Voortgangsbrief PBK december 2020.pdf

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Leden van de raad

Datum

18 december 2020

Behandeld door Tessa Hilgers Bijlage(n)

-

Onderwerp

Voortgang bruggen en kademuren

Geachte leden van de raad,

De grote diversiteit aan groen en monumentale bomen die we hebben in de stad, met onder meer ruim 60 verschillende iepensoorten, is uniek. Dit willen we graag zoveel mogelijk behouden bij werkzaamheden aan kades en bruggen. Door het opschalen van de vernieuwing gaan we op steeds meer plekken in de stad aan het werk. Bijvoorbeeld langs het Entrepotdok, de Leliegracht en het Singel waar voorbereidingen worden getroffen de kademuren te vernieuwen. De huidige werkwijze bij vernieuwing van kademuren houdt in dat we de constructie afbreken en opnieuw opbouwen. Aanwezige bomen staan vaak dicht op de kade en kunnen in de meeste gevallen niet behouden blijven. Dat geldt ook voor de monumentale1 bomen, die veelal vergroeid zijn met de constructie. Over dit onderwerp is onder andere tijdens de commissievergadering van 29 oktober gesproken. Er is toen toegezegd u meer inzicht te geven in de afwegingen die spelen bij vernieuwing en wat het college doet om boombehoud mogelijk te maken. In deze brief ga ik in op de huidige aanpak (1), de ontwikkeling van nieuwe technieken en alternatieven gericht op boombehoud (2), welke vernieuwingsprojecten de komende jaren gepland zijn en de bomen die langs deze kades staan (3). Ook informeer ik u ook over het geactualiseerde dashboard van het programma (4). 1.

Huidige aanpak bij vernieuwing van kademuren Niet alle bruggen en kademuren hoeven vervangen te worden. Een aantal is nog in orde of kan na reparatie of restauratie weer een tijd mee. In dat geval is de impact op de omgeving en de boom relatief beperkt. Een ander deel van de kades is te lang overbelast of te ernstig gedegenereerd dat er niets anders op zit dan volledig vernieuwen. Waar we werken aan vernieuwing, zorgen we dat de constructies en openbare ruimte weer jaren mee kunnen. Soms gaat dat gepaard met het noodzakelijk kappen van bomen. Dat is nu niet anders dan hoe we te werk gingen voordat dit 1 De Amsterdamse bomen zijn opgedeeld in waardevolle bomen (waaronder de monumentale) en bomen die buiten

deze categorie vallen. Bij boombehoud richten we ons in met name op de categorie waardevolle. Monumentale bomen en ander waardevol groen - Gemeente Amsterdam

Gemeente Amsterdam

Datum 16 december 2020 Pagina 2 van 5

programma startte. Maar omdat we op steeds meer plekken tegelijk werken, gaat het om veel bomen en valt het meer op. Bomen zijn een beeldbepalend onderdeel van de openbare ruimte en hebben cultuurhistorische waarde. Ook dragen ze bij aan klimaatbestendigheid en aan het welbevinden van inwoners en bezoekers. Het kappen van bomen heeft daarom impact op de buurt, het aanzicht van de gracht en leidt tot weerstand onder Amsterdammers. We werken aan nieuwe technieken voor het vernieuwen van kademuren, mede gericht op het behoud van zoveel mogelijk bomen. Die technieken zijn nu nog niet beschikbaar, maar over een aantal jaar wellicht wel (zie 2). Bewezen technieken bieden weinig ruimte voor boombehoud op grote schaal Ook elders, in binnen- en buitenland, worden kades gerestaureerd en vernieuwd. Binnen het programma beschouwen we daarom met aandacht de technieken die daar worden ingezet of ontwikkeld. Met partijen en experts, waaronder de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad en het comité Westelijke Grachtengordel, die ons op beschikbare of nieuwe methodes wijzen, zijn we in gesprek. De Amsterdamse situatie maakt dat veel van deze technieken niet een generieke oplossing bieden voor behoud van bomen bij vernieuwing van kades. Dat heeft onder meer te maken met de opbouw van onze historische kades.

De oude constructies bestaan onder andere uit houten palen, houten balken, een houten vloer en een relatief dunne gemetselde muur. Dat de kades en grachten relatief smal zijn en bomen een relatief ondiep en breed wortelpakket hebben door de hoge grondwaterstand langs de grachten, beperkt de mogelijkheden nog verder. We weten dat met name de houten onderdelen in de loop der jaren degraderen en hun sterkte verliezen. Bij technieken waar de bestaande constructie niet wordt afgebroken, maar wordt hergebruikt en versterkt, gaat deze degradatie door. Daarmee blijft de kans op uitspoeling van de grond en het risico op instabiliteit van de kade bestaan, zeker bij kades die al ernstig verzwakt zijn. Daarnaast biedt de gemetselde muur te weinig houvast en reststerkte om met nieuwe palen te versterken. Een oplossing zoals een nieuwe kade voor de bestaande kade plaatsen, of om de bomen heen bouwen, kan in enkele gevallen een optie zijn. Vaak voldoet die echter niet vanwege eisen vanuit welstand voor de monumentale grachtengordel of eisen die gelden voor de stedelijke waterbergingscapaciteit, doorstroming en vaarbreedte. Op de korte termijn is boombehoud maatwerk In de huidige praktijk betekent boombehoud bij vernieuwing dat we kijken naar welke bomen verplant kunnen worden. Waar dat niet kan zoeken we voor de waardevolle en monumentale bomen naar maatwerkoplossingen binnen het ontwerp.

