voortgangsbrief programma R&E voorjaar 2022.pdf

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Aan de gemeenteraad

Datum Behandeld door Onderwerp

Openbare Orde en Veiligheid Voortgang programma Radicalisering en Extremisme voorjaar 2022

Geachte leden van de raad, Hierbij ontvangt u de halfjaarlijkse voortgangsbrief van het programma Radicalisering en Extremisme. Zoals gebruikelijk schets ik eerst een beeld van de dreiging in Amsterdam waarna een aantal resultaten van het afgelopen half jaar worden benoemd. 1. Beeld Amsterdam We zijn inmiddels toe aan het vierde informatiebeeld Radicalisering en Extremisme1. Het informatiebeeld legt de basis voor het beleid – we halen informatie op uit de stad en toetsen dit continu bij onze veiligheidspartners zodat we waar nodig kunnen bijsturen. De dreiging vanuit extremisme is veranderlijk en reëel, tegelijkertijd zijn er maar weinig mensen die vanuit extremisme overgaan tot geweld. De impact van dit geweld kan daarentegen weer enorm zijn. Het blijft daarom balanceren: enerzijds scherp zijn op daar waar risico’s ontstaan voor de veiligheid van Amsterdam, en anderzijds de stad de stad laten, ook als het schuurt. Islamitisch extremisme en islamitische radicalisering Het dreigingsbeeld rond islamitisch extremisme is al een aantal jaren stabiel. Sinds 2018 zijn aanslagen vanuit islamitisch extremistische hoek veelal kleinschalig, gepleegd door alleen handelende daders met eenvoudige middelen en een beperkt aantal slachtoffers. Volgens de NCTV en AIVD blijft de gewelddadig jihadistische beweging in Nederland een belangrijke bron van terroristische dreiging.

Omdat het beeld rondom islamitisch extremisme al jaren onveranderd is lijkt het thema naar de achtergrond te verdwijnen. Tegelijkertijd geldt de waarschuwing ‘niet te verslappen’ omdat de dreiging immers ook niet is afgenomen. 1 Het informatiebeeld is gebaseerd op informatie uit de persoonsgerichte aanpak radicalisering (peildatum 1 april

2022), het Amsterdamse Steunpunt Radicalisering en Extremisme, het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56 (21 april 2022) van de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV), de Burgermonitor en de Veiligheidsmonitor, publieke informatie over incidenten en gesprekken met het professionele netwerk. Het informatiebeeld (april 2022) en de jaarmonitor van de iPGA-R (2021) zijn vertrouwelijk met u gedeeld. Omdat het kleine aantallen betreft en de informatie mogelijk herleidbaar is naar personen zijn deze documenten niet openbaar.

Gemeente Amsterdam

Pagina 2 van 7

Sinds eind 2020 zijn er geen personen meer ingestroomd in de iPGA-R voor islamitisch extremisme en is een aanzienlijk aantal personen met dit profiel uitgestroomd. Hierdoor is het aantal personen in de iPGA-R gedaald en verhoudingsgewijs het aandeel personen dat is opgenomen voor islamitisch extremisme. Momenteel betreft dit twee derde van de huidige casuïstiek. In het afgelopen halfjaar kwamen zes meldingen binnen bij het Steunpunt Radicalisering over zorgen rond een persoon vanwege islamitisch extremisme – minder dan het aantal meldingen ten tijde van het vorige informatiebeeld (tien). Geen van deze meldingen heeft geleid tot opname van een persoon in de iPGA-R. In het afgelopen halfjaar zijn er geen concrete signalen binnengekomen van salafistische lesinstituten of andere activiteiten in Amsterdam die mogelijk ondermijnend zijn aan of een bedreiging vormen voor de democratische rechtsorde. Anti-overheidsextremisme en radicalisering In Nederland kwam het ongenoegen over de coronamaatregelen voornamelijk tot uitdrukking door activiteiten van een activistische bovenlaag en een radicale onderstroom (DTN 56). Met het afschalen van de coronamaatregelen zijn zowel de maatschappelijke discussie als de veelvuldige protesten tegen de maatregelen afgezwakt.

