tussentijdse evaluatie JDK.pdf

Tussentijdse evaluatie Japanse duizendknoop 2021

1

Inhoud 1 INTRODUCTIE ............................................................................................................................. 4 1.1 Aanleiding ............................................................................................................................................... 4 1.2 leeswijzer ................................................................................................................................................ 4

2 EVALUATIE DOEL 1: VOORKOMEN VAN VERDERE VERSPREIDING ......................... 5 2.1 Samenvatting: ......................................................................................................................................... 5 2.2 Verklarende woordenlijst ....................................................................................................................... 6 2.3 Evaluatie subdoel 1: completeren inventarisatie .................................................................................... 6 2.3.1 Inventarisatie 2018 ................................................................................................................................ 6 2.3.2 Inventarisatie 2019 ................................................................................................................................ 7 2.3.3 Inventarisatie 2020 / 2021 ..................................................................................................................... 7 2.3.4 Verdeling groeiplaatsen per asset .......................................................................................................... 8 2.3.5 Verdeling groeiplaatsen per directie ....................................................................................................

10 2.3.6 Verdeling groeiplaatsen per perceeleigenaar ...................................................................................... 10 2.3.7 Overzicht problematiek ........................................................................................................................ 11 2.4 Evaluatie subdoel 2: borgen van continue monitoring .......................................................................... 12 2.4.1 Evaluatie ............................................................................................................................................... 12 2.5 Evaluatie subdoel 3: opzetten meldsysteem ......................................................................................... 13 2.5.1 Evaluatie ............................................................................................................................................... 13 2.6 Aanbevelingen voor doel 1: voorkomen van verdere verspreiding ....................................................... 13 2.6.1 inventarisatie........................................................................................................................................ 13 2.6.2 monitoring ............................................................................................................................................

14 2.6.3 meldsysteem ........................................................................................................................................ 14

3 EVALUATIE DOEL 2: SANEREN MEEST URGENTE GROEIPLAATSEN ...................... 15 3.1 Samenvatting ........................................................................................................................................ 15 3.2 Verklarende woordenlijst ..................................................................................................................... 15 3.3 De aanpak 2019 - 2021 .......................................................................................................................... 16 3.3.1 Saneren, hoeveelheden ....................................................................................................................... 18 3.3.2 Toegepaste saneringsmethodes .......................................................................................................... 18 3.3.3 Bestrijden, hoeveelheden .................................................................................................................... 22 3.3.4 Toegepaste bestrijdingsmethodes ....................................................................................................... 24 3.3.5 Beheren ................................................................................................................................................

26 3.3.6 Innovatie .............................................................................................................................................. 27 3.4 Aanbevelingen doel 2: saneren meest urgente groeiplaatsen ............................................................... 30

2

4 EVALUATIE DOEL 3: KENNIS EN KUNDE BORGEN IN DE ORGANISATIE ............... 31 4.1 Samenvatting ........................................................................................................................................ 31 4.2 Intern beleid: Protocol Japanse duizendknoop ..................................................................................... 31 4.3 E-learning Japanse duizendknoop ......................................................................................................... 32 4.4 Kernteam JDK ....................................................................................................................................... 32 4.4.1 Verkeer en Openbare Ruimte (V&OR) | Stedelijk Beheer ................................................................... 33 4.4.2 Grond en Ontwikkeling (G&O) ............................................................................................................. 34 4.4.3 Ruimte en Duurzaamheid (R&D) .......................................................................................................... 35 4.4.4 Ingenieursbureau (IB) ...........................................................................................................................

36 4.4.5 Wonen .................................................................................................................................................. 38 4.4.6 Communicatie ...................................................................................................................................... 39 4.4.7 Gemeentelijk Vastgoed (GV) ................................................................................................................ 41 4.4.8 Stadswerken ......................................................................................................................................... 42 4.5 Aanbevelingen doel 3: Kennis en kunde borgen in de organisatie ......................................................... 43

5 WET- EN REGELGEVING EN INSTRUMENTEN ................................................................ 44 5.1 Samenvatting ........................................................................................................................................ 44 5.2 Europa .................................................................................................................................................. 44 Nederland ................................................................................................................................................... 45 5.3 Amsterdam ........................................................................................................................................... 46

6 FINANCIËN ................................................................................................................................. 49 6.1 Prognose in 2019................................................................................................................................... 49 6.2 Stand van zaken per 1-1-2022 ............................................................................................................... 49 6.3 Prognose ............................................................................................................................................... 50

BIJLAGEN ....................................................................................................................................... 52 bijlage 1 – Protocol Japanse duizendknoop................................................................................................. 52 Bijlage 2 – Japanse duizendknoop in de APV............................................................................................... 53 Bijlage 3 – overzicht urgente groeiplaatsen bij woningen ........................................................................... 54 bijlage 4 – planning sanering groeiplaatsen ................................................................................................ 55

3

1 Introductie 1.1 Aanleiding In 2019 heeft de gemeenteraad 8,2 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een programmatische aanpak van de Japanse duizendknoop. Aanleiding daartoe was de Notitie Japanse duizendknoop in Amsterdam waarin de problematiek rondom de aanwezigheid van de plant in onze hoofdstad werd beschreven. Destijds was een areaal aan groeiplaatsen bekend van ca. 60.000 m2 (12 voetbalvelden) verdeeld over 182 groeiplaatsen. Daarvan werd 23% (13.747 m2 verdeeld over 15 groeiplaatsen) als urgent benoemd vanwege het risico op ecologische of economische schade. In de notitie zijn drie hoofddoelstellingen benoemd voor het Programma Japanse duizendknoop 20192022: 1. Het voorkomen van verdere verspreiding. 2. Het saneren van de meest urgente groeiplaatsen. 3. Het borgen van kennis en kunde ter preventie van verspreiding. Deze doelstellingen zijn in 2019 in een Uitvoeringsplan verder uitgewerkt. Voor u ligt een tussentijdse evaluatie van de voortgang op bovenstaande doelstellingen, met aanbevelingen voor een structurele aanpak.

1.2 leeswijzer Aan het begin van ieder hoofdstuk wordt een korte samenvatting gegeven. Aan het eind van ieder hoofdstuk staan aanbevelingen voor de periode vanaf 2023. Deze tussentijdse evaluatie gaat allereerst in op de doelstellingen. Hoofdstuk 2 behandelt doelstelling 1, dat weer is onderverdeeld in subdoelstellingen. Daarin wordt duidelijk dat het bekende areaal aan duizendknoop meer dan het drievoudige is dan in 2019 werd verondersteld. Dat betekent dat een aanpassing in de strategie noodzakelijk is voor een structurele aanpak. Dit hoofdstuk biedt ook inzicht in de probleemhouders, zowel binnen als buiten de organisatie. Hoofdstuk 3 behandelt doelstelling 2, waarin inzicht wordt gegeven in de aanpak tot nu toe. In twee jaar tijd is er veel ervaring opgedaan met verschillende methodes. Die worden ook beschreven. Hoofdstuk 4 beschrijft de maatregelen die zijn genomen om doelstelling 3 te behalen. Het Kernteam JDK (Japanse duizendknoop) heeft input geleverd in hoeverre kennis en kunde binnen de betreffende directie geborgd is, waar de aandachtspunten liggen en welke kansen er liggen. Net als in de Notitie uit 2019 wordt ook in dit rapport in Hoofdstuk 5 ingegaan op bestaande wet- en regelgeving, en wat daarin veranderd is.

