VGR 2022-01 PBK sept 2022_themabijlage slimmer met minder - def.pdf

Vanaf het 4e kwartaal van 2022 worden de eerste interne audits uitgevoerd door in het 3e kwartaal opgeleide interne auditoren op basis van een risicogestuurde auditplanning. Dat wil zeggen dat

Inmiddels geadresseerd middels de op 1 maart 2022 door het college vastgestelde protocollen voor tijdelijke en definitieve verplaatsing van woonboten in Amsterdam.

Voortgangsrapportage Bruggen en Kademuren

20

Voortgangsrapportage Bruggen en Kademuren

processen die bij afwijking(en) de grootse impact hebben op de programmadoelstellingen als eerste en frequenter worden geauditeerd.

we beter onderbouwde beslissingen nemen om bij te sturen waar dat nodig is om onze doelen te behalen.

Intern dashboard Vanuit programmasturing en -beheersing wordt een managementdashboard ontwikkeld met stuurinformatie voor de directie. Basis voor het dashboard zijn de programmadoelen. Voor de doelen worden, in samenwerking met de betrokken organisatieonderdelen, kritieke prestatieindicatoren (KPI’s) gedefinieerd. Deze worden gevisualiseerd, waarbij de gegevens worden afgezet ten opzichte van trends uit het verleden en verwachtingen, ambities of wensen in de toekomst. Op deze wijze krijgen we beter en sneller inzicht in hoe we er als programma voorstaan en kunnen

Naar verwachting wordt de inrichting van het dashboard in het 3e kwartaal van 2022 gepresen­ teerd. In het 4e kwartaal 2022 zal de eerste inhoudelijke rapportage plaatsvinden op basis van de MD-ronde van het 3e kwartaal. Op termijn wordt ook bekeken of het zinvol is om (een deel van) de hieruit verkregen informatie toe te voegen aan het openbare digitale dashboard van het programma. Voortgangsrapportage De raad wordt momenteel twee keer per jaar met een uitgebreide voortgangsrapportage geïn­ formeerd over de voortgang van PBK, conform

de regeling risicovolle projecten. Tijdens het Auke Bijlsmasymposium d.d. 30 november 2021 is de wens naar voren gekomen voor een overzichtelijkere, actuelere en compactere rapportage voor projecten die onder de Regeling Risicovolle Projecten vallen, bij voorkeur in de vorm van een raadsbrief. Momenteel wordt gewerkt aan de uitbreiding van het dashboard en een online verhalenplatform, in de lijn van de themabijlage. Hierbij betrekt het programma de aanpassing naar een nieuwe manier van rapporteren die past bij het programma en voldoende informatie blijft bieden. De verwachting is dat de volgende rapportage in maart 2023 op de nieuwe manier wordt gepresenteerd.

Dashboard

21

Digitaal dashboard programma Bruggen en Kademuren Meer over wat we doen en weten vind je terug in het digitale dashboard van het programma. Hier tref je informatie over de omvang, complexiteit en voortgang van onze opgave. We delen wat we weten, maar zijn ook open over wat we nog niet weten. En we laten zien wat we gaan doen en wanneer we dat gaan doen.

Dashboard

Het dashboard bestaat uit een aantal tabbladen met weergave van: • bruggen en kademuren in de scope van het programma en een overzicht van de kademuren die niet in eigendom van de gemeente zijn; • constructies, zowel bruggen en kademuren die in onderzoek zijn, met planning en resultaten; • bruggen en kademuren die gemonitord worden; • veiligheidsmaatregelen die getroffen zijn; • projecten die geprogrammeerd staan voor vernieuwing; • een overzicht van de financiën (financiële stand­lijn van dit dashboard is 31 december 2021); • een overzicht van relevante documenten over het pro­ gramma Bruggen en Kademuren met downloadlink. We actualiseren het dashboard voorlopig eens per kwartaal. De veiligheidsmaatregelenkaart en de onderzoeks­kaart worden vaker geactualiseerd.

P24

Van brugversterking naar brugbehoud

22

P28

Nieuwe dynamiek op de Herengracht

Themabijlage Slimmer met minder

P31

Langere levensduur voor de kademuur

Meer meten voor minder geld

Themabijlage Slimmer met minder

Meer vertrouwen, minder gedoe

Groutpalen in de Prinsengracht

P32

P34 P36

Themabijlage Slimmer met minder

23

Waar gewerkt wordt, valt winst te halen

Themabijlage Slimmer met minder

De komende jaren hebben we aanzienlijk minder geld om ons werk te doen. Dat betekent dat we een aantal geplande projecten moeten uitstellen, vaker kades of bruggen moeten afsluiten en kostbare ambities moeten afschalen. Maar we zien ook kansen. Door nog meer in te zetten op slimme oplossingen en het zwaartepunt te verleggen van sloopnieuwbouw naar herstel en renovatie kunnen we meer doen dan we misschien dachten. Vanaf het prille begin van het pro­ gramma heeft Bruggen en Kademuren fors ingezet op innovatie. De huidige aanpak en technieken voldoen weliswaar, maar het kan altijd beter, slimmer en sneller. Een aantal van die innovaties heeft al zijn vruchten afgeworpen. Denk aan het gebruik van versterkt composiet voor het brugdek van de Westerdoksluis, de lepelconstructie voor versterking van de Wim Sonneveldbrug en groutinjectie op de Prinsengracht.