Kap is de laatste optie, maar in veel gevallen de uitkomst. Het programma werkt aan een planning waarin we 20 jaar vooruitkijken en met een gebiedsgerichte aanpak een prioritering aanbrengen in de vernieuwingsprojecten. Bij deze prioritering weegt de staat van de kade en de noodzaak om kades vanuit veiligheid te vernieuwen zwaar mee. Net als de bereikbaarheid van de stad in combinatie met andere werkzaamheden in de openbare ruimte. De aanwezigheid van waardevolle bomen langs de kade, met in achtneming van hun gezondheid en toekomstverwachting, laten we ook meewegen in de prioritering. Mogelijk kunnen we deze kades later in de tijd plannen, wanneer de kans op beschikbaarheid van nieuwe technieken bij vernieuwing groter is.

Gemeente Amsterdam

Datum 16 december 2020 Pagina 3 van 5

2. Innovaties leiden tot nieuwe kansen voor boombehoud Nieuwe methoden zijn dus zeer welkom, maar moeten ook toepasbaar zijn in de specifieke Amsterdamse situatie. We dagen de markt uit om samen met ons te zoeken naar innovatieve technieken die passen binnen de Amsterdamse context. We hebben twee ingenieursbureaus gevraagd ideeën voor behoud van individuele waardevolle bomen uit te werken. Een van die ideeën lijkt kansrijk en gaan we komend jaar in de praktijk testen. Deze oplossing gaat uit van het bouwen van een tafel onder het wortelpakket, door het onder hogedruk injecteren van grout (een cementmengsel). Dit moet voorafgaand aan de kademuurvernieuwing stabiliteit bieden aan de boom. Daarnaast zijn we een aantal jaar geleden gestart met het Innovatiepartnerschap kademuren. Inmiddels zijn de drie winnende consortia aan de slag met het verder ontwikkelen en testen van hun innovatieve oplossingen voor kademuurvernieuwing. Die oplossingen verminderen de hinder voor de omgeving en bieden kansen voor boombehoud. Bij alle drie de technieken wordt de kade stukje bij beetje vernieuwd, waardoor het werkterrein relatief klein is. Doordat de nieuwe constructie vaak door de bestaande heen wordt aangebracht, hoeft er geen open bouwkuip te worden gemaakt en is de impact op de directe omgeving kleiner.

De partijen werken met extra klein materieel dat speciaal voor de smalle Amsterdamse kades wordt ontwikkeld. Hierdoor kan in sommige gevallen onder een boom door gewerkt worden en kan deze behouden blijven. Dat is wel afhankelijk van de exacte positie, gezondheid van de boom en de omvang van het wortelpakket. Op dit moment zitten we in de onderzoek- en ontwikkelfase. In 2022 worden de bovengenoemde technieken voor het eerst in de praktijk toegepast in de eerste drie pilotprojecten in de stad. Bij succes wordt met alle drie de gecontracteerde marktpartijen een raamovereenkomst van 4 jaar gesloten, met optie tot verlenging tot maximaal 8 jaar. Die overeenkomst start naar verwachting in 2023. Versnellen van dit traject is niet mogelijk, omdat we het proces van ontwikkelen en testen zorgvuldig willen doorlopen. Zo zijn we er zeker van dat de innovaties bij de start van de pilotprojecten volledig betrouwbaar zijn en de risico’s beheerst. Langjarige samenwerking met de markt Ontwikkeling van alternatieven kost tijd en er is altijd een kans dat een techniek niet voldoet aan de verwachtingen. Voor de vernieuwing van de kades werken we daarom aan een tweede raamovereenkomst. Deze samenwerkingsovereenkomst ‘SOK Kademakers’ gaat volgend jaar van start.