Tenslotte wordt in hoofdstuk 6 verantwoording afgelegd over de besteding van het budget tot nu toe, en wordt er een financiële doorkijk gegeven voor een structurele aanpak.

4

2 Evaluatie doel 1: voorkomen van verdere verspreiding 2.1 Samenvatting: In de Notitie Japanse duizendknoop in Amsterdam 2019 en het bijbehorende Uitvoeringsplan werden de volgende actiepunten benoemd om doelstelling 1, het voorkomen van verdere verspreiding, te behalen: 1. Het completeren van de inventarisatie van groeiplaatsen 2. Het borgen van continue monitoring op het ontstaan van nieuwe groeiplaatsen in de openbare ruimte 3. Het opzetten van een meldingsysteem voor bewoners, ondernemers en aannemers.

Sinds de start van het programma zijn jaarlijks alle nieuwe meldingen van Japanse duizendknoop1 (JDK) geïnspecteerd. Hierdoor is het areaal aan groeiplaatsen gegroeid van 182 groeiplaatsen met een totaaloppervlak van 12 voetbalvelden (60.000 m2) in 2018 naar 36 ½ voetbalvelden (183.009 m2) in 2021. Daarvan is 125.807 m2 (25 voetbalvelden, oftewel 68 %) volledig in eigendom of in beheer bij de Gemeente Amsterdam, en 22% volledig in eigendom bij derden. De overige 10% betreft groeiplaatsen op terreinen van zowel gemeente als derden. Jaarlijks komen er honderden nieuwe meldingen binnen, die niet allemaal resulteren in de registratie van een nieuwe groeiplaats. Hieruit volgt de conclusie dat nog niet alle groeiplaatsen bekend zijn. De steeds completere inventarisatie laat zien dat de aanpak op individueel niveau, voortkomend uit de huidige urgentieweging (doelstelling 2) minder effectief is dan de aanpak op geclusterd niveau. De aanpak van individuele groeiplaatsen die schade (kunnen) veroorzaken is minder efficiënt dan de aanpak van een cluster groeiplaatsen waar snelle groei of verspreiding zichtbaar is. De focus moet in de toekomst dan ook liggen op die clusters waar verspreiding of snelle groei zichtbaar is. Hoe langer je daar wacht met een aanpak, hoe duurder het wordt en hoe groter de kans dat er nieuwe groeiplaatsen in de nabijheid ontstaan.

Groeiplaatsen die schade (kunnen) veroorzaken dienen vanuit de assets worden gesaneerd als blijkt dat de technische staat van die asset onvoldoende is en er groot onderhoud of vervanging nodig is. Continue monitoring is nog niet geborgd, omdat de aanpak tot op heden programmatisch was. Tot op heden zijn alleen nieuwe meldingen geïnspecteerd. Structurele monitoring van bekende groeiplaatsen en inspectie van nieuwe meldingen is van belang om inzicht te krijgen in de snelheid van toe- of afname van groeiplaatsen en om het areaal up-to-date te houden. Door een up-to-date areaal kan verspreiding beter voorkomen worden. Medewerkers van de Signalen Informatievoorziening Amsterdam (SIA) zijn opgeleid om direct in het databeheersysteem meldingen van inwoners te registreren. Vragen worden doorgezet naar de goed gebruikte mailbox duizendknoop@amsterdam.nl.

1 Wanneer we spreken van Japanse duizendknoop, bedoelen we daar alle drie de Aziatische duizendknopen mee:

Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), Sachalinse duizendknoop (Fallopia sachalinensis) en een kruising van deze twee, de Boheemse duizendknoop (Fallopia bohemica).

5

2.2 Verklarende woordenlijst Een inventarisatie betreft het inspecteren van alle nieuwe meldingen. Een inspectie is het controleren in het veld of de melding daadwerkelijk Japanse duizendknoop betreft. Op dat moment worden de contouren van de groeiplaats ingetekend in een databeheersysteem en alle kenmerken opgenomen. Monitoring is het periodiek nalopen van alle bekende groeiplaatsen Japanse duizendknoop om de kenmerken te actualiseren.

2.3 Evaluatie subdoel 1: completeren inventarisatie Een inventarisatie van groeiplaatsen betreft tot op heden het inspecteren van meldingen. Als een melding inderdaad een groeiplaats duizendknoop betreft, dan volgt registratie in het databeheersysteem door de groeiplaats zo accuraat mogelijk in te tekenen en een paspoort met een set aan kenmerken in te vullen.

2.3.1 Inventarisatie 2018 De basis voor de opstart van het Programma Japanse duizendknoop 2019-2022 was de inventarisatie uit 2018 waarbij 182 groeiplaatsen van in totaal ca. 60.000 m2 (twaalf voetbalvelden) in beeld waren. De locaties waren aangeleverd door de groenbeheerders van de stadsdelen, de parken zijn destijds nagelopen door stagiaires op aanwezigheid van duizendknoop.

Afb. 1: uitsnede kaart groeiplaatsen duizendknoop oktober 2018

6

2.3.2 Inventarisatie 2019 In juli en augustus 2019 heeft opnieuw een inventarisatie plaatsgevonden naar groeiplaatsen duizendknoop. Voorafgaand aan die inventarisatie is het databeheersysteem aangepast met een nieuwe systematiek en een daaraan gekoppelde rekenmethode om urgentiescores te kunnen bepalen. In 2019 zijn de volgende locaties in het veld (opnieuw) geïnspecteerd en in het databeheersysteem opgenomen: - De 182 bekende groeiplaatsen zoals vastgesteld in 2018 - Groeiplaatsen die tot 1 juli 2019 door inwoners zijn gemeld - Groeiplaatsen die door de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied zijn aangeleverd - Groeiplaatsen die bij de NDFF (Nationale Databank Flora en Fauna) als waarneming bekend stonden - De in Weesp bekende groeiplaatsen, aangeleverd door de groenbeheerder van Weesp. Het resultaat was een totaal van 717 groeiplaatsen met een gezamenlijk oppervlak van circa 81.000 m2 (ruim 16 voetbalvelden).

Afb. 2:uitsnede kaart groeiplaatsen duizendknoop september 2019

2.3.3 Inventarisatie 2020 / 2021 In augustus-september 2020 en 2021 vond respectievelijk de derde en vierde inspectie van alle nieuwe meldingen plaats. Er zijn 736 nieuwe meldingen geïnspecteerd. Dit resulteerde in 577 nieuwe groeiplaatsen. De meldingen waren afkomstig van: - Inwoners (als gevolg van grotere bekendheid door media-aandacht) - Buitendienstmedewerkers en medewerkers van de Werkbrigade2 2 De Werkbrigade is een onderdeel van Pantar. Het is een werk/leertraject, geïnitieerd door de Gemeente Amsterdam,

om mensen die al lang in de bijstand zitten binnen 2 jaar aan betaald werk te krijgen.