Met deze oplossingen hebben we de levensduur van deze constructies verlengd, en tegelijkertijd gezorgd dat ze het historisch aanzicht van de stad niet verstoren. Dat is een belangrijke wens die overal in de stad gehoord wordt. Daarom hebben we dit jaar ook zes proeftuinen gestart om de restlevensduur van onze kademuren te verlengen met ingrepen die aan de buitenkant niet zichtbaar zijn. En er zit nog meer in het innovatievat. Vanaf dit najaar gaan we een flink aantal rakken monitoren met foto­ grammetrie, een methode waarmee we potentieel een groot deel van ons areaal veel sneller en dus goedkoper periodiek kunnen meten. Ook bij onze reguliere projecten zoeken we telkens naar nieuwe, innovatieve manieren om het werk slimmer, sneller en beter te doen. Op de Herengracht maken we zo maanden winst door met een treintje in grotere vakken te werken.

Tot slot kunnen we ook winst behalen door onze samenwerkingsprocessen te stroomlijnen. Dit hebben we onlangs onder meer vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst met Waternet en Liander.

Kortom, we zijn goed op weg. En er komt nog meer. Want waar gewerkt wordt, daar valt winst te halen.

Themabijlage Slimmer met minder

Van Lepels onder brugversterking de landhoofden naar brugbehoud Wim Sonneveldbrug

24

Themabijlage Slimmer met minder

Vanaf het begin in 2019 heeft het programma Bruggen en Kademuren ingezet op innovatie. Die inzet begint nu de eerste vruchten af te werpen. Onder meer op het gebied van levensduurverlengende maatregelen voor bruggen. De afgelopen jaren hebben we verschillende nieuwe technieken ontwikkeld om bruggen te versterken. Met de ambitie om de omgeving zo min mogelijk overlast te bezorgen en het aanzicht van de omgeving niet te verstoren. Sommige van die technieken staan garant voor een restlevensduur van meer dan 30 jaar

of zelfs 100 jaar. Bij andere technieken kijken we of we de levensduur verder kunnen opkrikken. Zodat we er de komende decennia geen omkijken naar hebben. Op die manier bewaken we de veiligheid, besparen we kosten, behouden we het historisch karakter van de stad en vergroten we de grip op onze planning.

Bij de Wim Sonneveldbrug hebben we in snel tempo een nieuwe methode van brugversterking toegepast. We onderzoeken nu of we die methode verder kunnen ontwikkelen. Zodat we er de komende 30 jaar geen omkijken meer naar hebben.

Themabijlage Slimmer met minder

25

Na uitgebreid duikonderzoek in 2021 bleek de paalfundering van de Wim Sonneveldbrug niet meer te voldoen aan de normen. De brug stond pas op de programmering voor 2033, dus werd er besloten om te versterken. Themabijlage Slimmer met minder

Drie tramlijnen en een waterleiding Over de brug loopt een drukke straat met drie tramlijnen. En onder het brugdek lopen tal van leidingen, waar­ onder een kwetsbare waterleiding uit 1936. Daarom hebben we een nieuwe methode om de brug van onder te versterken met een soort lepels onder het landhoofd. Hierdoor hoefden we de brug niet af te sluiten, en was er geen gevaar dat we de oude water­ leiding zouden beschadigen. Bovendien zijn deze lepels onder het landhoofd onzichtbaar. Ze laten het historisch aanzicht van de brug intact en verminderen ook niet de bergingscapaciteit van de grachten. Dat laatste is een belangrijke eis van Waternet.

Brug blijft staan Nadeel van deze constructie is dat we alleen de eerste twee palenrijen opgevangen. Tegelijkertijd is de impact hiervan beperkt. Als er palen achter de constructie bezwijken, dan zou er hoogstens een kleine verzakking kunnen ontstaan. De brug blijft gewoon staan. Verlenging levensduur De ervaringen die zijn opgedaan bij deze brug zijn heel waardevol voor de rest van het programma. Er zijn meerdere van deze bruggen waar kwetsbare leidingen doorheen lopen en waar allerlei omgevingsaspecten spelen, en waar we deze nieuwe techniek kunnen toepassen. We monitoren momenteel de krach­ ten die de palen opvangen. Hier­ mee kunnen we het ontwerp verder optimaliseren. De ambitie is dat dat deze constructie zorgt voor een verlenging van de levensduur met minimaal 30 jaar.