Dit geldt natuurlijk voor heel Nederland maar omdat veel demonstraties in Amsterdam plaatsvonden hebben we relatief vaak te maken gehad met (gewelds)incidenten in de openbare ruimte. In het afgelopen halfjaar zijn de meeste coronademonstraties ordelijk verlopen. Een klein deel van de anti-overheidsactivisten is echter verhard en/of radicaliseert hierin. Dit is te zien aan de onrustbarende toename van het aantal bedreigingen van onder anderen ministers, leden van de Tweede Kamer, wetenschappers, medici, politieagenten en journalisten.2 Dit heeft zich ook voorgedaan in Amsterdam. Landelijk is te zien dat een deel van de radicale onderstroom volhardt in het anti-overheidsdiscours, en nieuwe onderwerpen worden aangegrepen om maatschappelijk ongenoegen te uiten. De AIVD ziet een verdere radicalisering bij een deel van het anti-overheidsprotest en acht een terroristische aanslag vanuit anti-overheidsextremisme daarom inmiddels voorstelbaar.3 Daarnaast is te zien dat een groeiende groep mensen het vertrouwen in de democratische rechtsorde verliest en deze de rug toekeert. Sommige anti-overheidsextremisten en –activisten trekken zich steeds meer terug in een parallelle samenleving. Zij gaan bijvoorbeeld over tot thuisonderwijs, laten zich uitschrijven uit het kiesregister of organiseren hun eigen ‘politie’. Er zijn geen concrete signalen van dergelijke initiatieven in Amsterdam.

In het afgelopen halfjaar zijn meer personen vanuit de radicale onderstroom in beeld gekomen van de Amsterdamse aanpak. Er kwamen vier meldingen binnen over anti-overheidsextremisme in relatie tot de coronamaatregelen bij het Steunpunt. Net zoals voor rechtsextremisme zijn er momenteel enkele personen opgenomen in de iPGA-R voor anti-overheidsextremisme. Rechtsextremisme en rechtse radicalisering De geweldsdreiging vanuit met name jonge Nederlanders die betrokken zijn bij internationale, online accelerationistische netwerken blijft een belangrijk aandachtspunt. Een terroristische aanslag vanuit deze hoek in Nederland is voorstelbaar (AIVD, jaarverslag 2021). Accelerationisten streven ernaar chaos te creëren door het gebruik van terroristisch geweld. De netwerken zijn zeer 2 Idem. 3 Idem

Gemeente Amsterdam

Pagina 3 van 7

internationaal vertakt en activiteiten spelen zich hoofdzakelijk online af, waardoor dit vaak onzichtbaar is voor de omgeving van diegenen op wie dit gedachtegoed aantrekkingskracht heeft. De verwachting van veiligheidspartners is dat de accelerationistische beweging de komende periode verder zal groeien. Opvallend is de jonge leeftijd van deze doelgroep en het gegeven dat veel van deze jongeren kampen met psychosociale problematiek. Naast de hierboven beschreven geweldsdreiging waarschuwt de AIVD voor de sluipende ondermijning van de democratische rechtsorde door rechtsextremisten, die optreedt als rechtsextremistische ideeën breder worden omarmd4. In de iPGA-R zijn inmiddels enkele personen opgenomen met een extreemrechts profiel. Dit aantal neemt dus mondjesmaat toe, al zijn de aantallen zo gering dat het niet mogelijk is hier verregaande conclusies aan te verbinden. Ondanks dit zorgelijke beeld blijft het aantal meldingen bij het Steunpunt over rechtsextremisme (alle vormen) beperkt. Het afgelopen halfjaar betrof het enkele meldingen over rechtsextremisme, geen daarvan had een accelerationistische signatuur. Het is voor de gemeentelijke organisatie niet mogelijk om aan online signalering en monitoring te doen (denk hierbij aan het bezoeken van open of gesloten chatgroepen en/ of het verzamelen van signalen over individuen).

Daaruit volgt dat de meeste personen pas in beeld komen als politie of het Openbaar Ministerie al betrokken zijn. Er zijn in het afgelopen halfjaar zover bekend geen fysieke incidenten geweest bij Amsterdamse moskeeën. Wel heeft een aantal moskeeën vlak voor het begin van de Ramadan kwetsende post ontvangen. Deze post werd breed verspreid door heel Nederland. Ik heb de ontvangers opgeroepen aangifte te doen. Tot slot heeft Pegida een demonstratie aangekondigd bij een Amsterdamse moskee – deze heeft uiteindelijk niet plaatsgevonden. Andere vormen van extremisme Op overige vormen van extremisme is nog altijd geen sprake van een verhoogde dreiging. Wel waren er in het afgelopen halfjaar verschillende acties in Amsterdam die de aandacht trokken, zowel vanuit linkse activisten als vanuit milieuactivisten. Landelijk hebben honderden Nederlanders zich aangemeld voor het vreemdelingenlegioen van Oekraïne. Het is in principe niet strafbaar voor Nederlandse burgers om zich aan te sluiten bij de Oekraïense krijgsmacht. Tegelijkertijd is het mogelijk dat personen uitreizen ingegeven door (rechts)extremistische overtuigingen. Er zijn tot nu toe geen signalen dat Amsterdammers zijn uitgereisd naar Oekraïne. 2. Analyse Graag neem ik u mee in een aantal noties op basis van bovenstaand dreigingsbeeld.