7

-

Regievoerders als gevolg van opname van de duizendknoop als risico in reguliere inspecties van groen en van civiele constructies Projectleiders van Ruimtelijke Ontwikkelingsprojecten als gevolg van opname van de duizendknoop als risico in diverse vooronderzoeken.

De inventarisaties in 2020/2021 leverden een totaal van 1.129 bekende groeiplaatsen duizendknoop op met een gezamenlijk oppervlak van ca. 183.009 m2 (ruim 36 ½ voetbalvelden).

Afb. 3: uitsnede kaart groeiplaatsen duizendknoop september 2021

In 2020 en 2021 zijn de meldingen die niet vanuit de openbare ruimte bereikbaar waren grotendeels niet geschouwd. Dit betreffen voornamelijk groeiplaatsen in privétuinen. Tijdens het schouwen waren bewoners niet thuis of verleenden geen toegang wegens Covid. Per 1-1-2022 staan er nog 247 meldingen open.

2.3.4 Verdeling groeiplaatsen per asset De Japanse duizendknoop beperkt zich niet alleen tot de asset Groen. Er kan overlap zijn met andere assets: zo kan een groeiplaats zowel in een kademuur zitten, als in de aangrenzende verharding als in een boomspiegel langs de kademuur. Ook kan een groeiplaats deels in openbare ruimte groeien, en deels op terrein van derden of andere directies. Hieronder volgt een overzicht van de hoeveelheden groeiplaatsen per asset, vanwege de beperktheid van het databeheersysteem zijn er geen hoeveelheden per m2 te geven.

Van alle 1.129 (183.009 m2) groeiplaatsen zijn er - 363 gelegen in verharding waarvan: o 101 volledig in verharding (2.982 m2 / 1,6%) o 208 overlappend met andere assets (waarvan 197 overlappend met groen) 8

-

-

-

o 78 overlappend met andere perceeleigenaren (voornamelijk ProRail en particulier) 55 gelegen in een kademuur en/of oeverconstructie o 9 volledig in de kademuur (968 m2 / 0,5%) o 42 overlappend met andere assets o 5 overlappend met andere perceeleigenaren 40 locaties gelegen in een brug (2.892 m2), waarvan: o 16 tevens in verharding en groen liggen (1.807 m2) o 3 overlappend met kademuren (115 m2) o 5 op het terrein van ProRail (387 m2) o 3 op het terrein van Rijkswaterstaat (41 m2) 644 in een groenvoorziening, waarvan o 360 volledig in openbaar groen (67.237 m2 / 36,7%) o 218 overlappend met andere assets ((waarvan 197 overlappend met verharding) o 104 overlappend met andere perceeleigenaren (voornamelijk ProRail en particulier)

Afb. 4: groeiplaats aan de Veelaan in Oost, waar de duizendknoop in de private tuinen (achter de schutting en achter het gebouw), het trottoir en de kademuur groeit. Hier vindt sinds 2020 bestrijding plaats.

9

2.3.5 Verdeling groeiplaatsen per directie Niet alle gemeentegronden betreffen openbare ruimte, en niet alle openbare ruimte is in beheer bij Verkeer & Openbare Ruimte. De directies Grond & Ontwikkeling, Gemeentelijk Vastgoed, Sport en Bos, Metro en Tram (per 1-1-2022 overgegaan in het GVB) zijn ook eigenaar van diverse percelen waarop Japanse duizendknoop groeit. Hierdoor zijn verschillende directies van de Gemeente Amsterdam probleemeigenaar. De groenarealen van genoemde directies zijn echter niet als aparte beheerentiteit opgenomen in het gemeentelijke assetmanagementsysteem Gisib. Er kan daarom geen inzicht worden gegeven in de hoeveelheid aan groeiplaatsen in de respectievelijke beheergebieden. Er zijn bekende locaties, ofwel uit de analyse ofwel vanuit contact met de betreffende directies, waaruit blijkt dat ook zij probleemhouder zijn.

Afb. 5: groeiplaats bij Metrostation Burgemeester de Vlugtlaan, waar de duizendknoop in de openbare ruimte groeit. Het talud achter de damwand is in beheer bij Metro en Tram (nu GVB). Het gedeelte in verharding, berm en oeverconstructie is in beheer bij V&OR en inmiddels in bestrijding. (grote foto: google streetview mei 2018)

2.3.6 Verdeling groeiplaatsen per perceeleigenaar De afgelopen twee jaar zijn de belangrijkste mede-probleemhouders in beeld gebracht. De gemeente is verantwoordelijk voor de groeiplaatsen op percelen in eigen beheer en/of eigendom. Ook hier geldt dat duizendknoop zich niet aan eigendomsgrenzen houdt en er dus sprake is van overlap. Van alle 1.129 (184.477 m2) groeiplaatsen zijn de volgende perceeleigenaren in beeld: 1. 688 groeiplaatsen / 125.807 m2 (68 %) is volledig in eigendom van Gemeente Amsterdam. 2. 256 groeiplaatsen /18.343 m2 groeien op particulier terrein, waarvan  133 volledig op particulier terrein, met name (binnen)tuinen (10.104 m2 / 5,5% van het totale areaal)  109 overlappend met gemeentegrond (met name Groen en Verhardingen)  14 overlappend met andere perceeleigenaren (met name Woningbouwcorporaties) 3. 47 groeiplaatsen /1.848 m2 op terrein van woningcorporaties, waarvan o 18 volledig op terrein van woningcorporaties (370 m2) o 19 overlap met gemeentegrond (name Groen en Verhardingen) 10

o 10 overlappend met particulier terrein 4. 45 groeiplaatsen / 7.488 m2 op terrein van Rijkswaterstaat (RWS), waarvan o 33 volledig op terrein van RWS liggen (6.315 m2 / 3,5% van het totale areaal) o 9 overlappend met gemeentegrond (met name Groen en Verhardingen) o 3 overlappend met andere perceeleigenaren (particulier en ProRail) 5. 39 groeiplaatsen / 8.204 m2 op terrein van ProRail, waarvan o 25 volledig op terrein van ProRail (4.801 m2/ 2,6% van het totale areaal) o 14 overlappend met gemeentegrond (met name Groen en Verhardingen) 6. 42 groeiplaatsen / 17.889 m2 op terrein van natuur-beherende organisaties3, waarvan o 23 volledig in beheergebied van ofwel Staatsbosbeheer ofwel Groengebied Amstelland liggen 15.456 m2 / 8,5% van het totale areaal) o 18 overlappend met gemeentegrond (met name Groen) 7. 21 groeiplaatsen / 2.247 m2 op terrein van waterschappen4, waarvan o 10 volledig op terrein van Waterschappen (1.402 m2 / 0,8% van het totale areaal) o 7 overlappend met gemeentegrond (met name Groen en Verhardingen) o 5 overlappend met andere perceeleigenaren/beheerders waarvan 4 de Provincie Noord-Holland

