Document · PDF

Accountantsverslag 2024 Deloitte

Politieke Avond 2 juli 2025, gemeente ArnhemBij agendapunt: Vaststellen: Jaarstukken 2024 (inclusief Financiële Jaarrapportage Projecten 2024)12.714 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Accountantsverslag 2024 Gemeente Arnhem, 25 april 2025

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025 Deloitte Accountants B.V. Meander 551 6825 MD Arnhem Postbus 30265 6803 AG Arnhem Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl

Aan de gemeenteraad van de gemeente Arnhem Postbus 9029 6800 EL ARNHEM Onderwerp Accountantsverslag 2024 Datum 25 april 2025 Ons kenmerk 250472FA92/ME Behandeld door drs. V.V. Jongbloed RA 06 2025 2002 Vjongbloed@deloitte.nl M.G. van de Visch MSc RA 06 2025 2005 Mvandevisch@deloitte.nl

Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2024 van de gemeente Arnhem. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2024 van de gemeente Arnhem. De jaarrekening 2024 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Arnhem. Bij deze jaarrekening hebben wij een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld verstrekt. Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging gedateerd d.d. 8 oktober 2024 en met ons auditplan 2024, dat is besproken in uw auditcommissie. Wij hebben het concept van dit accountantsverslag ambtelijk besproken met de portefeuillehouder financiën, de portefeuillehouder bedrijfsvoering, de concerncontroller, concerndirecteur en met een afvaardiging van de ambtelijke organisatie. Graag lichten wij dit rapport ook toe aan de auditcommissie tijdens de vergadering op 12 mei a.s. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V.

drs. V.V. Jongbloed RA

Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited.

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Inhoudsopgave Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

• Kernboodschap jaarrekeningcontrole

• Kernpunten accountantsverslag

Bestuurlijke samenvatting

• Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Bevindingen jaarrekening

• De financiële positie van uw gemeente

• Belangrijkste bevindingen uit onze controle

Interne beheersing

• Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing

Bijlagen

• Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen

• Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle

• Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2024

• Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Kernboodschap jaarrekeningcontrole De basis voor onze controle is het auditplan 2024 dat met de auditcommissie is besproken. In dit accountantsverslag geven wij u inzicht in de belangrijkste bevindingen bij de jaarrekening en de (ontwikkeling van de) interne beheersing van de gemeente Arnhem. Wij hebben tijdens onze jaarrekeningcontrole de rekeningsaldi en transactiestromen samenhangend met de balans en het overzicht van baten en lasten gecontroleerd. In deze kernboodschap koppelen wij ons overstijgende beeld terug van deze controle en geven wij beknopt een managementsamenvatting voor de gemeente Arnhem. In het hoofdstuk ‘Bevindingen jaarrekeningcontrole 2024’ hebben wij onze bevindingen meer in detail toegelicht, evenals onze adviezen voor de verdere doorontwikkeling van de organisatie gedurende 2024.

Onderwerp

Boodschap

Overall beeld jaarrekeningcontrole 2024:

Wij hebben de jaarrekeningcontrole 2024 van de gemeente Arnhem uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring bij de jaarrekening 2024 voor het getrouwe beeld verstrekt. Het is een controlejaar met veel uitdagingen geweest als gevolg van personele wisselingen en het voor het eerst verantwoorden van de Spoorzone Arnhem-Oost in de jaarrekening. Desondanks is het de gemeente gelukt om vroeg in het jaar te komen tot een jaarrekening waardoor de controle vroegtijdig is afgewikkeld. Hoewel wij zien dat op momenten sprake is van een hoge werkdruk bij medewerkers zien wij ook een grote mate van betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Wij spreken daarom onze complimenten uit over het behaalde resultaat en kijken terug op een prettige samenwerking met uw organisatie. Op basis van onze controle van de jaarrekening 2024, delen wij onderstaand onze belangrijkste kernboodschappen: •

Spoorzone Arnhem-Oost Op 13 november 2024 heeft de gemeenteraad het besluit genomen de gebiedsexploitatie Spoorzone Arnhem-Oost vast te stellen, waarmee dit project in de jaarrekening 2024 is verantwoord als grondexploitatie. Deze grondexploitatie bevat 3 deelgebieden: Rijnpark, Presikhaaf 3 en Schaapsdrift. Hierin zijn diverse schattingen opgenomen die passen bij een dergelijk project en de opstartfase waarin het project zich bevindt. Hierbij hebben wij in het bijzonder aandacht geschonken aan het uitplaatsen van het spooremplacement in Rijnpark, de ingerekende subsidies vanuit de provincie en het Rijk en het bepalen van de civieltechnische kosten met de situatie dat de gedetailleerde uitvoering van de grondexploitaties nog onduidelijk is. Door de fase van het project is sprake van hoge mate van schattingen, waarbij de meest aannemelijke scenario’s zijn ingerekend in de waardering van de grondexploitatie per ultimo 2024. Uw gemeente draagt zorg voor een periodieke evaluatie van deze schattingen, deze toetsen wij vervolgens jaarlijks als onderdeel van onze jaarrekeningcontrole. De boekwaarde van Spoorzone Arnhem-Oost per ultimo 2024 bedraagt € 13,8 miljoen, hierin is de verliesvoorziening van € 8,9 miljoen verwerkt, bijstellingen in de verwachte kosten en opbrengsten hebben een direct effect op deze verliesvoorziening.

De tijd en inspanning die dit project vraagt van de ambtelijke organisatie in combinatie met diverse wisselingen en uitval binnen de teams die hiervoor verantwoordelijk zijn, dan wel belangrijke input moeten leveren, maakt dat de doorlooptijd van de controle van de grondexploitaties langer was dan gewenst. De wisselingen en uitval laten kwetsbaarheden binnen de ambtelijke organisatie zien op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling (planeconomen, ontwikkelmanagers, e.d.). Met de ontwikkeling dat de stad Arnhem een actief grondbeleid hanteert, vragen wij uw aandacht voor het waarborgen van voldoende ambtelijke capaciteit om de (financiële) beheersing en rapporteren op voldoende niveau te houden.

