerkt aan een nieuw Omgevings plan voor de stad. Vanuit erfgoed is het van belang op tijd aan tafel zitten om hierbij mee te kunnen denken. Daarbij is ons uitgangs punt om erfgoed een kans en meerwaarde te laten zijn bij die ruimtelijke ontwikkelingen. De formatiecapaciteit bij team erfgoed is beperkt; daarom wordt de capaciteit ook zo efficiënt mogelijk ingezet. Indien mogelijk wordt gewerkt met een flexibele schil van inhuurkrachten. Verduurzaming en erfgoed Binnen de ruimtelijke ontwikkeling zien we bepaalde aandachtsgebieden. Verduurzaming is daar één van. Klimaatdoelstellingen plaat sen ons land voor een grote opgave. Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het ook van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt blijven worden. Het verduurzamen van monumenten is best mogelijk. Het is niet de vraag of dat kan, maar juist hoe dat kan.