2.3.7 Overzicht problematiek De problematiek omtrent de Japanse duizendknoop wordt steeds meer inzichtelijk, maar er komen nog regelmatig nieuwe meldingen over groeiplaatsen binnen. De inventarisatie is daarom nog niet compleet. Op basis van een visuele analyse geven de inventarisaties in de periode 2018-221 een goed beeld van de problematiek: 1. Er zijn lokaal grote concentraties groeiplaatsen in groengebieden van natuurbeherende organisaties zoals Staatsbosbeheer of Landschap Noord-Holland die beheergelden van de gemeente ontvangen. Deze beheergelden zijn onvoldoende om de groeiplaatsen te saneren of te bestrijden. Voorbeelden van deze gebieden zijn: de Bretten in Nieuw-West (ca. 6.000 m2) en de Gaasperzoom in Zuidoost (ca. 13.200 m2, zie afb. 5), respectievelijk ruim 1 en 2 ½ voetbalvelden. 2. Er zijn lokaal grote concentraties van kleinere groeiplaatsen langs waterwegen. Hier is in het verleden sprake geweest van verkeerd beheer waardoor verspreiding heeft plaatsgevonden. Voorbeelden hiervan zijn de gebieden rondom de Zuiderzeeweg en de Zuider IJdijk in Oost, langs de Amstel bezuiden de A10 in Zuid, langs de Ringvaartdijk in Nieuw-West (zie afb. 6) en Zijkanaal H-weg in Noord. 3. De meeste urgente groeiplaatsen liggen aan het water omdat daar de combinatie van schade aan kademuren en de kans op verspreiding groot is. 4.

De digitale urgentieberekening ten aanzien van (verkeers)veiligheid blijkt niet goed te werken. De potentieel risicovolle groeiplaatsen ten aanzien van verkeersveiligheid zijn door de groenbeheerders beoordeeld, en bleken merendeels in de praktijk niet voor onveilige situaties te zorgen, terwijl andere groeiplaatsen door de beheerders wél als onveilig werden geduid. Uiteindelijk is op basis van de expertise van de groenbeheerders een selectie van 83 groeiplaatsen van in totaal 7.400 m2 als onveilig of als overlastgevend bestempeld (zie

3 4

Groengebied Amstelland, Staatsbosbeheer, lokale beheerorganisaties, Provincie Noord-Holland, mogelijk Provincie Utrecht (Weesp) Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht, Hoogheemraadschap Hollands-Noorderkwartier, Hoogheemraadschap van Rijnland

11

paragraaf 3.2.3 voor nadere toelichting). Dit is echter een subjectieve beoordeling die nog aanscherping van de systematiek behoeft. 5. Er zijn in totaal 107 jonge groeiplaatsen met een totaaloppervlak van ca. 7.350 m2 bekend. Jonge groeiplaatsen zijn nog relatief eenvoudig en goedkoop te bestrijden. Bij niets doen kunnen deze echter snel uitgroeien tot grotere groeiplaatsen omdat zij bij het beheer over het hoofd worden gezien. Door verkeerd beheer vindt (onbewust) verspreiding en groeistimulatie plaats. Al deze groeiplaatsen worden door de Werkbrigade bestreden (zie paragraaf 3.2.3) 6. Er is in 2021 door de toezichthouders van Wonen een inspectie gedaan bij 33 woningen waar Japanse duizendknoop direct tegen de gevel groeit. Bij 10 van deze 33 groeiplaatsen is door de toezichthouders aangegeven dat duizendknoop daar mogelijk schade aan funderingen veroorzaakt. Van die 10 locaties zijn 5 groeiplaatsen gelegen op particuliere grond (zie bijlage 3 voor een overzicht van de groeiplaatsen en welke acties zijn ondernomen).

Afb. 5: grote cluster groeiplaatsen in de Gaasperzoom. Enkele kleine groeiplaatsen zijn als urgent geprioriteerd, maar sanering heeft alleen zin als alles wordt aangepakt.

Afb. 6: cluster groeiplaatsen verspreid langs de Ringvaartdijk. Geen van de groeiplaatsen is urgent benoemd, maar verspreiding is hier een groot risico.

2.4 Evaluatie subdoel 2: borgen van continue monitoring 2.4.1 Evaluatie Structurele inventarisatie van nieuwe meldingen is geborgd t/m 2022. Structurele monitoring is nog niet geborgd. Voorafgaande aan sanering vindt wel een eenmalige actualisatie van kenmerken plaats en wordt de omgeving in een straal van 50 meter rondom die groeiplaats nagelopen op eventueel onbekende groeiplaatsen. In vrijwel alle gevallen van actualisatie is de groeiplaats inderdaad toegenomen, wat het belang van structurele monitoring onderstreept. Met structurele monitoring worden trendgegevens in oppervlaktegroei of toename van risico’s op de (middel)lange termijn inzichtelijk. Landelijk is daar nog onvoldoende onderzoek naar gedaan. Met trendgegevens kunnen op termijn ook verwachtingspatronen geschetst worden en daarmee inzicht in de periode waarbinnen een cluster groeiplaatsen gesaneerd of bestreden moet worden. Dat maakt een aanpak programmeerbaar. Gesaneerde groeiplaatsen worden vanuit het betreffende project wel een jaar lang periodiek gemonitord totdat zeker is dat er geen hergroei meer is. Dit is geborgd in Amsterdamse protocollen. Groeiplaatsen waar periodieke bestrijding plaats vindt, worden 1x per jaar gemonitord om te bepalen of de bestrijding succesvol kan worden afgerond, of dat herhaling het opvolgende jaar nodig is. 12

2.5 Evaluatie subdoel 3: opzetten meldsysteem 2.5.1 Evaluatie Op de website is een real-time kaart te vinden met geografische informatie over groeiplaatsen: https://maps.amsterdam.nl/duizendknoop/. Hierop is te zien welke groeiplaatsen in beeld zijn, welke aangepakt worden, en waar meldingen gedaan zijn die nog geschouwd moeten worden. Bewoners kunnen groeiplaatsen melden of vragen stellen via de reguliere meldkanalen5 of per e-mail aan duizendknoop@amsterdam.nl. Meldingen van groeiplaatsen worden verwerkt in het databeheersysteem en zijn vervolgens zichtbaar op de publieke kaart. Ook collega’s, ondernemers, vrijwilligers en contractanten communiceren via dit mailadres. Meldingen worden idealiter in het bloeiseizoen (rond september) geïnspecteerd om alle kenmerken van de Japanse duizendknoop in volgroeid stadium én alle omgevingsfactoren te kunnen zien. Niet alle meldingen resulteren in een nieuwe groeiplaats. Het komt regelmatig voor dat er meldingen worden gedaan over reeds bekende groeiplaatsen of over gelijkende planten ondanks informatievoorziening in flyers en op de website.