Het karakter van de dreiging, diffuus en fluïde, is onveranderd sinds de vorige voortgangsbrief. Het uiten van extremistische denkbeelden en het vinden van gelijkgestemden vindt meer online plaats en is daardoor minder zichtbaar voor de gemeente en de professionele partners in de stad. Dit zien we terug in het dalende aantal personen in de iPGA-R. Tegelijkertijd weten we dat zaken, onder invloed van de juiste triggers, snel kunnen ontvlammen en is het voor ons van belang de aandacht vast te houden en opgedane kennis beschikbaar te houden.

4 https://www.aivd.nl/onderwerpen/jaarverslagen/documenten/jaarverslagen/2022/04/28/aivd-jaarverslag-2021

Gemeente Amsterdam

Pagina 4 van 7

Zoals aangegeven zien we een aanzienlijke daling van casussen in de iPGA-R; voornamelijk door de uitstroom van personen vanuit islamitisch extremisme (waar sinds eind 2020 ook geen instroom meer van heeft plaatsgevonden). Overigens geldt deze verminderde instroom voor heel Nederland en niet alleen voor Amsterdam. Enerzijds is de afname van casuïstiek het directe resultaat van keuzes bij de inrichting en uitvoering van de iPGA-R; we kijken scherper naar in- en uitstroom. Anderzijds zijn er ook andere verklaringen: minder zichtbaarheid van de ideologie in de stad, stabiliteit van de Nederlandse jihadistische beweging en gebrek aan nieuwe aanwas, mogelijke verplaatsing van activiteiten naar het online domein, het ontbreken van aansprekende doeleinden of een combinatie van deze factoren. De coronapandemie heeft logischerwijs invloed gehad op het programma. Het antioverheidssentiment is in een stroomversnelling geraakt en heeft het programma geconfronteerd met nieuwe manifestaties van extremisme. We constateren dat de coronapandemie en de maatregelen (deels reeds bestaande) anti-overheidssentimenten hebben getriggerd en personen met verschillende grieven bij elkaar hebben gebracht. De radicale onderstroom is een zeer fluïde beweging met invloeden, contacten en referenties naar rechts- én links-extremistische denkbeelden.

Het is nog ongewis hoe dit zich verder zal ontwikkelen, of wat er gebeurt als bijvoorbeeld een coronavirus weer de kop opsteekt. We zien slechts een lichte toename van casuïstiek zien op rechtsextremisme. Ondanks de beperkte instroom is gebleken dat zowel het proces als de aanwezige inhoudelijke kennis binnen de iPGA-R toegerust is voor deze vorm van extremisme. We blijven de laatste ontwikkelingen volgen en brengen waar nodig kennis en uitvoering bij elkaar. Het programma is continu alert op nieuwe ontwikkelingen en vertaalt deze naar de praktijk. 3. Voortgang 2022 Het programma is het afgelopen half jaar conform de reguliere opzet uitgevoerd. Noch het informatiebeeld noch de praktijk geeft aanleiding om de eerder gepresenteerde organisatorische uitgangspunten aan te passen. Hieronder informeer ik u over een aantal resultaten. Steunpunt Radicalisering Bij het Steunpunt komen alle meldingen, signalen en vragen (over radicalisering en extremisme) binnen. Het is daarom van belang dat de professionals in de stad de weg naar het Steunpunt weten te vinden wanneer zij vragen en/of zorgen hebben. In 2018 is voor het eerst een onderzoek uitgevoerd naar de bekendheid van het Steunpunt en de ervaringen van professionals met het Steunpunt, dit is in 2022 herhaald.