•

Ontwikkelingen zorg (Jeugd en WMO) In 2024 is voor de jeugdzorg wederom een overschrijding op de lasten zichtbaar. Door de inzet van preventieve maatregelen lijkt (op basis van de kengetallen) de instroom af te nemen. Dit heeft echter nog niet geresulteerd in een daling van de lasten. Door een toenemende zorgzwaarte hebben cliënten behoefte aan langere en intensievere zorgtrajecten. Een voor de gemeente complicerende factor bij het opstellen van de begroting met betrekking tot de ontwikkeling van zorgkosten in de komende jaren is de verwachte ontwikkeling van de tarieven van zorgaanbieders. Voor wat betreft de WMO-lasten zijn deze, in tegenstelling tot voorgaande jaren, in 2024 lager uitgevallen dan begroot, namelijk € 6,8 miljoen lager dan de begroting na wijziging. Ook bij de WMO is een verschil te zien tussen de zorgvraag en mogelijkheden voor zorgaanbod. Daarnaast is landelijk eveneens te zien dat een verschuiving aanwezig is van WMO naar langdurige zorg, die een andere financieringssystematiek kent (WLZ). Dit zijn landelijke tendensen. Vanuit de diverse gesprekken met het financieel management en het college is onze observatie dat de gemeente Arnhem de urgentie van dit dilemma en de daarmee gepaard gaande financiële en operationele uitdagingen erkent.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Kernpunten accountantsverslag In dit hoofdstuk zijn de kernpunten van de jaarrekeningcontrole overzichtelijk weergegeven. Deze kernpunten lichten wij in het vervolg van dit accountantsverslag nader toe. De onderwerpen linken dan ook door naar de verdiepende teksten en zijn te raadplegen door op de categorie of het onderwerp te klikken. Categorie

Onderwerp

Observatie en/of aanbeveling

Algemeen

1. Controleverklaring

1. Wij hebben een goedkeurende controleverklaring voor getrouwheid bij de jaarstukken 2024 verstrekt.

2. Rechtmatigheid

2. Het college heeft in haar rechtmatigheidsverantwoording geen niet-acceptabele rechtmatigheidsfouten gerapporteerd groter dan de verantwoordingsgrens.

3. Fraude

3. De gemeente Arnhem beschikt over een frauderisicoanalyse. Naar aanleiding van de actuele ontwikkelingen (zoals de geplande investeringsprojecten) hebben wij het college geadviseerd de bestaande frauderisicoanalyse te actualiseren en het onderwerp regelmatig op de agenda van de auditcommissie te zetten en hiermee een open dialoog te bewerkstelligen.

1. Financiële positie

1. Het eigen vermogen is per ultimo 2024 gestegen ten opzichte van 2023. Echter de weerstandsratio is licht afgenomen, van 1,4 naar 1,2. De weerstandscapaciteit ad € 98,5 miljoen is nog voldoende voor de door het college onderkende risico’s ad € 80,5 miljoen (benodigde weerstandscapaciteit). Rekening houdend met het steeds meer uitvoeren van actief grondbeleid is het noodzakelijk over voldoende weerstandscapaciteit te (blijven) beschikken. Actief grondbeleid kent in beginsel een hoger risicoprofiel dan een meer passievere grondstrategie.

Financiën

2. Kwaliteit jaarstukken

2. De kwaliteit van de jaarstukken is van een voldoende niveau.

Sociaal domein

Grondexploitatie

IT-omgeving

1. Ontwikkeling kosten

1. In tegenstelling tot voorgaande jaren zijn in 2024 de lasten voor de WMO lager dan geraamd en is er wederom een overschrijding van de begroting na wijziging zichtbaar bij de kosten voor de jeugdzorg.

2. Actualiteiten

2. De gemeente Arnhem wordt geconfronteerd met een toenemende zorgvraag, welke aanzienlijke financiële consequenties heeft. Daartegenover is er ook sprake van problematiek bij de zorginstellingen. Hier is er sprake van capaciteit problemen waardoor de gevraagde zorg niet geleverd kan worden.

1. Schattingen

1. De waardering van de grondexploitaties is getrouw weergegeven. De omvang van de schattingen en de hiermee samenhangende onzekerheden is in 2024 toegenomen.

2. Spoorzone Arnhem-Oost

2. De gebiedsexploitatie en grondexploitaties voor Spoorzone Arnhem-Oost zijn vastgesteld.

3. Kronenburg

3. In gebiedsexploitatie Kronenburg is een start gemaakt met de uitvoering.

1. IT Maturity

1. Wij hebben u in onze boardletter 2024 geïnformeerd over de geconstateerde concrete verbeteringen die de gemeente heeft doorgevoerd in het proces van haar IT-beheersing.

2. ISAE 3402 De Connectie

2. Over 2024 is van De Connectie een ISAE 3402 type II rapportage ontvangen. Er is een goedkeurend oordeel afgegeven.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Bestuurlijke samenvatting Bestuurlijk relevante bevindingen en aanbevelingen jaarrekeningcontrole

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/7

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid

Rechtmatigheid

•

Wij hebben een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld van de jaarrekening 2024 verstrekt.

•

De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 10,98 miljoen respectievelijk € 32,9 miljoen.

•

Wij hebben tijdens onze controle van de WNT geen niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd die de materialiteitsgrens conform het controleprotocol WNT te boven gaan.

•

Het college van B&W heeft in haar rechtmatigheidsverantwoording geen niet-acceptabele fouten en geen onduidelijkheden gerapporteerd groter dan de verantwoordingsgrens.

•

In de paragraaf bedrijfsvoering zijn de bevindingen groter dan de rapporteringstolerantie toegelicht door het college.