2.6 Aanbevelingen voor doel 1: voorkomen van verdere verspreiding 2.6.1 inventarisatie 1. Continueren van jaarlijkse inventarisatie vanaf 2023 Jaarlijks komen er nog steeds enkele honderden meldingen van groeiplaatsen binnen. In 2022 worden deze voor de laatste maal via het verstrekte programmabudget geïnspecteerd waarmee de inventarisatie weer wat completer wordt. Zolang er meldingen binnen komen, weten we echter dat de inventarisatie nog niet compleet is. Een complete inventarisatie is van belang voor het treffen van de juiste maatregelen bij ruimtelijke ingrepen of bestendig beheer waarmee verspreiding wordt voorkomen. 2. Aanpassen digitaal paspoort met kenmerken zodat een betere analyse op bepaalde risico’s, zoals verkeersonveilige situaties, uitgevoerd kan worden. 3. Aanpassen urgentieweging De steeds completere inventarisatie laat zien dat de aanpak op individueel niveau minder effectief is dan de aanpak op geclusterd niveau. De aanpak van individuele groeiplaatsen die schade (kunnen) veroorzaken is minder efficiënt dan de aanpak van een cluster groeiplaatsen waar snelle groei of verspreiding zichtbaar is. De focus moet in de toekomst dan ook liggen op die clusters waar verspreiding of snelle groei zichtbaar is. Hoe langer je daar wacht met een aanpak, hoe duurder het wordt en hoe groter de kans dat er nieuwe groeiplaatsen in de nabijheid ontstaan.

Groeiplaatsen die schade (kunnen) veroorzaken dienen vanuit de assets worden gesaneerd als blijkt dat de technische staat van die asset onvoldoende is en er groot onderhoud of vervanging nodig is.

5

Digitaal met het formulier voor meldingen in de openbare ruimte op https://meldingen.amsterdam.nl of telefonisch via 14020

13

4. Projectmatige inventarisatie en informatie particulieren Een kleine 10% van het duizendknoop areaal groeit in of deels op particulier terrein. Er staan nog 247 meldingen open, waarvan een substantieel deel in (achter)tuinen. Om inzicht te krijgen in de werkelijke hoeveelheid zal er projectmatig geïnventariseerd moeten worden. Vervolgens kan via gerichte communicatieadvies worden gegeven aan betrokkenen. Ook de 10 woningen (zie paragraaf 2.3.7 en bijlage 3) die als urgent zijn geduid (zie dienen nader te worden onderzocht om beter inzicht in de problematiek en een kostenindicatie te krijgen.

2.6.2 monitoring 1. Alle bekende groeiplaatsen m.i.v. 2023 structureel monitoren op groei en risico’s Structurele monitoring van alle groeiplaatsen biedt inzicht in groei of stabilisatie en daarmee inzicht in trendgegevens. Dit is noodzakelijk om de aanpak goed te kunnen programmeren en te begroten. Een monitoringscyclus van in principe 1 x per 3 jaar geeft op termijn voldoende inzicht en is, gezien het huidige areaal, realistisch. Hiervoor dient een contract afgesloten te worden. Op bepaalde plekken kan afwijking van de cyclus nodig blijken. 2. Inzicht krijgen in de duizendknoop-arealen van aangrenzende gemeentes Hierdoor kan meer inzicht gekregen worden in de verspreidingsrisico’s langs gemeentegrenzen en kan beheersing met de probleemhouders worden afgestemd.

2.6.3 meldsysteem 1. De bekendheid van het meldsysteem is beperkt onder medewerkers van de gemeente Amsterdam. Aanbevolen wordt daarom om medewerkers in de buitenruimte actief te informeren over de aanwezigheid van het meldsysteem en het nut hiervan.

14

3 Evaluatie doel 2: saneren meest urgente groeiplaatsen 3.1 Samenvatting In 2019 werd gesteld dat alle urgente groeiplaatsen Japanse duizendknoop in de loop van het programma verwijderd moesten worden, teneinde een binnen de reguliere budgetten beheersbaar areaal te creëren. Hierbij was de volgende doelstelling geformuleerd. 2. Het verwijderen van urgente groeiplaatsen (waar de kans op economische of ecologische schade groot is, of waar het risico op verspreiding noopt tot actie). Uitgangspunt daarbij was dat het verwijderen, oftewel saneren, van een groeiplaats tussen de € 100,en de € 200,- per m2 zou kosten. In de praktijk blijken deze kosten vele male hoger uit te vallen vanwege complexe omgevingsfactoren. Herstelkosten van bijvoorbeeld een kademuur zijn dermate hoog dat het efficiënter is om duizendknoop te saneren wanneer deze asset aan vervanging of groot onderhoud toe is Daarnaast is het bekende areaal aan duizendknoop verdrievoudigd. Met de wetenschap (zie vorig hoofdstuk) dat de inventarisatie nog niet compleet is, is het areaal Japanse duizendknoop (JDK) nog niet binnen reguliere budgetten beheersbaar. De opgave uit de notitie van 2019 was om 15 groeiplaatsen van in totaal 13.747 m2 te verwijderen. Aan het eind van 2022 zijn er 50 groeiplaatsen van in totaal 9.084 m2 gesaneerd. Er zijn in 2022 83 oude(re) groeiplaatsen van in totaal 7.402 m2 in bestrijding.

Er zijn in 2022 107 jonge groeiplaatsen van in totaal 6.762 m2 in bestrijding. Dit resulteert in een totaal van 240 groeiplaatsen met een gezamenlijk oppervlak van 23.248 m2 die zijn of worden aangepakt. Daarnaast zijn er in 2020 en 2021 buiten het programma om de volgende aantallen beschikbaar: Gesaneerd door het Ingenieursbureau Amsterdam: 24 groeiplaatsen van in totaal 11.392 m2 Gesaneerd wegens groot onderhoud of vervanging assets: 3 groeiplaatsen van in totaal 497 m2 Gesaneerd door Gemeentelijk Vastgoed: 1 groeiplaats in project van 175 m2

3.2 Verklarende woordenlijst Saneren:

eenmalig het volledige wortelstelsel als de bovengrondse delen van de plant ruimten. Na afronding van de werkzaamheden is de groeiplaats volledig verdwenen waarbij minimale nazorg nodig is wegens hergroei. Amsterdam heeft hiervoor het Protocol Machinaal Uitgraven in combinatie met het Protocol Monitoren opgesteld.

Bestrijden:

het periodiek ‘aanvallen’ van de plant met als doel het wortelstelsel uit te putten en uiteindelijk de plant te doden. Afhankelijk van de gebruikte methode en de ouderdom van de plant, oftewel de dikte van het wortelpakket, duurt dat 3 tot 8 jaar.

15

Verwijderen:

Een combinatie van saneren en bestrijden. In de praktijk kan een groeiplaats niet volledig gesaneerd worden. Veelal groeien wortels in of dicht bij leidingen en funderingen of zijn ze verweven met boomwortels. Bestrijden als nazorg, of maatwerk met een pakket aan maatregelen is dan noodzakelijk.