De verbeteringen die zijn doorgevoerd sinds 2018 (betere bereikbaarheid, duidelijkere procesafspraken en strakkere opvolging en training van de medewerkers) hebben zich uitbetaald; het merendeel van de respondenten beoordeelt het steunpunt als deskundig en toegankelijk. De bekendheid onder professionals is gelijk gebleven – acht van de tien bevraagde professionals kent het Steunpunt. Gezien de beperktere mogelijkheden om de stad in de gaan de afgelopen tijd is dit geen slecht resultaat. Tegelijkertijd is het een aanmoediging om de komende tijd weer actief de stad in te gaan om voorlichting te geven over het Steunpunt.

Gemeente Amsterdam

Pagina 5 van 7

Commissie van Toezicht iPGA-R Een belangrijk resultaat van het afgelopen half jaar is het rapport van de Commissie van Toezicht over de belangen van personen in de integrale Persoonsgerichte Aanpak – Radicalisering (iPGA-R). Het rapport is onderdeel van de professionaliseringsslag binnen de iPGA-R als het gaat om de in- en uitstroom van personen in de aanpak, het inbouwen van privacy/AVG waarborgen en de ondersteuning van de casusregisseurs. De overkoepelende conclusie van de commissie is dat “de belangen van individuen in de aanpak in het algemeen voldoende worden geborgd”. Volgens de commissie wordt de iPGA-R “in het algemeen gekenmerkt wordt door een zorgvuldig opgesteld beleid en een zorgvuldige vormgeving van de aanpak, van een hoog kwaliteitsniveau. De nieuwe documenten van de aanpak (beleidsnota, uitvoeringskader, handelingskader, allen opgesteld in 2019 en 2020) leggen een stevige bodem onder de uitvoering van de aanpak, mede vanwege de toevoeging van een wetenschappelijk kader. Het gros van de kenmerken van de aanpak – de selectiecriteria, interventies, besluitvorming en samenwerking en informatieuitwisseling – is goed doordacht, logisch en navolgbaar.” Natuurlijk zijn er ook verbeterpunten en aanbevelingen die opvolging vragen.

U bent hierover geïnformeerd in de raadsbrief van 24 maart jl.5 Om ook u in de gelegenheid te stellen kennis te nemen van de uitvoeringspraktijk en de waarborgen binnen de iPGA-R zijn er het afgelopen jaar op mijn verzoek twee technische sessies aangeboden aan raadsleden. Deze sessies zijn goed bezocht en inhoudelijk van een hoog niveau. GGD onderzoek naar screenings Als onderdeel van de iPGA-R voert de GGD, met instemming en medewerking van de persoon zelf, een screening uit bij personen in de aanpak. Deze screening brengt gezondheidsrisico’s in kaart, zowel lichamelijke als psychische, en dient als onderbouwing van het plan van aanpak van de casusregisseur. De GGD heeft een analyse gemaakt van de screenings die zij de afgelopen zeven jaar hebben uitgevoerd bij volwassen personen in de iPGA-R. De uitkomsten van deze analyse zijn verwerkt in een wetenschappelijk artikel voor Frontiers in Psychiatry6. Uiteraard zijn de uitkomsten en gegevens niet herleidbaar naar personen. Samenwerking G4 rondom intrekken Nederlanderschap Onlangs heb ik met mijn collega burgemeesters van de G4 de minister van Justitie en Veiligheid gewezen op de problemen die we ervaren wanneer personen, onherroepelijk veroordeeld voor een terroristisch misdrijf, het Nederlanderschap verliezen7.

Wij maken ons zorgen over personen die zonder perspectief in onze steden verblijven en mogelijk onder de radar verdwijnen. We staan hier niet alleen in, zo schreef de NCTV dat "intrekking van het Nederlanderschap of de verblijfsstatus trajecten doorkruist vanuit het lokaal bestuur en de veiligheidsketen op het gebied van bijvoorbeeld deradicalisering en re-integratie. Het handelingsperspectief en het zicht op de bovenstaande doelgroep, wordt (hierdoor) beperkt."8

5 Brief: https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/11333182/1/20220314+Raadsbrief+rapport+CvT, rapport:

https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/11333184/1/6a__Rapportage_CvT__De_belangen_van_burgers_in_de_iPGA-R_%28december_2021%29 6 https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2022.779714/full 7 Zie: Artikel 14 lid 2 van de Rijkswet op het Nederlanderschap (RWN), per 1 maart 2017 is hier artikel 14 lid 4 aan toegevoegd (bevoegdheid ontnemen Nederlanderschap van personen die zich vrijwillig aansluiten bij een terroristische organisatie). 8 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 55