De techniek Parallel aan de beide landhoofden van de brug zijn 18 buispalen geplaatst. Elke paal is met een dwarsligger verbonden met de paal aan de andere kant van de gracht. Vervolgens hebben we bij elke buispaal een hoekprofiel met de dwarsligger verbonden. Die hoekprofielen nemen de ondersteunende functie over van de eerste twee palenrijen van beide landhoofden, als lepels onder het landhoofd.

Themabijlage Slimmer met minder

Westerdoksluis

26

Composiet, wie wil dat niet? In mei vorig jaar vervingen we het oude houten brug­ dek van de Westerdoksluis door composiet, een vezel­ versterkte kunststof. Hierdoor bespaarden we geld en tijd: de drukke brug in de centrumring S100 kon na een maand alweer open voor het wegverkeer.

Themabijlage Slimmer met minder

Het was de eerste keer dat we in Amsterdam composiet gebruikten voor de versterking van een brug. Gek eigenlijk, want in tegenstelling tot een traditionele houten, stalen of betonnen dek is composiet licht, sterk, makkelijk te verwerken en rela­ tief goedkoop. Bovendien kun je met composiet het bestaande frame her­ gebruiken. En, niet onbelangrijk, het nieuwe brugdek gaat 100 jaar mee. Deze nieuwe toepassing van com­ po­siet is ontwikkeld door experts

van de gemeente Amsterdam. Binnen het programma wordt nu verder onderzocht of en hoe we deze methode standaard kunnen toepassen bij andere beweegbare bruggen die we de komende jaren moeten versterken. We werken onder meer aan standaardisering van de berekeningen die nodig zijn, en we zoeken naar alternatieve kunststoffen die niet alleen licht en sterk zijn maar ook afbreekbaar en dus beter voor het milieu.

Themabijlage Slimmer met minder

Brug 23, Kinkerstraat

27

Deze Verbundträger kan weer 30 jaar mee Dit voorjaar hebben we in de Kinkerstraat een zogenaamde Verbundträgerbrug versterkt met dwarsbalken onder het brugdek. De verwachting is dat we de gebruikte oplossing bij nog meer van dit type bruggen kunnen toepassen.

Themabijlage Slimmer met minder

Aanleiding voor de versterking van de brug was de herinrichting van de Kinkerstraat. De tramrails in de brug moest verlegd worden. Om daar een vergunning voor te krijgen, moet een brug aan de normen voor verbouw voldoen. Dat betekent dat hij nog minstens 15 jaar mee moet kunnen. Maar bij inspectie bleek dat hij niet eens voldeed op afkeurniveau, dat is de wettelijke ondergrens. Dit betekende dat er direct moest worden ingegrepen. Betonnen dwarsbalken De brug is versterkt met drie stalen dwarsbalken onder het dek. Eerst zijn er sleuven aangebracht. Vervolgens

zijn de nieuwe steunbalken hier in gemonteerd met behulp van de Popeye, een boot met een hydrau­ lisch vijzelsysteem. De oude trambak is volgestort met gewapend beton en de brug is enigszins verhoogd met aangestort beton waarin de nieuwe rails zijn gelegd. Levensduurverlengende maatregel Het PBK-team voor levensduur­ verlengende maatregelen kijkt nu in hoeverre deze methode gebruikt kan worden als een effectieve levens­ duurverlengende maatregel voor alle Verbundträger brugdekken. In Amsterdam hebben we meer dan honderd van deze bruggen, dus als

Verbundträger Verbundträgerbruggen zijn grofweg vanaf de jaren dertig tot de jaren zestig van de vorige eeuw gebouwd. Er bestaat nogal wat controverse over de werkelijke sterkte van de dekken van deze bruggen. Die dekken bestaan uit beton met stalen profielen. Volgens de normen mogen we het staal niet als wapening berekenen, maar alleen als losse liggers. Desondanks laten proeven en modellen zien dat het werkelijke bezwijkgedrag van deze dekken anders verloopt dan tot op heden wordt aangenomen en dat ze in werkelijkheid een hogere belasting aankunnen. Een van de innovatieteams binnen PBK is al een paar jaar bezig met wetenschappelijk onderzoek om tot een meer realistische benadering van de werkelijke draagkracht te komen. De uitkomsten hiervan zijn nu bekend, maar het nieuwe model moet nog in een werkbare rekenmethode worden omgezet. De verwachting is dat die methode binnenkort beschikbaar komt.

deze methode zich bewijst en als standaardmethode is toe te passen, hebben we weer een belangrijke

nieuwe tool in ons groeiende arse­ naal van levensduurverlengende maatregelen.