•

De gehanteerde verantwoordings- en rapportagegrens bedraagt € 10,98 miljoen respectievelijk € 0,5 miljoen.

•

Wij hebben de conclusies van het college in ons getrouwheidsoordeel betrokken waaruit geen materiële tekortkomingen zijn gebleken.

•

Wij hebben geen fouten en/of onzekerheden geconstateerd ten aanzien van de SiSa-bijlage die als bijlage bij de jaarstukken is opgenomen. In Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2024 is de voorgeschreven tabel met fouten en onzekerheden opgenomen.

•

De vermogenspositie ultimo 2024 is € 18 miljoen toegenomen ten opzichte van 2023. Deze toename in de reserves is voornamelijk veroorzaakt door het niet realiseren van geraamde kosten.

•

De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2024 bedraagt € 98,5 miljoen. Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Arnhem onderkende en gewogen risico’s van € 80,5 miljoen.

•

Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie en kent een voordelig rekeningresultaat van € 6,4 miljoen na toevoegingen en onttrekkingen aan reserves van per saldo € 18 miljoen.

•

Door het actieve grondbeleid van de gemeente Arnhem neemt het risicoprofiel van de gemeente toe. Om als gemeente wendbaar te blijven is het voor de gemeente Arnhem belangrijk om de verhouding tussen de vrij beschikbare reserves, de bestemmingsreserves en de reserve grondexploitatie blijvend te monitoren.

Realiteitsgehalte begroting

•

Uit het overzicht van baten en lasten over 2024 blijken afwijkingen c.q. volumeverschillen in zowel de lasten, baten als saldi. De werkelijke lasten zijn circa € 30 miljoen lager dan geraamd, daarentegen zijn de baten € 11 miljoen hoger. Per saldo is het resultaat € 41 miljoen hoger dan verwacht (op basis van de bijgestelde begroting), dit positieve resultaat samen met het niet (volledig) uitvoeren van alle geplande investeringen in 2024 laat financieel zien dat niet alle ambities voor 2024 zijn gerealiseerd.

Rechtmatigheidsverantwoording

•

In de jaarstukken 2024 legt het college door middel van de rechtmatigheidsverantwoording, verantwoording af over de rechtmatige besteding van de baten en lasten aan de gemeenteraad. Ter onderbouwing van deze rechtmatigheidsverantwoording heeft de organisatie een risicoanalyse uitgevoerd en een controleplan opgesteld. In 2024 zijn de interne controles in de audittool Naris op gestructureerde wijze uitgevoerd en vastgelegd. Over de uitkomsten van de controles wordt halfjaarlijks gerapporteerd en deze uitkomsten vormen de basis voor het opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording. In de rechtmatigheidsverantwoording heeft het college voor € 35,5 miljoen (overschrijdingen op de lasten) aan fouten gerapporteerd. Van deze overschrijdingen is een totaal van € 34,9 miljoen acceptabel omdat deze bijvoorbeeld passen binnen de afspraken tussen de gemeenteraad en het college. De resterende fouten bedragen € 0,6 miljoen en zijn daarmee niet materieel. Wij hebben bij onze werkzaamheden geen zaken geconstateerd die het afgeven van de rechtmatigheidsverantwoording door het college niet rechtvaardigt.

Financiële positie

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Interne beheersing

Sociaal domein

Grondexploitatie

•

Op basis van de interim-controle 2024 hebben wij geen significante tekortkomingen geïdentificeerd in de interne beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u (gemeenteraad) gedeeld door middel van de boardletter 2024, en zijn besproken in de auditcommissie. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole.

•

Memoriaalboekingen zijn (correctie)boekingen die niet via de reguliere boekingsgang plaatsvinden. Deze boekingen zijn hierdoor in opzet meer risicovol en daarom besteden wij bij onze controle extra aandacht aan deze boekingen. Om de controle zo efficiënt en effectief mogelijk uit te voeren, en toe te spitsen op het specifieke risico en karakter van memoriaalboekingen, hebben wij gebruikgemaakt van een data-analyse tool. Hieruit zijn geen onjuistheden, onrechtmatigheden of anderszins bijzonderheden gebleken.

•

De verantwoorde bestedingen vanuit de zorgaanbieders zijn getrouw verantwoord en op een rechtmatige wijze tot stand gekomen.

•

In 2024 zijn de lasten van de zorg uit WMO voor € 6,8 miljoen lager uitgevallen dan geraamd. Dit ligt in lijn met de landelijke tendens.

•

De door de gemeente ingezette preventieve maatregelen om besparingen in de jeugdzorg te realiseren lijken het gewenste dalende effect te hebben op de instroom van cliënten in de jeugdzorg. Het is echter nog te vroeg om het financiële effect hiervan te zien, dit mede door de (landelijke) tendens van de toenemende complexiteit van jeugdzorgtrajecten die ook bij Arnhem zichtbaar is.

•

Zorgaanbieders hebben op dit moment te maken met sterk oplopende kosten als gevolg van loonstijgingen en oplopende huisvestingslasten. De gemeente Arnhem staat in nauw contact met de verschillende partijen om problemen snel op tafel te krijgen en te komen tot passende oplossingen.

•

Door de druk op de zorgmarkt (financiële positie zorgaanbieders, tekort aan personeel) is sprake van een toenemende zorgvraag die steeds vaker niet meer in balans is met het zorgaanbod. Zowel in de WMO als Jeugdzorg is deze ontwikkeling zichtbaar. Dit is een breed maatschappelijk probleem waarbij het voor gemeenten slechts beperkt mogelijk is hierin keuzes te maken.

•

Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2024 versus de schattingen in de jaarrekening 2023 geanalyseerd (‘backtesting’). Bij deze analyse hebben wij ook gebruikgemaakt van een door de gemeente Arnhem ingeschakelde externe deskundige. Wij zijn van mening dat de waardering van de grondexploitatie juist is en consistent is met voorgaand jaar.