Beheren:

Het bovengronds fysiek verwijderen van de plant. Door afgestemde maatregelen de situatie in en rondom de groeiplaats zodanig te onderhouden dat er geen onveilige situaties ontstaan en de groeiplaats zo min mogelijk uitbreidt.

Afb. 7: overzicht van alle groeiplaatsen duizendknoop waar sanering en/of bestrijding plaats vindt.

3.3 De aanpak 2019 - 2021 In 2019 waren 15 urgente groeiplaatsen bekend met een gezamenlijk oppervlak van 13.747 m2, gebaseerd op de inventarisatie uit 2018. Na de inventarisatie van 2019 is er 2x een ‘top 20’ van nieuwe urgente groeiplaatsen gemaakt volgens een gedigitaliseerde systematiek (zie kader op de volgende blz.). Een ‘top 20’ binnen de Ring A10 exclusief Noord en een ‘top 20’ buiten de Ring A10 inclusief Noord. Dat vormde de basis voor een aanbesteding voor het contractmatig saneren van Japanse duizendknoop, met ingang van 1 januari 2020. De top 20 is opnieuw ge-update na de inventarisatie eind 2020, waardoor de prioritering weer werd bijgesteld. De jaarlijkse digitale analyses met als resultaat de twintig meest urgente groeiplaatsen zijn door het Kernteam JDK (zie paragraaf 4.4) beoordeeld op daadwerkelijke urgentie, haalbaarheid saneren en effectiviteit in relatie tot nabije groeiplaatsen. Dit resulteerde in een aantal gevallen voor gebiedsgerichte sanering, zoals langs de Amsteldijk en de Noorder IJplas. In een aantal andere gevallen verviel de sanering omdat de omliggende groeiplaatsen te groot zijn om te kunnen financieren (Gaasperzoom, Oeverlanden) of blijkt een locatie in werkelijkheid toch minder urgent door verschillende oorzaken. Dit betekent dat enkele als urgent aangemerkte groeiplaatsen niet zijn aangepakt. 16

Urgentiescore bepalen Bij het inspecteren van een groeiplaats wordt een digitaal paspoort ingevuld met informatie over de vier risico-categorieën: • economische schade • verspreiding • ecologische schade  verkeersonveiligheid In het digitale paspoort staan bij iedere risico-categorie een aantal vragen die de mate van dat risico moeten duiden. Bijvoorbeeld in het geval van verkeersonveiligheid worden vragen gesteld over de afstand van de groeiplaats tot een rijbaan en over de mate van gezichtsbelemmering bij kruispunten. Aan de hand van de ingevulde antwoorden worden punten toegekend die weer een wegingsfactor krijgen. Ook iedere risico-categorie heeft een wegingsfactor. Conform de notitie uit 2019 krijgen groeiplaatsen direct in/naast of tegen kapitaalgoederen, cultuurhistorisch erfgoed of bijzondere (incl. beschermde) natuurgebieden of waar het verspreidingsrisico groot is de prioriteit en scoren dus hoger dan bijvoorbeeld verkeersonveiligheid. Waar een combinatie van factoren speelt volgt automatisch een hogere urgentiescore. De urgentiescores zijn relatief ten opzichte van elkaar: de meest risicovolle plek staat bovenaan. Is die gesaneerd, dan schuift de tweede meest risicovolle plek naar de eerste rij.

De teammanagers en directievoerders van Stadswerken, team Flora en Fauna, leverden input op de analyse van groeiplaatsen die hoog scoren op het risico op onveilige verkeerssituaties, aangevuld met groeiplaatsen die veel overlast veroorzaken. Het merendeel van de groeiplaatsen die digitaal ‘hoog’ scoorden op het risico ‘verkeersonveilig’ bleken in de praktijk niet altijd voor onveilige situaties te zorgen. Andere locaties werden juist wel als verkeersonveilig bestempeld die niet uit de digitale analyse als zodanig werden aangemerkt. Vanuit de zorgplicht is het noodzakelijk om verkeersonveilige situaties te voorkomen. De locaties die uiteindelijk door de groenbeheerders zijn aangeleverd worden dan ook periodiek bestreden (zie paragraaf 3.3.3). Jonge groeiplaatsen zijn nog relatief eenvoudig te bestrijden maar kunnen bij niets doen snel uitgroeien tot probleemlocaties. Dit komt doordat jonge groeiplaatsen in het dagelijks beheer vaak over het hoofd worden gezien en er onbewust verkeerd beheer plaats vindt. Verspreiding is hier het grootste risico. De Werkbrigade krijgt daarom jaarlijks de opdracht om alle jonge groeiplaatsen periodiek handmatig uit te graven. Jonge groeiplaatsen hebben nog weinig stengels per m2 en de stengels zijn nog dun, het wortelpakket is dan ook nog niet uitgegroeid tot een dikke massa (zie paragraaf 3.3.3).

Omdat de huidige methodes voor sanering of bestrijding geen van alle optimaal zijn, komen er vanuit kennisinstellingen en commerciële partijen regelmatig samenwerkingsverzoeken voor innovatieve projecten. Amsterdam participeert in een aantal projecten, maar initieert er zelf ook enkele. (zie verder paragraaf 3.3.6 voor een uitgebreide beschrijving van innovatieve projecten). In bijlage 5 is een overzicht van de kosten, efficiëntie en effect op het bodemleven per in Amsterdam toegepaste methodes weergegeven.

17

3.3.1 Saneren, hoeveelheden In 2020 zijn er 17 groeiplaatsen met een gezamenlijk oppervlak van 3.681 m2 gesaneerd vanuit het Programma. Na een jaar contractuele nazorg blijken deze groeiplaatsen nog niet allemaal 100% vrij te zijn van duizendknoop, met name waar bomen staan is sprake van hergroei. Hier volgt nazorg op kosten van de aannemer tot er geen duizendknoop meer groeit. In 2021 zijn er 22 groeiplaatsen met een gezamenlijk oppervlak van 2.417 m2 gesaneerd vanuit het Programma, deze worden in de loop van 2022 opgeleverd, na een contractueel jaar nazorg. Waar daarna nog sprake van hergroei is, volgt nazorg op kosten van de aannemer. Er zijn 11 groeiplaatsen met een gezamenlijk oppervlak van 2.986 m2 in voorbereiding of in uitvoering die tussen nu en eind 2022 gesaneerd worden. Deze worden in 2023 opgeleverd. Zie bijlage 4 voor een overzicht. Sanering in ontwikkelprojecten 2019 - 2021 Bij ruimtelijke ontwikkelingsprojecten6 wordt in principe altijd duizendknoop gesaneerd indien aanwezig. Duizendknoop vormt immers, indien er geen sanering plaats vindt, een afbraakrisico voor de gemaakte investeringen in het gebied. Deze projecten worden door of onder regie van het Ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam uitgevoerd. Een aandachtspunt hierbij is dat er soms onvoldoende aandacht voor de eventueel noodzakelijke nazorg is.