Themabijlage Slimmer met minder

28

Nieuwe dynamiek op de Herengracht

Themabijlage Slimmer met minder

Op de Herengracht werken we in een pilot voor het eerst met een dynamische fasering van onze kademuurvernieuwing. Deze nieuwe manier van werken bespaart veel kostbare tijd en dus overlast in de uitvoering. Maar het vergt ook de nodige aanpassingen bij de nood- en hulpdiensten om de huizen te kunnen bereiken. Omgevingsmanager Elise Kuijper en clustermanager bij de brandweer Maarten Kemper vertellen hoe ze dat hebben opgelost. De nieuwe werkwijze is sinds deze zomer volop in bedrijf aan het stuk Herengracht tussen de Brouwers­ gracht en de Blauwburgwal. Als alles naar verwachting verloopt, winnen we met de dynamische fasering maar liefst 14 weken op een uitvoerings­ duur van 53 weken. Dat is veel tijd, en veel geld. Nood- en hulpdiensten “Maar er is ook heel wat nodig geweest om die fasering verantwoord uit te kunnen voeren”, zegt Elise. “Het begon allemaal in 2020 toen we met 5 partijen een convenant hebben gesloten om onze werkvakken, en dus Elise Kuijper en Maarten Kemper

de stremmingslengte van de gracht, te kunnen uitbreiden van 35 meter naar maximaal 130 meter.” Die 5 partijen zijn Liander, Waternet en de nood- en hulpdiensten: politie, ambulance en brandweer. In het convenant staat ook opgenomen welke maatregelen we moeten treffen om de panden veilig te houden. “De brandweer heeft 2 taken waarbij een ladder nodig is:”, vertelt Maarten, “brand blussen en mensen uit huis hijsen. We moeten er zeker van zijn dat we ons werk kunnen doen als dat nodig is.” Door de langere stremmingslengte kunnen de ladder- en spuitwagens niet meer alle panden bereiken. Om het blussen van branden toch mogelijk te maken werd afgesproken om een mobiele bluspomp op de kade te plaatsen. Die pomp haalt water uit de gracht, zodat de brandweer geen spuitwagens nodig heeft. Met de ambulance werd afgesproken om gedurende de werkzaamheden mensen in

Themabijlage Slimmer met minder

Dynamische fasering In Amsterdam heeft het werkterrein normaal gesproken een maximale lengte van 35 meter. De lengte is bepaald op basis van het ladderbereik van de brandweer. Maarten: “Bij kadewerkzaamheden is de ladderwagen vaak te breed voor de begaanbare straat. Bij werkvakken van 35 meter is elk pand vanaf de kopse kant van het werkterrein bereikbaar om mensen uit huis te hijsen bij een noodgeval.”

29

Themabijlage Slimmer met minder

nood op de traditionele manier af te voeren, met een brancard door het trappenhuis. Maarten: “Doordat we vroeg werden betrokken, konden we de buurt voorbereiden op wat er zich voor hun deur ging afspelen, door ze te informeren en bijvoorbeeld ook door rookmelders uit te delen.” Efficiënte oplossing Elise nam in juli 2021 de rol van omgevingsmanager voor de kade­ vernieuwing op de Herengracht op zich. “Ik startte in een hectische periode. We waren druk met het definitief maken van het contract met de aannemer en de laatste voorbereidingen voor de start van de uitvoering. De aannemer kwam al gauw met een idee om de fasering met langere werkvakken nog verder te optimaliseren: de dynamische fasering. “Dat wilden we meteen gaan toepassen, zo’n efficiënte oplossing”, herinnert Elise zich. “Alleen moesten wij dan wel onze afspraken in het convenant voor een deel herzien.”

Alle partijen stonden er hetzelfde in: de verminderde overlast voor de omgeving, de tijdwinst en de kostenbesparing zijn het waard om die extra stappen te zetten. “Het is veel praktischer op deze manier, en de kade moet nu eenmaal vernieuwd worden”, beaamt Maarten. Maar Elise trekt er ook lering uit: “Bij volgende projecten zou ik de aannemer eerder in het proces betrekken, het liefst al bij het opstellen van zo’n convenant. Zij beschikken over de kennis van de uitvoering en dat is onmisbaar bij het maken van zulke afspraken.” Droge blusleiding “De grootste extra stap die we moesten zetten, hebben we samen met de brandweer gezet”, vertelt Elise. De beperkte bereikbaarheid voor de brandweer vroeg om extra maatregelen, zoals de bluspomp. Maar vlak voor de start van de werkzaamheden bleek die beoogde oplossing toch niet te voldoen. Door het aanpassen van het werkterrein

In samenwerking met de aannemer is er voor de Herengracht een flexibel werkvak van maximaal 130 meter bedacht, met een dynamische fasering. Binnen dit werkvak voeren we alle verschillende werkzaamheden achter elkaar uit. “We beginnen met slopen van de oude kademuur bij huisnummer 3 en naarmate dat vordert, schuift het werk op richting huisnummer 101”, legt Elise uit. “Als er genoeg ruimte is, starten we bij nummer 3 met de volgende fase: het aanbrengen van de fundering met buispalen. Als die fase ook weer voldoende is opgeschoven, voegen we de derde fase toe: het plaatsen van de prefab elementen. Als laatste vullen we grond aan en werken we het geheel af.”