Gemeente Amsterdam

Pagina 6 van 7

Professionaliteit en het professionele netwerk In januari 2022 is de verkenning naar ‘toekomstbestendige professionaliteit in het radicaliseringsdomein’ afgerond met een (digitale) netwerkbijeenkomst. Doel van de verkenning was om ambities te formuleren voor het versterken van het professionele netwerk van het programma. Dit allemaal om ervoor te zorgen dat zowel huidige als toekomstige professionals voldoende zijn geëquipeerd om te werken met radicalisering. Het blijft een risico dat wanneer er minder aandacht is voor het thema, opgedane kennis en ervaring verdwijnt. Het komende half jaar werken we aan twee actielijnen: het versterken van het netwerk van aandachtsfunctionarissen (binnen hun organisatie en het kennisniveau) en het uitwerken van een ‘platform voor professionele ontwikkeling’. Doel van een dergelijk platform is om partijen vanuit wetenschap en praktijk samen te brengen en zo een plek te creëren voor integrale agendering, visie op en innovatie in het werken met radicalisering. De eerste gesprekken hebben plaatsgevonden, in de volgende voortgangsbrief wordt u nader geïnformeerd. Het afgelopen halfjaar zijn weer tientallen professionals getraind via het Rijksopleidingsinstituut voor Radicalisering (ROR). Deze trainingen zijn tegenwoordig breed ingestoken en geven daarmee inzicht in alle vormen van extremisme en alsmede de laatste trends en ontwikkelingen.

Bij iedere training wordt ook het Steunpunt toegelicht zodat zij weten hoe de aanpak in de praktijk functioneert. Zoals aangegeven in de vorige voortgangsbrief hebben we binnen het programma specifiek aandacht besteed aan de (vroeg)signalering van verschillende vormen van rechtsextremisme. Het aantal signalen over rechtsextremisme in Amsterdam is beperkt. Tegelijkertijd bleek uit het vragenlijst onderzoek onder professionals dat professionals het soms menen tegen te komen in hun werk, maar dat er nauwelijks een gemeenschappelijk begrip bestaat van wat rechtsextremisme nu eigenlijk omvat. Om tegenmoet te komen aan de kennisbehoefte van professionals hebben we een verkenning laten uitvoeren naar de afbakening binnen het rechtsextremistische landschap. Wij gebruiken deze verkenning voor het ondersteunen van professionals bij (vroeg)signalering en de bredere kennisopbouw. Beschermende maatregelen Zoals u weet zijn sinds 2017, nadat er in verschillende steden in Europa aanslagen met voertuigen werden gepleegd, op diverse locaties in de stad tijdelijke danwel structurele fysieke maatregelen getroffen ter bescherming tegen een eventuele aanslag met een voertuig. Ook met deze extra maatregelen is een aanslag nooit uit te sluiten, het uitgangspunt voor de driehoek bij het doorvoeren van maatregelen blijft om op basis van informatie de juiste en proportionele maatregelen te nemen.

Omdat de voorstelbare modus operandi van een evt. aanslag inmiddels niet heel eenduidig meer is en naar aanleiding van het landelijke gewijzigde dreigingsbeeld (van substantieel naar aanzienlijk) hebben driehoek en college besloten op een zevental locaties in de stad de inrij beperkende maatregelen te behouden of in te voeren en op de andere locaties in de stad van definitieve inrij beperkende maatregelen af te zien. Ook is besloten de tijdelijke maatregelen die op sommige locaties waren aangebracht als eerste (beperkte) vorm van weerstand te verwijderen.

Gemeente Amsterdam

Pagina 7 van 7

Het subsidietraject voor islamitische instellingen is in 2021 afgerond. Bij de instellingen zijn ,op basis van een dreigingsanalyse, maatregelen getroffen waardoor ze beter beschermd zijn tegen brandstichting, vernieling en bekladding. Sinds januari 2022 is de wijze waarop Joodse hoog risico objecten in Amsterdam worden beveiligd veranderd. Het betreft een wijziging van de inzet waardoor statische en dynamische beveiliging mogelijk is en meer maatwerk geleverd kan worden, het is nadrukkelijk geen afschaling van beveiliging. De eerste tussentijdse evaluatie heeft inmiddels plaatsgevonden, en daaruit blijkt dat de wijze van beveiliging naar tevredenheid van betrokken partijen wordt uitgevoerd. Over een half jaar wordt u weer geïnformeerd.

Hoogachtend,

Femke Halsema Burgemeester