In totaal zijn er door het Ingenieursbureau in tussen 2019 en 2021 24 groeiplaatsen met een totaaloppervlak van 11.392 m2 gesaneerd, zie het overzicht op de volgende bladzijde. Project IB

stadsdeel

Groeiplaatsnummers

Bongerdkade Mauritskade Zeeburgereiland De Omval NDSM-terrein Amstelkwartier

Noord Centrum Oost Oost Noord Oost

Sportpark De Toekomst (innovatief project) Jan Vroegopsingel Totaal gesaneerd

AmsterdamDuivendrecht Oost

517 & 946 1335 34, 36, 1381, 1382, 1408 1292 1571, 1572, 1573, 1574 3, 328, 329, 1414, 1415, 1416, 1417,1085, 1892 1621

Oppervlakte m2 (totaal) 113 38 40 14 1.690 735

942 24

3.3.2 Toegepaste saneringsmethodes 1. 2. 3. 4. 5.

Machinaal uitgraven en afvoeren conform protocol Amsterdam. Machinaal uitgraven en thermisch reinigen op locatie. Machinaal uitgraven, grond zeven op locatie en terugstorten. Machinaal rieken waarbij de wortels uit de grond worden getrokken. Toplaag afgraven, afdekken met folie en schone laag teelaarde.

6 Herinrichting, gebiedsontwikkeling, groot onderhoud of vervanging

18

Status monitoringsfase Schoon en afgerond monitoringsfase monitoringsfase monitoringsfase monitoringsfase

8.759

monitoringsfase

3 11.392

Schoon en afgerond

Voor alle methodes geldt dat voorafgaand aan het saneren de bovengrondse biomassa verwijderd en naar een erkende verwerker gebracht wordt. Voor alle methodes geldt dat het monitoringsprotocol van toepassing is. Ad. 1 Machinaal uitgraven: Vervuilde grond wordt afgevoerd en thermisch gereinigd bij een erkende verwerker. Daarna wordt schone grond teruggebracht. Voorwaarde is dat de volledige groeiplaats uitgegraven kan worden en er geen ondergrondse obstakels aanwezig zijn. De kosten voor het uitgraven kunnen niet los gezien worden van de herstelkosten van bijvoorbeeld een kademuur of verharding. Deze herstelkosten zijn dermate hoog dat het efficiënter is om duizendknoop te saneren wanneer deze asset aan vervanging of groot onderhoud toe is (zie het overzicht in bijlage 5). Voordelen: Nadelen:

Grote slagingskans om een locatie 100% duizendknoop-vrij te krijgen. Minimale nazorg nodig dus maar 1 keer overlast op locatie. Relatief dure methode door gronduitwisseling. Niet duurzaam: afgegraven grond is na reiniging niet meer toepasbaar, bodemleven gaat verloren. Grond verlaat de Amsterdamse grondketen. Veel transportbewegingen, dus CO2-uitstoot voor het transport én het thermisch reinigen.

Afb. 8: infographic van het Protocol Machinaal Uitgraven

Ad. 2 Thermisch reinigen op locatie: Vervuilde grond wordt ontgraven en ter plaatse in een mobiele reinigingsinstallatie thermisch verhit waardoor duizendknoopwortels gedood worden. De gereinigde grond wordt teruggestort. Voorwaarde is voldoende ruimte op de saneringslocatie voor het inrichten van een depot met reinigingsinstallatie. Voordelen:

Grote slagingskans om een locatie 100% duizendknoop-vrij te krijgen. Alle afgegraven grond wordt weer toegepast op locatie. Geen of minimaal transport want 19

Nadelen:

geen gronduitwisseling. Macro-organismen gaan dood, maar het bodemleven herstelt zich snel weer doordat de kwaliteit van de grond behouden blijft. Relatief dure methode door de vele handelingen, de reinigingsinstallatie zorgt voor CO2-uitstoot.

Ad. 3 Rieken en zeven op locatie: Vervuilde grond wordt ontgraven en ter plaatse door een zeefinstallatie gehaald. De gereinigde grond wordt teruggestort. Voorwaarden zijn: voldoende ruimte op de saneringslocatie voor het inrichten van een depot met zeefinstallatie, en de grond mag niet te nat zijn. Voordelen:

Nadelen:

Alle afgegraven grond wordt weer toegepast op locatie. Geen of minimaal transport. Minder CO2-uitstoot dan de thermische reinigingsinstallatie. Bodemleven blijft behouden. Kleinere worteldeeltjes blijven achter in de gezeefde grond. Hierdoor is nazorg altijd noodzakelijk. Daarnaast is de inzetbaarheid van deze methode afhankelijk van het weer en de grondsoort.

Ad. 4 Rieken op locatie: Met een kraantje met een riek worden duizendknoop-wortels uit de grond ‘geharkt’. Een grondmedewerker haalt vervolgens nog handmatig achtergebleven wortels weg. Voordelen: Nadelen:

Relatief goedkope methode door een lage inzet van machines. Weinig transport- en stortkosten. Minimale CO2-uitstoot. Er blijven altijd worteldelen achter in de grond. Hierdoor is nazorg altijd noodzakelijk. Vooral bij oudere groeiplaatsen is het nazorgtraject langdurig. Het duurt dan ook relatief lang voordat een locatie weer beplant wordt met oorspronkelijke beplanting. Dat kan tot onvrede en onbegrip bij omwonenden leiden.

Ad. 5 Afdekken: De vervuilde grond wordt afgedekt met een naadloze folie, dat tot aan het grondwater wordt aangebracht. Daarbovenop wordt een laag teelaarde gestort en ingezaaid met een bloemrijk inheems zaadmengsel. Voordelen: Nadelen:

Relatief goedkope methode. Geen gronduitwisseling; bodemleven blijft behouden. Geen transportbewegingen dus minimale CO2-uitstoot. Bodemvreemd materiaal (folie) blijft achter in de grond, kans op beschadiging bij werkzaamheden en daarmee kans op hergroei.

Resultaten en aandachtspunten Voor alle methodes geldt dat de voorbereiding veel tijd in beslag neemt. Het doen van de noodzakelijke vooronderzoeken, het aanvragen van de noodzakelijke vergunningen en het afstemmen met verschillende stakeholders kan, afhankelijk van de complexiteit, een jaar of meer duren.