Themabijlage Slimmer met minder

30

werd de afstand tot het water te groot voor de bluspomp. Maarten: “De pomp was niet sterk genoeg om het water door de lange slangen over de pontons in het water te pompen.”

Themabijlage Slimmer met minder

Maarten is toen meteen met Elise en de omgevingsmanager van de aan­ nemer om tafel gaan zitten. “We zijn samen, brainstormend, tot het idee gekomen van de droge blusleiding”, vertelt hij “We hebben zo’n leiding al eens eerder gebruikt in een tunnel bij Zaandam, en nu ligt er dus ook eentje langs het werkterrein op de Heren­ gracht. We blussen met het water uit de gracht, met om de 12 meter een tappunt waar we onze brandweer­ slangen op kunnen aansluiten.” Elise vult aan: “Het mooie is dat de blus­ leiding meebeweegt met het werk­ terrein en dus ook dynamisch is.” Elise waardeert ook de pragmatische aanpak van de brandweer. “In snel­ tempo hadden ze deze alterna­tieve

maatregel uitgewerkt en lag de blusleiding er.” Maarten is ook heel positief. “Er werd snel geschakeld. Ondanks de schaarste aan materiaal in die periode hebben we de blus­ leiding snel kunnen realiseren, samen met de aannemer.” Evaluatie Het project wordt zorgvuldig gemoni­ tord. Niet alleen door de brandweer zelf, die regelmatig checks doet op het materiaal en nauw contact heeft met het projectteam, maar ook door andere projectteams van de gemeente die geïnteresseerd zijn in de toepassing van de fasering. Elise: “Tot nu toe lijkt alles prima te werken. Als alles zo uitpakt als we voor ogen hebben, is de dynamische fasering een manier van werken die we vaker willen toepassen. De komende maan­ den gaan we zien hoe soepel het loopt en of de fasering ergens stokt. Volgend jaar kunnen we de aanpak evalueren.”

Themabijlage Slimmer met minder

Proeftuinen in de stad

31

Langere levensduur voor de kademuur

Themabijlage Slimmer met minder

In Amsterdam zijn tientallen kilometers gemeentelijke kademuur in slechte staat en aan het eind van hun levensduur. Dat levert een ingewikkelde puzzel op: alles snel vernieuwen is niet haalbaar, alles veiligstellen met damwanden ontsiert de stad. Daarom zoeken we doorlopend naar alternatieve oplossingen, die we levensduurverlengende maatregelen noemen. Damwanden bieden vooralsnog uitkomst als we een slechte kademuur snel moeten versterken. Het is een beproefde methode die al jaren werkt. Het geeft ons rust en tijd om herstel van de kademuren te programmeren en tegelijkertijd de stad bereikbaar en leefbaar te houden. Maar damwanden verstoren het historisch aanzicht van de stad en ze blijven een tijdelijke maatregel; ze verlengen de levensduur ‘slechts’

met zo’n 20 jaar. Daarom zoeken we een betere oplossing waarmee we én de levensduur aanzienlijk verlengen én het historisch aanzicht van ons erfgoed behouden.

die met zeer uiteenlopende oplos­ singen aan de slag gaan, zijn BAM, Boskalis, Groundwater Technology, Iv-Infra, Strukton-JLD en Wagemaker. Stuk voor stuk werken zij aan kansrijke ideeën die het gat moeten gaan dich­ ten tussen de huidige korte termijn-­ veiligheidsmaatregelen en complete sloop-nieuwbouw. Voorwaarde voor deelname aan het traject was dat de oplossing het historische aanzicht van de stad behoudt en een van de drie meest voorkomende faalmecha­ nismen van kademuren tegengaat: uitspoeling van het zand achter de kade­muur, bezwijken van de funde­ ring en bezwijken van het metselwerk.

Innovatietraject voor levensduurverlenging Om zulke nieuwe en innovatieve maatregelen te ontwikkelen zijn we een innovatietraject aangegaan met de markt. De 6 geselecteerde partijen,

De 6 geselecteerde partijen onder­ zochten in een eerdere fase van het innovatietraject of hun oplossing goed werkt en, als het al een bewezen methode is, of die in Amsterdam goed toepasbaar is. Tot eind dit jaar

werken ze onder meer aan technische schetsen en labonderzoek. Als de resultaten gunstig zijn, testen ze in 2023 hun innovatie in de praktijk op een toegewezen stuk kademuur in de stad. Blijkt de oplossing toepasbaar? Dan nemen we deze op in onze gereedschapskist.