•

Op grond van onze risicoanalyse hebben wij Spoorzone Arnhem-Oost als belangrijkste project geïdentificeerd. Deze zijn tezamen met de grondexploitaties Schuytgraaf (actieve grondexploitatie) en Winkelcentrum Kronenburg (faciliterende exploitatie) de belangrijkste projecten binnen uw gemeente. Van deze (deel)projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren baten en lasten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening gecontroleerd.

•

Gedurende de controle hebben wij intensief overleg gevoerd met de ambtelijke organisatie en de door de gemeente ingeschakelde deskundigen. Op basis van deze periodieke overleggen, de externe rapportages, de grondexploitatieberekeningen en daaraan ten grondslag liggende onderbouwingen kunnen wij instemmen met de schattingen die zijn gemaakt ten behoeve van de waardering van de grondexploitatie per ultimo 2024.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen IT-omgeving

Overig Frauderisicoanalyse

•

De bestaande tekortkomingen in de IT-omgeving leiden ertoe dat de gemeente en wij niet zonder meer kunnen steunen op de betrouwbaarheid en continuïteit van de geautomatiseerde gegevensverwerking. Als gevolg van het (vooralsnog) onvoldoende opvolgen van de aanbevelingen op dit gebied hebben wij ook voor de jaarrekeningcontrole 2024 meer gegevensgericht werk moeten verrichten, waaronder het uitvoeren van specifieke werkzaamheden om de betrouwbaarheid van data en lijstwerk vast te stellen.

•

Over 2024 is door de gemeente Arnhem een ISAE 3402 Type II rapportage ontvangen van De Connectie. In deze rapportage zijn geen afwijkingen opgenomen met betrekking tot de interne beheersing van de IT-omgeving. Er is een goedkeurend oordeel afgegeven.

•

Wij hebben geen (niet)-gecorrigeerde bevindingen, onzekerheden en tekortkomingen geconstateerd. In bijlage A is hier een tabel van opgenomen.

•

In bijlage C is onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging te vinden.

•

De gemeente Arnhem beschikt over een frauderisicoanalyse. Door het uitvoeren van deze analyse zijn de kwetsbaarheden in de organisatie geïnventariseerd voor de betrokken werkprocessen en er zijn adviezen geschreven over hoe deze kwetsbaarheden (verder) kunnen worden verkleind. Door de veranderde omstandigheden binnen en buiten de organisatie is het van belang dat de frauderisicoanalyse periodiek geactualiseerd en besproken wordt met de gemeenteraad. De laatste actualisatie van de frauderisicoanalyse heeft in 2021 plaatsgevonden. Wij hebben het college geadviseerd de huidige frauderisicoanalyse te actualiseren.

•

Tevens hebben wij als onderdeel van onze werkzaamheden voor de jaarrekeningcontrole vastgesteld dat binnen uw organisatie op een adequate wijze opvolging wordt gegeven aan integriteitsmeldingen.

•

Tijdens onze controle over 2024 zijn door ons geen fraudegevallen geconstateerd en is er geen sprake van signalen en/of vermoedens van fraude.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/11

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Bevindingen jaarrekening

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/12

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

De financiële positie van gemeente Arnhem Het vermogen van de gemeente is toegenomen Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2024 bedraagt € 24,3 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 18,0 miljoen aan de reserves toegevoegd, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2024 € 6,4 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans. In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2024 circa 31% van het balanstotaal (ultimo 2023: 28% van het balanstotaal) en is ten opzichte van voorgaande jaren toegenomen. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming.

Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming. Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.

Eigen vermogen (x € 1 miljoen)

2024

2023

2022

2021

Eigen vermogen per 1 januari

293,5

276,4

224,5

180,4

Tussentijdse resultaatbestemming

18,0

-/- 16,9

27,9

22,7

Gerealiseerd resultaat

6,4

34,0

23,8

21,4

Gerealiseerd totaal saldo baten en lasten

24,3

17,1

51,8

44,0

Eigen vermogen per 31 december

317,8

293,5

276,4

224,5

Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen) Totale baten

988,1

Totale lasten

963,8

Gerealiseerd totaal saldo baten en lasten

24,3

Af: stortingen in reserves

-/- 134,8

Bij: onttrekkingen aan reserves

116,8

Saldo mutaties reserves

-/- 18,0

Gerealiseerd resultaat

6,4

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

De financiële positie van gemeente Arnhem Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen)

Financiële positie Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2024 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 24,3 miljoen zien.

De jaarrekening 2024 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van € 6,4 miljoen.

De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. In de paragraaf bedrijfsvoering heeft het college de rechtmatigheid van de begrotingsafwijkingen nader toegelicht. Verderop in dit accountantsverslag gaan wij hierop in.

Mutaties in reserves (x € 1 miljoen)

40 30

2021

2022

2023

2024

44,0

51,8

17,1

24,3

20 10

Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen)

(10)

(20) 2021

2022

2023

2024

21,4

27,9

-/- 16,9

18,0

30 20 10 2021

2022

2023

2024

22,7

23,8

34,0

6,4

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

De financiële positie van gemeente Arnhem Kengetallen voor gemeente Arnhem (begroot en werkelijk over de periode 2021-2024)

Solvabiliteit De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente. Grondexploitatiequote De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.

30%

25%

20%

15%

Netto schuldquote

10%

Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie.

3% 2% 1%

0% 2021

Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.

