Verslag bijeenkomst De Bazel 10 september 2021

Heldhaftig Vastberaden Barmhartig

Juridische vernieuwing Verslag rondetafelgesprek vrijdag 10 september 2021

Deelnemers: Prof. mr. D (Dick) Allewijn Prof. mr. dr. M. (Mark) Bovens Prof. mr. A. (Alex) Brenninkmeijer Mr. C. J. L. (Chris) van Dam Prof. dr. B. (Barbara) Oomen Prof. dr. M. (Margo) Trappenburg Burgemeester Femke Halsema Gemeentesecretaris Peter Teesink Chef Kabinet Burgemeester Karin van der Wansem Directeur Juridische Zaken Lucia Ling Ket On Kort verslag Burgemeester opende het gesprek met twee voorbeelden uit de Amsterdamse praktijk waar vooral het wantrouwen naar de burger toe tot uitdrukking komt. De vraag is nu waar en hoe te beginnen. Ook ging zij in op de observaties van de voormalige ombudsman van Metropool Amsterdam. Die had schriftelijk ingebracht dat herziening van de juridische functie welkom was. Hij wees er echter op dat er vier strategische functies zijn in de gemeente: de juridische, de financiële, HR, informatievoorziening en communicatie. Deze moeten congruent opereren zodat het effect van de positieve inspanningen van de juridische functie niet verloren gaat. Chris van Dam gaf een beschrijving van zijn ervaringen als voorzitter van de Parlementaire ondervragingscommissie kinderopvangtoeslag (POK). Hij meende dat bezwaarprocedures te defensief waren waarbij de burger niet centraal stond. Door het new public management is het verhaal van de waarden verloren gegaan.

Het directe contact tussen ambtenaren of politici en bij een issue of beleidsterrein betrokken burgers is een belangrijke voorwaarde voor het in beeld houden van de menselijke maat. Hij wees daarbij op het horen door de burgemeester in de Wet verplichte ggz.

Gemeente Amsterdam

Pagina 2 van 3

Hoe anders te doen? Volgens Barbara Oomen moet er worden gekeken naar rechtvaardigheid en de onderliggende basiswaarden: de mensenrechten. De pijn van het recht is altijd te vinden in “de hoeken van het bestuursrecht”. Bij het overheidshandelen zouden de grondrechten telkens moeten worden benadrukt en worden toegelicht. Overheid moet ‘het grote waarom’ adresseren. Daarbij geldt dat mensenrechtenverdragen ook een basis vormen voor het overheidshandelen in de stad, en dat hier binnen gemeenten, nationaal en internationaal steeds meer aandacht voor is. Verdragen op het gebied van, bijvoorbeeld, sociale en economische rechten (IVESCR), vrouwenrechten (CEDAW), de rechten van mensen met een beperking (CRPD) en kinderrechten (KRV) kunnen concreet als basis voor beleid, en normerend kader voor handelen dienen. Mark Bovens merkte op dat bij het opstellen van regels naar het zogeheten doenvermogen moet worden gekeken. Het is niet voldoende om beleid en in begrijpelijke taal uit te leggen, regels moeten ook doenlijk zijn. Dat speelt in het bijzonder bij stress, bijvoorbeeld door verlies van baan of partner, en bij schulden. Ook hoogopgeleide burgers ondervinden dat het doenvermogen dan terugloopt. Als de basis van een wet niet realistisch is, dan helpt maatwerk niet. Dat speelt bijvoorbeeld bij de kinderopvangtoeslagen, die vragen veel teveel oplettendheid van overbelaste jonge ouders.

Hoe kan dit worden gerealiseerd? Bij het ontwerpen van beleid moet al worden onderzocht of de regels enigszins doenlijk zijn, dit kan door te testen via panels. Het UWV bijvoorbeeld - heeft inmiddels een doenvermogentoets ontwikkeld voor nieuw beleid. Belangrijke vraag bij zo’n toets is: hoe kunnen we de mentale belasting van burgers beperken? Dat kan bijvoorbeeld door het omdraaien van defaults, met als voorbeeld de ov-jaarkaart voor studenten, daarbij is het nu nodig dat de kaart actief wordt stopgezet; dat is een bron van veel schulden omdat studenten dat vergeten in de hectiek van het afstuderen. Je kunt dat ook automatisch door DUO laten doen na uitschrijving van de studie. Een ander voorbeeld is Frankrijk, waar men heeft ingevoerd dat de burger wordt toegestaan om een fout te repareren bij het invoeren van regels. Amsterdam zou een proeftuin kunnen zijn hoe om te gaan met een burger in stress. Dick Allewijn wees erop dat de overheid burgers op de inhoud nu eenmaal vaak teleur moet stellen. Voor het behoud van vertrouwen is dan belangrijk dat zij in de procedure rechtvaardig blijft handelen. Daarbij draait het vooral om het gehoord en gezien worden. De ouders van de kinderopvangtoeslagaffaire zijn nog steeds boos, ook al bestaat er een compensatieregeling. Er is vertrouwensverlies en er wordt krenking ervaren: de overheid is hun vijand geworden.