Wat deze overeenkomst bijzonder maakt, is dat aannemers en ingenieursbureaus tijdens de voorbereiding meedenken over hoe we de kadevernieuwing met bewezen methodes slimmer, sneller en efficiënter kunnen aanpakken. Binnen de overeenkomst gaan we een samenwerking aan met drie marktpartijen van 6 jaar, met optie tot verlenging tot maximaal 10 jaar. Deze partijen vernieuwen straks elk minimaal zo’n 300 m kade per jaar met bestaande en bewezen methoden, waarbij per project onderzocht wordt wat mogelijk en haalbaar is voor het behoud van bomen. 3. Geplande projecten de komende twee jaar We werken momenteel aan de voorbereiding van de vernieuwing van circa 5 km kademuur, veelal in de historische binnenstad. Deze kades zijn reeds een aantal jaar geleden opgevoerd voor vernieuwing en worden de komende 5 jaar vernieuwd. Bij veel van deze kades hebben we in de tussentijd veiligheidsmaatregelen moeten treffen, zoals afsluitingen en veiligheidsconstructies, om

Gemeente Amsterdam

Datum 16 december 2020 Pagina 4 van 5

ze te stabiliseren. Volledig vernieuwen moet dus gebeuren. De aanwezigheid van waardevolle bomen langs deze kades is in het verleden niet meegewogen in de planning. Voordat we gaan kappen, gaan we daarom nu nogmaals per project van deze circa 5 km kademuur de opties beschouwen met het oog op waardevolle bomen. Want wellicht kunnen we projecten in tijd naar achter schuiven in de hoop dat het op termijn technisch wel mogelijk en verantwoord is om een boom te behouden. Maar steeds geldt dat wanneer veiligheid in het geding is, de noodzaak tot versneld handelen blijft bestaan en kappen of fors snoeien onvermijdelijk is. Recent was dit aan de orde bij de Leliegracht. Deze kade is in korte tijd dusdanig verslechterd, dat het met spoed plaatsen van een veiligheidsconstructie noodzakelijk was. Om deze werkzaamheden op een veilige en verantwoorde wijze uit te kunnen voeren, zijn drie bomen (waaronder een door ziekte verzwakte monumentale) voor aanvang gekapt. Onderzoeken van mogelijkheden voor boombehoud bij deze lopende projecten Langs deze 5 km kade staan in totaal circa 3832 bomen. Voor alle bomen wordt individueel een bomeneffectanalyse uitgevoerd, waarin onder andere wordt gekeken naar de status, de gezondheid en mogelijkheden voor verplanten.

Op basis hiervan zijn de bomen in de volgende categorieën opgedeeld: - circa 70 waardevol, waarvan 25 formele monumentale status; - circa 145 mogelijk verplantbare jonge bomen; - minimaal 168 bomen kappen3 en vervangen met nieuwe bomen. Als eerste staat in het voorjaar van 2021 de kap van bomen bij de Geldersekade, de nieuwe Herengracht, het Singel, de Leliegracht en de Jacob Catskade gepland. In totaal moeten voor deze projecten 19 waardevolle bomen en 55 andere bomen worden gekapt. 23 bomen worden verplant. Deze projecten worden dus nogmaals beschouwd. Er is een aantal opties, zoals: - binnen de randvoorwaarden van het ontwerp onderzoeken welke mogelijkheden er zijn voor boombehoud; - projecten met gezonde, waardevolle bomen uitstellen; - de projecten met veel waardevolle bomen gebruiken als pilotlocaties voor de technieken vanuit het Innovatiepartnerschap. Het eventueel wijzigen van de programmering en uitstellen van projecten die nu in voorbereiding zijn, heeft consequenties voor kosten en planning. Die brengen we in beeld. Tevens heeft eventueel uitstel effect op de functionaliteit en leefbaarheid van de kades. Omdat de programmering van de vernieuwingsprojecten een complexe en stadsbrede puzzel is, is schuiven met de planningen een uitdaging, ook juridisch. Bijvoorbeeld omdat er al contracten met marktpartijen onder liggen.

In een technische sessie eind januari 2021 informeren we de commissieleden onder andere over de in beeld gebrachte consequenties. In de voortgangsrapportage van maart 2021 informeren we u daarnaast over de voortgang van de ingezette innovatietrajecten en de bijbehorende kosten/batenafweging.

2 Cijfers zijn onderhevig aan verandering door ziekte, stormschade, etc. 3 Gekapt hout gaat naar Stichting Stadshout

Gemeente Amsterdam

Datum 16 december 2020 Pagina 5 van 5

4. Dashboard Het digitale dashboard van het programma wordt elk kwartaal geactualiseerd. Via deze link4 komt u op de pagina. Het dashboard geeft een actueel overzicht van de scope en van wat we doen en weten op het gebied van monitoring, onderzoek, vernieuwing en veiligheidsmaatregelen. Ook is de financiële stand van zaken tot en met het derde kwartaal van 2020 weergegeven. Het dashboard wordt de komende periode nog verder ontwikkeld. Ik vertrouw erop dat ik u hiermee voldoende heb geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van Amsterdam,

Victor Everhardt Wnd. wethouder Verkeer en Vervoer, Water en Luchtkwaliteit

4

https://experience.arcgis.com/experience/5f24774720454550ae8e2b93e909f564/page/page_7/