Grondexploitatiequote

Solvabiliteit

35%

2022

2023

Begroot

Werkelijk

2024

2021

2022

2023

Begroot

Werkelijk

2024

Structurele exploitatieruimte

Netto schuldquote 120%

20%

100%

15%

80%

10%

60%

40%

20% 0%

-5% 2021

2022

2023

Begroot

Werkelijk

2024

2021

2022

2023

Begroot

Werkelijk

2024

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

De financiële positie van gemeente Arnhem Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen)

Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2024 sluit met een positief saldo van baten en lasten van € 24,3 miljoen. Na de mutaties in de reserves bedraagt het gerealiseerd resultaat € 6,4 miljoen. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. Wij constateren dat in 2024 de gerealiseerde lasten ongeveer € 30 miljoen achterblijven bij de geraamde lasten. Kwaliteit en transparantie van de jaarstukken

60 50 40 30 20 10 (10) (20) (30) Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2022 2022 2023 2023 2024 2024

Bij de jaarrekeningcontrole hebben wij vastgesteld dat uw jaarstukken 2024 voldoen aan de vereisten uit het BBV. Wij hebben bij onze werkzaamheden de jaarstukken integraal doorgenomen en hebben daarbij – naast de verenigbaarheid van het jaarverslag met de jaarrekening – vanuit het belang en begrip van de gebruikers van de jaarstukken vooral gelet op de toegankelijkheid en begrijpelijkheid van de daarin opgenomen toelichtingen en analyses.

28,0

51,8

-20,7

17,1

-16,7

Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

24,3

1,100 900 700 Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2022 2022 2023 2023 2024 2024

Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

871

841

896

932

977

988

1,100 900 700 Begroting Realisatie Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2022 2022 2023 2023 2024 2024 843

789

916

915

994

964 Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/16

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

De financiële positie van gemeente Arnhem Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen)

De ratio weerstandscapaciteit Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Zoals blijkt uit de onderste grafiek is de ratio weerstandstandscapaciteit 1,2 in 2024. In 2024 is zichtbaar dat de benodigde weerstandscapaciteit de beschikbare weerstandscapaciteit nadert. Gecombineerd met het steeds meer uitvoeren van actief grondbeleid is het noodzakelijk over voldoende weerstandscapaciteit te (blijven) beschikken. Actief grondbeleid kent in beginsel een hoger risicoprofiel dan een meer passievere grondstrategie. Beschikbare weerstandscapaciteit is toegenomen De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 98,5 miljoen (2023: € 95,3 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is licht toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen.

Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Op basis van deze risico-inventarisatie bedraagt de benodigde weerstandscapaciteit voor specifieke risico’s € 80,5 miljoen (2023: € 67,9 miljoen). Ten opzichte van 2023 is hiermee sprake van een toename. De belangrijkste oorzaak is gelegen in de risico’s die samenhangen met de grondexploitatie van Spoorzone Arnhem-Oost. In de komende periode zal door de gemeente onderzocht worden op welke wijze de hiermee samenhangende risico’s het best in de tijd geplaatst kunnen worden om te voorkomen dat direct een onevenredige druk op het weerstandsvermogen ontstaat. Wij houden hierover nauw contact met de financiële organisatie.

120 100 80 60 40 20 -

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

2022

Benodigde weerstandscapaciteit

2023

2024

Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio weerstandscapaciteit 2.50 2.25 2.00 1.75 1.50 1.25 1.00 0.75 0.50 0.25 -

Uw weerstandscapaciteit van € 98,5 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 80,5 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag. © 2025. Voor informatie, contact Deloitte Nederland.

2021

2022

2023

Ratio weerstandscapaciteit Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

2024 Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/17 Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/18

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Rechtmatigheidsverantwoording In de jaarstukken 2024 heeft het college voor het tweede jaar een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen waarin zij zich verantwoordt over de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties (inclusief begrotingsrechtmatigheid).

In de financiële verordening zijn specifieke richtlijnen opgenomen over de wijze en diepgang van rapporteren over rechtmatigheid en de wijze waarop het college om dient te gaan met begrotingsafwijkingen. Deze komen hierna nader aan bod.

Verantwoordings- en rapportagegrens

Begrotingscriterium

De gemeenteraad heeft in het controleprotocol de verantwoordings- en rapportagegrens vastgesteld. De verantwoordingsgrens bedraagt 1% van de lasten inclusief toevoegingen aan de reserves en de rapporteringsgrens bedraagt € 549.600. De verantwoordingsgrens heeft het college gehanteerd bij het opmaken van de rechtmatigheidsverantwoording en de uiteindelijke conclusie daaromtrent. Fouten en onduidelijkheden die de verantwoordingsgrens niet overschrijden, zorgen voor een positieve uiting van het college waaruit blijkt dat de in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. De rapporteringsgrens bepaalt de diepgang van de toelichting van het college in de paragraaf bedrijfsvoering.

Bij de rechtmatigheidsverantwoording vormt het begrotingscriterium een belangrijk toetsingscriterium. Financiële beheershandelingen, die ten grondslag liggen aan de baten, lasten en balansmutaties, dienen tot stand te zijn gekomen binnen de grenzen van de geautoriseerde begroting en de hiermee samenhangende programma’s (begrotingscriterium). Uitgangspunt hiervoor is het niveau waarop de raad de budgetten in de begroting en bij investeringen geautoriseerd heeft. In de begroting zijn de bedragen voor de lasten en baten vermeld die door de raad zijn vastgesteld. Dit houdt in dat de financiële beheershandelingen dienen te passen binnen de begroting.

Het college van B&W heeft in haar rechtmatigheidsverantwoording voor € 564.000 aan niet-acceptabele begrotingsoverschrijdingen (onrechtmatigheden) gerapporteerd. Wij merken op dat de gemeente niet beschikt over een actueel controleprotocol c.q. controleverordening. Het geldende controleprotocol is vastgesteld door de gemeenteraad in 2017 en daarmee zijn bijvoorbeeld wijzigingen door de invoering van de rechtmatigheidsverordening niet verwerkt in uw eigen controleprotocol. Deze wijzigingen zijn vastgelegd in landelijke wet- en regelgeving en daarmee wel geldend voor en betrokken door de gemeente Arnhem in haar rechtmatigheidscontroles. Wij adviseren in 2025 zorg te dragen voor een geactualiseerd en vastgesteld controleprotocol. Normenkader Het college heeft het van toepassing zijnde normenkader in kaart gebracht. Het normenkader 2024 is door de gemeenteraad vastgesteld bij het vaststellen van het intern controleplan op 3 juli 2024. Wij hebben vastgesteld dat dit normenkader leidend is geweest voor het college om te komen tot de rechtmatigheidsverantwoording en de toelichtingen in de paragraaf bedrijfsvoering. © 2025. Voor informatie, contact Deloitte Nederland.