De mentaliteit van de ambtenaar is ook van belang. Van hem of haar wordt veel gevraagd, namelijk responsief blijven op de signalen die de burger afgeeft, ook als de burger zich lijnrecht, en soms in agressieve bewoordingen, tegenover hem opstelt. Dan moet hij of zij zich kunnen wapenen tegen het offensieve gedrag om escalatie te voorkomen. Er moet volgens de fatsoensregels gehandeld en daarna als het even kan op relatieniveau worden bijgelegd. Ook na een negatieve beslissing kan het helpen om de burger te bellen. Hiermee betreden we ook het domein van prettig contact met de burger. Als de overheid een procedure verloren heeft, moet zij zich een sportief verliezer tonen en niet automatisch in (hoger) beroep gaan. Heeft de overheid gewonnen, dat zou zij een genereuze winnaar moeten zijn. Onderzoek wijst uit dat ook nadat er iets mis is gegaan, burgers tevreden zijn over de overheid als er even nagebeld wordt. Een bloemetje kan in zo’n geval ook helpen.

Gemeente Amsterdam

Pagina 3 van 3

De herziening van de juridische functie is volgens Alex Brenninkmeijer complex: die complexiteit vormt ook het probleem. Daarnaast is het een cultuurvraagstuk. Ook staat vast dat het nooit ideaal zal zijn. Er is beleidsvoorbereiding, regelgeving en uitvoering. De gemeente heeft vooral met uitvoering te maken. Hij wees op een aantal relevante elementen: 1. de toon aan de top 2. de politieke ambities 3. veiligheid in de organisatie, vaak bestaat ook risicomijdend gedrag 4. de handelingsruimte van de mensen die het werk doen 5. het gebruik van concrete zaken om oplossingen te bedenken. De procedurele rechtvaardigheid is steeds meer van groter van belang. Margo Trappenburg merkte op dat het recht pas moet worden toegepast als het nodig is. Er is bijvoorbeeld in de jeugdzorg een risicoregelreflex. Bij elk incident wordt weer een protocol opgesteld. Domeinen waar morele codes bestaan, zouden met rust moeten worden gelaten. Bij een aantal ordeningsregels kan worden afgevraagd waarom ze bestaan. Er moet alleen in situaties waarin duidelijk kwetsbaarheid bestaat, worden gereguleerd. Chris van Dam ging nog in op de bezwaarprocedure in Amsterdam. Hij verwonderde zich over het feit dat er geen adviescommissie was met externe voorzitter. In reactie hierop is nadere uitleg gegeven over de bezwaarprocedure van Amsterdam, die de indruk wekt van een rechtsgeding.

De bestuurlijke heroverweging verdwijnt hierdoor naar de achtergrond. Vanuit die optiek zou een ambtelijke hoorcommissie te verkiezen zijn. Er is overigens wel een onafhankelijke adviescommissie voor nadeelcompensatie. Welke vorm is dan het meest te verkiezen? Enkele gesprekspartners merkten op dat uit onderzoek is gebleken dat het nog meer van belang is hoe de bejegening is: wordt er echt geluisterd? Procedurele rechtvaardigheid is essentieel. De burgemeester vat een aantal noties samen: - er moet bestuurlijk leiderschap zijn; - erkenning van de complexiteit en de tijd die nodig is; - de basiswaarden moeten tot uitdrukking komen bij het handelen; - het doenvermorgen moet worden betrokken, onder meer door gebruikmaking van concrete zaken; - veiligheid in de eigen organisatie is van belang; tegenspraak moet worden vergroot; - beperken van ordeningsregels; - bijleggen na het gesprek; de sportieve verliezer zijn. De burgemeester dankt de deelnemers voor het gesprek en hoopt dat zij ook in het vervolg betrokken willen blijven als meedenkers.