Themabijlage Slimmer met minder

Meer meten voor minder geld 32

PBK breidt vanaf oktober 2022 zijn monitoring uit met een nieuwe techniek: fotogrammetrie. Dit is een innovatie waarmee we tot 4 keer zo snel metingen kunnen uitvoeren als met de huidige standaard­ technieken van tachymetrie en waterpassing.

Themabijlage Slimmer met minder

De techniek is het afgelopen jaar binnen ons bestaande raamcontract voor monitoring ontwikkeld. In eerste instantie zullen we vanaf oktober met de nieuwe techniek veertig metingen per maand gaan uitvoeren op kade­ muren in het B-areaal. Dat zijn kade­ muren met een mogelijk hoog risico op bezwijken, de tweede risicocatego­ rie. Die 40 kademuren komen boven­ op het bestaande raamcontract voor 80 metingen per maand aan kade­ muren in de hoogste risico­categorie. 4 keer zo snel “Met fotogrammetrie kunnen we buiten in het veld tot 4 keer zo snel werken als met de traditionele technieken”, zegt technisch manager bij PBK Ronald Damen. “Dat betekent dat we een groter deel van het areaal

kunnen dekken tegen flink lagere kosten per kademuur. Daarnaast heeft de opdrachtnemer concrete plannen voor verdere optimalisatie van het proces, waardoor ze nog efficiënter kunnen gaan werken.” Opschalen Sinds januari is de techniek als proef ingezet. Vanaf oktober beginnen we met een enkele meetploeg voor 40 kademuren per maand. Maar de ambitie is om dit later op te schalen. Ronald: “Als de meetploegen meer ervaring opdoen en we de techniek verder optimaliseren, zullen we volgend jaar naar verwachting steeds meer kademuren kunnen inmeten. En verder willen we ook de toepassing op bruggen en het hoogrisico-areaal verder onderzoeken en uitwerken.”

Traditionele technieken De bruggen en kademuren worden sinds een aantal jaren intensief gemonitord met behulp van tachymetrie en waterpassing. Dat zijn twee technieken die weliswaar waardevolle informatie geven over de staat van de bruggen en kademuren, maar die ook zeer arbeidsintensief en duur zijn en daardoor momenteel alleen toegepast worden op de meest risicovolle 10% van het areaal. Innovatieve technieken als fotogrammetrie zijn daarom zeer welkom om de capaciteit van onze monitoring uit te breiden en tegelijkertijd de kosten te drukken.

Themabijlage Slimmer met minder

Er zijn verschillende manieren waarop een kademuur kan bezwijken. Daar horen ook 33

verschillende monitoringstechnieken bij om de risico’s tijdig en goed in beeld te brengen. De techniek

Themabijlage Slimmer met minder

Alternatieve technieken Fotogrammetrie werkt niet overal. In het geval van begroeide kade­ muren of woonboten langs de kades, moeten we met traditionele of alternatieve technieken aan de slag. Uiteindelijk kunnen we met deze techniek misschien wel 60% van alle kademuren inmeten. “In ieder geval is het een waardevolle toevoeging in de gereedschapskist die we voor monitoring aan het vullen zijn”, zegt Ronald. “Er zijn verschillende manieren waarop een kademuur kan bezwijken. Daar horen ook verschillende

monitoringstechnieken bij om de risico’s tijdig en goed in beeld te brengen.” Zo is naast fotogrammetrie binnen het raamcontract ook de toepassing van statisch laserscannen ontwikkeld. Ook deze techniek is nu shelf-ready, en kan in de toekomst worden ingezet. En in een apart innovatie­ traject met RVO (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) hebben we vier vernieu­wende technieken ontwikkeld voor onze monitoring en sensoring.

Bij fotogrammetrie maken we een veelheid aan foto’s van elk object. Door deze foto’s te overlappen kunnen we afstanden tussen objecten bepalen. Uiteindelijk levert dat een 3D puntenwolk op. Als we de puntenwolken van verschillende metingen vergelijken, zien we waar er verschuivingen zijn opgetreden, en dus waar er mogelijk een kademuur of landhoofd aan het verzakken, uitbuiken of anderszins aan het verschuiven is. De techniek is nauwkeurig genoeg om in te zetten voor het hoogrisicoareaal en goedkoop genoeg voor de kademuren met een minder hoog risico op bezwijken. Kortom, een veelzijdige oplossing.