De gemeenteraad en het college hebben afspraken gemaakt in welke situatie lastenoverschrijdingen onrechtmatig maar acceptabel zijn (lastenoverschrijdingen zijn en blijven onrechtmatig, maar zijn onder voorwaarden acceptabel wat betekent dat het college deze niet hoeft toe te lichten in de paragraaf bedrijfsvoering). Dit is door de gemeente Arnhem op juiste wijze toegepast in de jaarstukken 2024. Begrotingsrechtmatigheid •

Programma S00: Overschrijding van de lasten met € 9,7 miljoen

•

Programma S03: overschrijding van de lasten met € 0,5 miljoen

•

Programma S06: Overschrijding van de lasten met € 13,6 miljoen

•

Programma S07: Overschrijding van de lasten met € 11,6 miljoen

Bovenstaande onrechtmatigheden van € 35,5 miljoen zijn voor € 34,9 miljoen aangemerkt als acceptabel omdat deze tijdig zijn gemeld aan de gemeenteraad en omdat deze passen binnen het bestaande beleid van de gemeente Arnhem. Wij hebben vastgesteld dat het college specifieke werkzaamheden heeft uitgevoerd ten aanzien van het begrotingscriterium, zijnde controle op programmaoverschrijdingen en controle op kredietoverschrijdingen.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Voorwaardencriterium Het voorwaardencriterium heeft betrekking op de eisen die worden gesteld aan de uitvoering van de financiële beheershandelingen. De eisen c.q. voorwaarden zijn afkomstig uit de relevante wet- en regelgeving zoals opgenomen in het normenkader, en hebben betrekking op aspecten als doelgroep, termijn, grondslag, administratieve bepalingen, normbedragen, bevoegdheden, bewijsstukken, recht, hoogte en duur. Gemeenten stellen via de financiële verordening en/of onderliggende nota’s kaders vast die van invloed zijn op verslaggeving. Het gaat hier om de invulling van de ruimte die het BBV geeft voor eigen gemeentelijke kaders. Denk hierbij aan grenzen voor het activeren van investeringen, afschrijvingstermijnen, omgang met reserves en voorzieningen en dergelijke. Deze vallen onder het getrouwe beeld en vallen per definitie onder de reikwijdte van de reguliere accountantscontrole. Ook voorwaarden die direct van invloed zijn op de verslaggeving c.q. het getrouwe beeld van de jaarrekening worden niet opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording.

Hierbij kan worden gedacht aan het niet naleven van voorwaarden met betrekking tot recht, hoogte, duur, termijnen, normbedragen, doelgroep en grondslag bij bijvoorbeeld bijstandsverlening, maatschappelijke ondersteuning, inkomensoverdrachten en het opleggen van belastingen dat tot gevolg heeft dat de bijhorende lasten of opbrengsten onjuist of onvolledig zijn. Het niet naleven van deze voorwaarden heeft direct invloed op het getrouwe beeld van deze posten in de jaarrekening. Díe onderwerpen die niet onder het getrouwheidsoordeel van de accountant vallen, hebben wij onderstaand nader toegelicht inclusief de wijze waarop het college deze in haar werkzaamheden heeft betrokken. Aanbestedingen Uw gemeente voert in het kader van de controle op de naleving van de aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ uit. Over 2024 zijn de juiste aanbestedingsrichtlijnen gehanteerd en de gemeente geen overtredingen van de EU-aanbestedingsrichtlijnen heeft geconstateerd. Op basis van onze eigen (gegevensgerichte) controlewerkzaamheden onderschrijven wij deze conclusie.

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/19 Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Sociaal domein Ontwikkelingen 2024

Sociaal domein | Jeugdzorgkosten en WMO

De trend van de stijgende kosten binnen het Zorgdomein (Jeugdzorg) heeft zich ook in 2024 verder doorgezet. De gerealiseerde lasten zijn € 2,3 miljoen hoger dan in de begroting na wijziging. In tegenstelling tot voorgaande jaren zijn in 2024 de lasten voor de WMO € 6,8 miljoen lager dan de begroting na wijziging.

In 2024 is door de gemeente Arnhem op het onderdeel Jeugdzorg wederom een nadeel ten opzichte van de (gewijzigde) begroting gerealiseerd. De door de gemeente ingezette maatregelen van preventie lijken effect te hebben op de activering van de inwoners en een (voorzichtig) positief effect op een dalende trend in de instroom bij de jeugdzorg met verblijf is zichtbaar. Deze lagere instroom heeft echter nog niet geleid tot lagere lasten. De daling van de instroom compenseert niet de stijging van de tarieven en tevens zien wij een stijgende vraag naar zwaardere en daarmee duurdere zorgtrajecten. Dit is een landelijke trend.

De (financiële) druk op de zorg vereist een geïntegreerde aanpak waarbij financiële duurzaamheid en kwalitatieve zorgverlening centraal staan. Om grip te houden op de situatie is door de gemeente Arnhem in 2024 volop ingezet op preventieve maatregelen en het aanbieden van lichtere zorg om ernstigere problemen te voorkomen. Het leveren van maatwerk en het voorkomen van zware en langdurige zorgtrajecten is hierbij het speerpunt. Naast deze maatregelen is in 2024 door het ministerie van VWS ook een vervolg gegeven aan de vastgoedtransitie jeugdhulp. Met deze specifieke uitkeringen wil het ministerie van VWS een extra stimulans bieden om het bestaande, veelal verouderde, vastgoed van de zorgaanbieders om te vormen naar meer kleinschaligere woonvormen. De hogere lasten voor de gemeente Arnhem als gevolg van deze regeling worden dus gedekt door deze specifieke uitkeringen. De gemeente Arnhem erkent de urgentie van dit dilemma en de daarmee gepaard gaande financiële en operationele uitdagingen. Dit blijkt ook uit de begroting voor de komende jaren.

In de paragraaf risicomanagement en weerstandsvermogen zijn de ontwikkelingen binnen de jeugdzorg en de WMO door de gemeente Arnhem als risico’s met de grootste impact op de financiën van de gemeente onderkend. Dit risico zal voor de gemeente Arnhem ook de komende jaren een risico zijn dat grote impact op de gemeentefinanciën kan hebben.

Een voor de gemeente complicerende factor bij het opstellen van de begroting met betrekking tot de ontwikkeling van zorgkosten in de komende jaren is de verwachte ontwikkeling van de tarieven van zorgaanbieders. Zorgaanbieders hebben op dit moment te maken met sterk oplopende kosten als gevolg van loonstijgingen en oplopende huisvestingslasten. Bijvoorbeeld bij de aanbieders van (leerlingen)vervoer is sprake van een sterke stijging van de (personele) kosten en is ook het vinden van personeel een uitdaging. Bovenstaande leidt ertoe dat de financiële positie van zorginstellingen in toenemende mate onder druk komen te staan wat naar verwachting een prijsopdrijvend effect heeft op de tarieven. De gemeente Arnhem staat in nauw contact met de verschillende partijen om problemen snel op tafel te krijgen en te komen tot passende oplossingen. Ook is als gevolg van de wet DBA en de controles op de naleving van deze wetgeving door de Belastingdienst een toenemende schaarste in beschikbaarheid van kwalitatief en geschoold zorgpersoneel zichtbaar. Dit leidt er toe dat de toenemende zorgvraag steeds vaker niet meer in balans is met het zorgaanbod. Zowel in de WMO als Jeugdzorg is deze ontwikkeling zichtbaar. In toenemende mate zal daardoor niet de zorgvraag bepalend zijn in de omvang van de zorguitgaven maar ook het aanbod.

Dit is een breed maatschappelijk probleem waarbij het voor gemeenten slechts beperkt mogelijk is hierin keuzes te maken. In de toekomst zal door de vergrijzing in Nederland binnen de WMO de vraag naar zorg verder toenemen. De vergrijzing heeft niet alleen een nadelig effect op de beschikbare capaciteit op de arbeidsmarkt maar draagt ook bij aan een verhoging van de populatie die gebruik wil maken van de voorzieningen van de WMO. Bijvoorbeeld in het vervoer, de huishoudelijke hulp en de groepsbegeleiding zullen de kosten als gevolg van de vergrijzing toenemen. Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/20

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Accountantsverslag 2024 250472FA92/ME/21

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •

De voorraad onderhanden werk

Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?

De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2024 ad € 103,6 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het inschatten van de in 2025 e.v. nog te realiseren baten en lasten. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het op dit moment verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten in de toekomst. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitaties dient de gemeente per individueel project te bepalen of de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren lasten en baten, naar beste schatting, terugverdient kunnen worden.

•

De gemeente Arnhem schat ultimo 2024 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitaties circa € 74 miljoen bedraagt (2023: € 66 miljoen). Hiervoor is in de jaarrekening een voorziening getroffen. Deze voorziening is geheel in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie. Deze verwerkingsmethode is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording.

De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.

Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: •

•

Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn. Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?

•

Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?

Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 110 105 100 95 90 85 80 75 2021

2022

2023

2024

88,6

90,7

83,9

103,6

Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?

Analyse grondexploitaties Uit nevenstaande figuur blijkt dat de boekwaarde van de bouwgronden in exploitatie is gestegen in 2024. De stijging wordt verklaard door de voorbereidings- en plankosten die voor Spoorzone Arnhem-Oost zijn gemaakt (+ € 13,7 miljoen) en de in het boekjaar verwerkte winstname voor Schuytgraaf ad € 10,3 miljoen. Deze winstname is het gevolg van een herijking van de grondprijzen. Met het vaststellen van het grondexploitatieproject Spoorzone Arnhem-Oost in 2024 is een omvangrijk project toegevoegd. Dit is zichtbaar in de FJP 2024, waarin een nog te realiseren baten en nog te realiseren lasten van respectievelijk € 205 miljoen en € 276 miljoen is opgenomen. De nog te realiseren baten en lasten voor de andere grondexploitatieprojecten neme, logischerwijs, af in 2024 door de voortgang die is gerealiseerd in 2024.

Ontwikkeling boekwaarde

Overzicht nog te realiseren baten en lasten per project (x € 1 miljoen) 300 250 200 150 100 50 Spoorzone Arnhem Oost

Schuytgraaf

Nog te realiseren baten

Kronenburg

Overig

Nog te realiseren lasten

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •

•

Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd. Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?

•

Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.

•

Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).

De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2024 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd) en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is. Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).

Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol. Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering (bijv. project Kronenburg en Spoorzone Arnhem-Oost) normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente Arnhem de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger zijn voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt eveneens voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij Spoorzone Arnhem-Oost als belangrijkste project geïdentificeerd. Deze zijn tezamen met de grondexploitaties Schuytgraaf (actieve grondexploitatie) en Winkelcentrum Kronenburg (faciliterende exploitatie) de belangrijkste projecten binnen uw gemeente. Van deze (deel)projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren baten en lasten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening gecontroleerd. Binnen de grondexploitatie Schuytgraaf worden momenteel de laatste twee velden gerealiseerd.

Uw verwachting is dat de verkopen in de komende vijf jaar gefaseerd zullen plaatsvinden en de resterende boekwaarde ad € 26,9 miljoen gedurende die periode gerealiseerd wordt. De complexiteit van de grondexploitatie Kronenburg zit voornamelijk in het planmatige deel, waarbij verschillende partijen betrokken zijn. Hier hebben wij afgelopen jaar uitgebreid inzicht in verkregen, wij zien minimale fluctuaties in ingerekende cijfers ten opzichte van 2023.