Themabijlage Slimmer met minder

Nieuwe samenwerkingsovereenkomst met Waternet en Liander 34

Meer vertrouwen, minder gedoe

Themabijlage Slimmer met minder

Slimmer met minder te werk gaan betekent niet alleen investeren in nieuwe technieken en oplossingen, maar ook in het versoepelen van werkprocessen. Intern binnen de gemeente, maar ook extern met partners als Waternet en Liander. Manager kademuurherstel Michiel Waitz zette zich meer dan twee jaar lang in voor het vastleggen van samenwerkingsovereenkomsten met deze nutsbedrijven. Als je een bruggen- of kadeproject in Amsterdam doet, doe je ook een kabels- en leidingenproject, stelt Michiel. “Dat schept de kans en zelfs de verplichting om de samenwerking op te zoeken met de partijen die daarvoor verantwoordelijk zijn”, zegt

hij. “Omarm het, is mijn credo. Zorg dat je investeert in de processen rond kabels en leidingen, en dat je goede afspraken maakt over de verantwoordelijkheden. Want als je die samenwerking niet goed regelt, kan het de uitvoering flink vertragen.” Michiel Waitz

Themabijlage Slimmer met minder

Zorg dat je investeert in de processen rond kabels en leidingen, en dat 35

je goede afspraken maakt over de verantwoordelijkheden. Want als je die samenwerking niet goed regelt, kan het de uitvoering f link vertragen.

Themabijlage Slimmer met minder

Van gesteggel naar geregeld Met die gedachte is Michiel begonnen om een samenwerkingsovereenkomst (SOK) op te stellen met Waternet en Liander. Hierin staat hoe we omgaan met financiën, planning, risico’s, organisatie van taken en verantwoordelijkheden bij het herstel van bruggen en kademuren. Voorheen konden dit soort onderwerpen nog wel eens tot duw- en trekwerk leiden. Nu weten beide partijen op voorhand waar ze aan toe zijn. Zo was er regelmatig gesteggel over wie nou hoeveel aan de ander moest betalen voor bepaalde diensten. Michiel legt uit: “Bijvoorbeeld als verkeersregelaars langer moesten

blijven, omdat het werk was vertraagd. Wie was er dan verant­woorde­lijk om die regelaars te betalen? Vaak waren we veel uren kwijt aan dit soort zaken die financieel van weinig gewicht zijn. Vandaar dat we dat nu met een vast percentage geregeld hebben. Dat illustreert ook direct mooi waar de SOK voor bedoeld is: zorgen dat we minder gedoe hebben.” Onderling vertrouwen Dat laatste doe je volgens Michiel vooral door minder nadruk te leggen op het in detail toebedelen van de kosten, en meer samen te werken vanuit onderling vertrouwen. “Als je alleen op de risico’s gaat zitten,

krijg je geen samenwerking maar een conflictsituatie. Dus moet je van tevoren de risico’s inschatten en een vaste prijs bepalen voor de werkzaamheden.” Telecom Inmiddels is de SOK met Waternet bestuurlijk vastgesteld, de overeen­ komst met Liander wacht alleen nog op de instemming van het college van burgermeester en wethouders. Daar­ naast heeft Michiel de ambitie om in de toekomst ook met de verschillende telecombedrijven een samenwerking op touw te zetten. “Wanneer een brug of stuk kade toch al op de schop gaat, kun je net zo goed gelijk aan de slag

gaan met alle kabels en leidingen”, zegt hij. Zo voorkomen we ook dat de boel later nog eens open moet, en houden we de stad bereikbaar.” Leren en verbeteren De SOKs zijn een mooi voorbeeld van langjarig samenwerken volgens Michiel. “Wederzijds is er veel tijd in gestopt, en samen hebben we gezocht naar het optimale voor de stad”, zegt hij. “Nu moet het ons de komende peri­ ode gaan helpen in een soepelere uitvoering. Het is nog niet klaar, het is een beginpunt. Nu gaan we het toe­ passen, en leren en verbeteren.”

Themabijlage Slimmer met minder

Groutpalen in de Prinsengracht 36

Aan het begin van de Prinsengracht hebben we een klein stuk kade versterkt met behulp van groutinjectie­ palen in plaats van stalen damwanden. Dit is een nieuwe methode die wat haken en ogen heeft, maar ook veel voordeel kan opleveren. Bijvoorbeeld dat je er niets van ziet als het werk klaar is. Themabijlage Slimmer met minder

Het plan om hier met groutinjectie te gaan werken, is eigenlijk uit nood geboren, vertelt technisch manager Marleen Cervelli. “Bij duikinspecties bleek dat het 30 meter lange stukje kademuur in slechte staat was. Houten funderingspalen stonden scheef of waren verschoven, kespen waren beschadigd en er zaten scheuren in de kademuur.” Maar deze kade leende zich heel slecht voor een standaard versterking met damwanden, legt Marleen uit: “De vaarweg was te smal en damwanden heel dicht op de kade plaatsen was ook niet mogelijk omdat de voorste funderingspalen schuin de gracht in stonden.”