Spoorzone Arnhem-Oost In 2024 is de grondexploitatie Spoorzone Arnhem-Oost voor het eerst als grondexploitatie verwerkt op de balans in de jaarrekening. De gebiedsexploitatie Spoorzone Arnhem-Oost bestaat uit 5 deelgebieden, waarvan 3 deel-grondexploitaties: Rijnpark, Presikhaaf 3 en Schaapsdrift. Met onze controlewerkzaamheden hebben wij in het bijzonder aandacht geschonken aan de volgende bijzonderheden van deze exploitatie: •

Uitplaatsen spooremplacement in Rijnpark.

•

Ingerekende subsidies vanuit de provincie en het Rijk.

•

Het bepalen van de civieltechnische kosten met de situatie dat de gedetailleerde uitvoering van de grondexploitaties nog onduidelijk is.

Uiteraard hebben wij tevens de ingerekende opbrengsten, plankosten en de inschatting van de verwervingskosten betrokken in onze controle. Het uitplaatsen van het spooremplacement bevindt zich nog in de onderzoeksfase, waardoor het nog niet duidelijk is of de functies hiervan worden verlegd, of dat een nieuwe emplacement gerealiseerd zal worden. In deze uitdagende casus is, op basis van scenarioanalyse en calculaties van deskundigen, een best mogelijk inschatting van deze kosten gemaakt. Doordat de kosten voor het uitplaatsen van het emplacement grotendeels gedekt worden met een rijkssubsidie heeft een aanpassing van de geschatte kosten een gedempt effect op het resultaat van de totale grondexploitatie. De boekwaarde per ultimo 2024 bedraagt € 13,8 miljoen, inclusief de voorziening van € 8,9 miljoen. Naast de vraagstukken rondom het spooremplacement, heeft uw gemeente een subsidie ontvangen in verband met de herontwikkeling. Deze subsidie is nog niet definitief, pas na het voldoen aan een aantal voorwaarden zal het bedrag definitief worden toegekend en kan het als opbrengst toegerekend worden.

Kernboodschappen jaarrekeningcontrole

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Bijlagen

Digitally signed by Vanessa Jongbloed on 28 Apr 2025

Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Specifiek voor de deel-grondexploitatie Schaapsdrift is een stijging van de opbrengsten te zien in de waardering per ultimo 2024 ten opzichte van de calculatie bij vaststelling/opening van de grondexploitatie Spoorzone Arnhem-Oost. Bij de calculaties onderliggend aan de openings-grondexploitatie beschikte de organisatie nog niet over locatie-specifieke onderbouwingen voor Schaapsdrift, derhalve is gekozen om aansluiting te zoeken met de informatie beschikbaar voor Rijnpark. De verwachte woningbouw in Schaapsdrift bestaat echter uit woningen in een duurder segment. Voor de actualisatie van de waardering per ultimo 2024 is een extern rapport ontvangen ter onderbouwing van de grondprijzen, daarmee is het verwachte opbrengstpotentieel van deze deel-grondexploitatie (en daarmee de gehele grondexploitatie Spoorzone) gestegen. In de nota Grondbeleid is niet nader uitgewerkt wanneer het college wijzigingen in grondexploitaties moet voorleggen aan de gemeenteraad. In het BBV is dit omschreven als majeure wijzigingen. Echter majeur is door de gemeente zelf nader in te vullen.

Gezien de omvang en de beginfase waarin het project Spoorzone zich bevindt, en rekening houdend met de onderliggende gebiedsvisies die nog niet volledig zijn ingetekend en nog verder ingevuld zullen worden, adviseren wij met het college afspraken te maken over de definitie van majeure wijzigingen. Hiermee waarborgt u als gemeenteraad (tijdig) invulling te geven aan uw kaderstellende rol. De tijd en inspanning die dit project vraagt van de ambtelijke organisatie in combinatie met diverse wisselingen en uitval binnen de teams die hiervoor verantwoordelijk zijn, dan wel belangrijke input moeten leveren, maakt dat de doorlooptijd van de controle van de grondexploitaties langer was dan gewenst. De wisselingen en uitval laten kwetsbaarheden binnen de ambtelijke organisatie zien op het gebied van ruimtelijke ontwikkeling (planeconomen, ontwikkelmanagers, e.d.). Met de ontwikkeling dat de stad Arnhem een actief grondbeleid hanteert, vragen wij uw aandacht voor het waarborgen van voldoende ambtelijke capaciteit om de (financiële) beheersing en rapporteren op voldoende niveau te houden.

Vanuit de interne controle van de gemeente zelf en onze controle is een aantal (rekenkundige) afwijkingen geconstateerd voor het project Spoorzone Arnhem-Oost, die per saldo een beperkt bedrag vertegenwoordigen. Gezien de beperkte omvang zijn deze afwijkingen niet verwerkt in de voorliggende waardering. Het is van belang, zoals hierboven ook genoemd, aandacht te hebben voor de hierboven genoemde kwetsbaarheden, mede gezien de (financiële) omvang van dit project. Gedurende de controle hebben wij intensief overleg gevoerd met de ambtelijke organisatie en de door de gemeente ingeschakelde deskundigen. Op basis van deze periodieke overleggen, de externe rapportages, de grondexploitatieberekeningen en daaraan ten grondslag liggende onderbouwingen kunnen wij instemmen met de schattingen die zijn gemaakt ten behoeve van de waardering van de grondexploitatie per ultimo 2024. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2024 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •

Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.

•

Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.

•

Externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen, grondopbrengsten en parameters.

•

Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.

Volledigheidshalve merken wij op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2024 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Arnhem&id=0d07b652-8a49-4223-8366-4b2213dd2baf