Voordelen groutinjectiepalen Om al die redenen hebben we een plan gemaakt om dit stuk kade te versterken met groutinjectiepalen. Bovendien biedt groutinjectie veel voordelen. Er hoeft geen lelijke dam­ wand geplaatst te worden en aan de kade kun je achteraf niet zien dat deze versterkt is. De scheepvaart op de gracht kan gewoon doorgaan, en woonboten hoeven niet – of in dit geval slechts tijdelijk een stukje – verplaatst te worden. Verder is het trillingsvrij, het materieel is relatief licht en levert weinig hinder en risico’s op, er is weinig impact op kabels en leidingen, en de palen kunnen ook gebruikt worden als onderdeel van de vernieuwing.

Themabijlage Slimmer met minder

37

Groutinjectie Bij groutinjectie boren we gaten door de bestaande kademuur en funde­ ringsvloer. Vervolgens schroeven we trillingsvrij stalen buizen door de gaten tot op de tweede zandlaag. Door de palen spuiten we een groutmengsel waardoor er een stevige groutprop rond de schroefpunt ontstaat. Vervolgens vullen we ook de buis op met grout.

Themabijlage Slimmer met minder

Voor de stabiliteit plaatsen we lood- en schoorpalen in de kade en ook enkele palen achter de kademuur, richting de rijweg. Na het plaatsen van de palen breken we de bovenkant van de bestaande kademuur weg en plaatsen we een nieuwe betonnen balk die we vervolgens netjes afmetselen.

Niet overal toepasbaar Helaas is niet iedere zwakke kade geschikt voor versterking met groutinjectiepalen. Het is een techniek die minder robuust is dan een damwand met zandaanvulling en stempels. Als de vloer van de bestaande kademuur niet sterk genoeg meer is, kan het zand achter de kademuur uitspoelen. Daarnaast blijft het risico op het bezwijken van het resterende oude metselwerk bestaan. “Gelukkig bleek deze kademuur al een keer gedeeltelijk te zijn vernieuwd met beton”, vertelt

Marleen. “Dat betekent dat hij in ieder geval betrouwbaarder is dan een oude, volledig gemetselde kademuur.” Boombehoud Ook boombehoud is niet vanzelf­ sprekend bij deze techniek, aldus Marleen. “Voor extra sterkte en stevigheid plaatsen we betonbalken, zogenaamde consoles, met grout­ injectiepalen in het maaiveld achter de kademuur. Als we de bomen willen sparen, moeten we zorgen dat we daarbij wegblijven van de

wortels. Op deze kade is dat bij de meeste bomen gelukt. We hebben van tevoren veel onderzoek laten doen naar de ligging van de wortels en bij de uitvoering hebben we ook groentoezicht ingezet. Uiteindelijk is dat een heel goed resultaat, zeker als je het vergelijkt met de standaardkadevernieuwing, waar de meeste bomen noodgedwongen moeten sneuvelen.” Herstel Met de groutinjectiemethode zoals we hem op de Prinsengracht hebben

toegepast kan een kademuur weer 20 jaar mee. We willen deze methode van versterking met groutinjectiepalen ook graag inzetten op andere rakken die hiervoor geschikt zijn. Bovendien willen we kijken of we de levensduur bij deze methode nog verder kunnen verlengen. Daarvoor is het wel nodig dat we het zwakke punt van zo’n kademuur ondervangen. Vaak is dat de vloer van de kademuur of het metselwerk.

38

Themabijlage Slimmer met minder

Colofon Amsterdam werkt aan de grote opgave om de bruggen en kades in de stad te herstellen. Het Programma Bruggen en Kademuren richt zich op de 830 verkeersbruggen en de circa 208 kilometer kademuren en damwanden die belangrijk zijn voor het functioneren van de stad en/of waarbij de risico’s op constructieve gebreken hoog wordt ingeschat. Het programma valt onder de Regeling Risicovolle Projecten. Daarom brengt het programma 2 keer per jaar een integrale voortgangsrapportage uit: in september (januari-juni) en in maart (juli-december). Het programmaplan Herstellen en verbinden, vastgesteld door het college op 14 april 2020, geldt als startdocument. Naast de voortgangsrapportage levert het programma elk kwartaal een geactualiseerd dashboard op, dat inzicht geeft in de voortgang op de programmadoelen en de projecten in de stad, en een voortgangsbrief met actualiteiten.

Publicatiedatum september 2022 Tekst en redactie Programma Bruggen en Kademuren Fotografie gemeente Amsterdam Vormgeving Vorm de Stad