20

De complexiteit bepaalt in grote mate de prijs per m2: ondergrondse infrastructuur, boomwortels of funderingen van constructies bemoeilijken de uitvoering. De mate van bodemverontreiniging, aanwezigheid van beschermde flora of fauna en omgevingsmanagement bepalen, behalve de prijs, ook de tijd die nodig is om tot uitvoering te kunnen komen. Voor alle saneringsmethodes geldt dat herstelkosten, met name bij civiele constructies, flink kunnen oplopen. Voorbeeld van een eenvoudig project: Baron de Coubertinlaan (Noord) Twee groeiplaatsen van in totaal 488 m2 in een natuurlijke oever met beschoeiing en bomen. Methode: 1. Verwijderen bovengrondse biomassa. 2. Duizendknoop rieken. 3. Handmatig wortelresten verwijderen. 4. Nazorg ca. 2 jaar d.m.v. periodieke elektrocutie. Kosten: € 61.400,48 (€ 125,82 per m2 incl. nazorg)

Voorbeeld van een complex project: Panamakade (Oost) Een groeiplaats van 283 m2 in een oeverconstructie van basaltblokken, de aanliggende verharding en een kademuur. Methode: 1. Verwijderen bovengrondse biomassa. 2. Duizendknoop verwijderen uit alle voegen van de kademuur en voegen opnieuw dichten. 3. Verwijderen van de oeverconstructie en de elementenverharding. 4. Machinaal afgraven van de grond met duizendknoopwortels tot aan de kademuur. 5. Plaatsen wortelscherm langs walzijde kademuur ter preventie van hergroei vanuit onbereikbare worteldelen in de muur. 6. Toepassing schone grond. 7. Terugplaatsen oeverconstructie en elementenverharding. Kosten: € 303.603,23 (€ 1.072,80 per m2). Geen nazorg nodig.

Ondanks een intensief traject om alle relevante interne en externe stakeholders mee te nemen bij iedere saneringslocatie, vindt er toch regelmatig verstoring plaats. Een aantal voorbeelden: 1. Baron de Coubertinlaan (Noord): tijdens de nazorgfase zijn nieuwe bomen in de gesaneerde grond geplant waardoor het risico op verspreiding toch weer is toegenomen. 2. Kometensingel (Noord: tijdens de nazorgfase is een faunapassage aangelegd waardoor het risico op verspreiding toch weer is toegenomen. 3. Noorderijplas (Noord): over de volledige lengte van de Zijkanaal H-weg zijn zonder toestemming van de gemeente tuintjes gecreëerd die inmiddels vol zitten met JDK. Hier is nooit op gehandhaafd. Dat maakt de uitvoering van het saneren erg lastig en zeer intensief qua omgevingsmanagement. 4. Regelmatig worden groeiplaatsen in gras nog steeds gemaaid, ondanks dat ze bekend zijn en er bordjes ‘niet maaien – hier groeit Japanse duizendknoop’ zijn geplaatst

21

3.3.3 Bestrijden, hoeveelheden Bestrijden is een langduriger traject dan saneren, maar geeft minder overlast tijdens de werkzaamheden en het betreft geen ruimtelijke ingreep. Hierdoor zijn er geen vooronderzoeken nodig en de werkvoorbereiding is minimaal. Met name bij kademuren en verharding is bestrijden tevens een goedkopere optie dan saneren.

Afb. 9: machinaal afgraven Japanse duizendknoop langs de Panamakade, foto Henri Wichers

Jaarlijks, aan het begin van een groeiseizoen, krijgen alle bestreden locaties een 0-meting om te bepalen of de groeiplaats vrij is van duizendknoop, of dat bestrijding nog een jaar wordt vervolgd. Wanneer er geen hergroei zichtbaar is volgen in de loop van een kalenderjaar, conform het protocol Monitoren, nog drie monitoringsrondes. Als na de 3de monitoring nog steeds geen duizendknoop zichtbaar is volgt afmelding. Als er wel weer hergroei zichtbaar is wordt bestrijding hervat. Bestrijding wordt uitgevoerd door ofwel de Werkbrigade, ofwel door de gecontracteerde groenaannemers die het Dagelijks Onderhoud uitvoeren. Dit betreft in totaal 12 verschillende opdrachten per jaar. Verkeersonveiligheid en overlast In augustus 2020 is er gestart met het periodiek bestrijden van groeiplaatsen. Bestrijden gebeurt op plaatsen waar saneren te complex, te overlastgevend en/of te duur is. Voor alle plekken waar de plant voor verkeersonveilige situaties zorgt is dat het geval, omdat saneren voor veel verkeershinder zou zorgen. Bovendien is daar sprake van kapitaalvernietiging (de weg heeft nog niet zijn technische levensduur bereikt.

22

Eind 2021 zijn de volgende hoeveelheden bestreden wegens onveilige of overlastgevende situaties:

Aantal groeiplaatsen

m2

Noord

22

3.079

Nieuw-West

5

540

Centrum/West

9

214

Zuid

12

1.334

Zuidoost

15

522

Oost

20

1.713

Weesp

0

0

totaal

83

7.402

Afb. 10: verdeling in m2 wegens onveilige situaties of overlast bestreden Japanse duizendknoop per stadsdeel

Van alle groeiplaatsen die in 2020 zijn bestreden was in 2021 afname in hergroei te zien. In het voorjaar van 2022 worden de in 2021 bestreden groeiplaatsen gemonitord om te bepalen welke groeiplaatsen opnieuw in opdracht worden gegeven. Vanaf 2023 is er geen programmabudget meer beschikbaar om de bestrijding voort te zetten, terwijl de groeiplaatsen dan naar verwachting nog niet schoon zijn. Jonge groeiplaatsen De Werkbrigade graaft handmatig groeiplaatsen uit waarvan het wortelstelsel nog niet sterk ontwikkeld is. Hierdoor is het nog mogelijk om met een spade de wortels uit te steken waardoor de groeiplaats snel in omvang af moet nemen. In 2020 is er bij twee groeiplaatsen in het Bos en Lommerplantsoen in West enkele maanden geoefend door de Werkbrigade. Vanaf juli 2020 zijn zij werkelijk van start gegaan met 83 groeiplaatsen. Van de jonge groeiplaatsen die in 2020 zijn bestreden is in 2021 bij ca. 15% geen hergroei meer geconstateerd. Jaarlijks worden alle nieuw ontdekte jonge groeiplaatsen aanvullend in opdracht gegeven aan de Werkbrigade. In 2021 heeft de Werkbrigade in totaal 107 groeiplaatsen met een totaaloppervlak van 6.762 m2 bestreden (z.o.z.). De duizendknoop-ploeg van de Werkbrigade is inmiddels zeer deskundig op het gebied van duizendknoop. Zij geven advies aan vrijwilligers en geven uitleg aan geïnteresseerde passanten.

23

Aantal groeiplaatsen

m2

Noord

12

2.471

Nieuw-West

32

1.351

Centrum

3

12

West

14

863

Zuid

24

1.607

Zuidoost

4

57

Oost

17

392

Weesp

1

9

totaal

107

2.226

Afb. 11: verdeling in m2 door de Werkbrigade bestreden Japanse duizendknoop per stadsdeel

Vanaf 2023 is er geen programmabudget meer beschikbaar om de bestrijding voort te zetten, terwijl een deel van de groeiplaatsen dan naar verwachting nog niet schoon is.

3.3.4 Toegepaste bestrijdingsmethodes7 Handmatig uitgraven jonge groeiplaatsen Groeiplaatsen met nog maar enkele (dunnere) stengels per m2 worden iedere drie weken van mei t/m oktober met een spade uitgestoken en afgevoerd naar een erkende verwerker. Naar verwachting is een groeiplaats na twee tot drie jaar volledig duizendknoop-vrij. De randvoorwaarden voor uitvoering zijn 1. Niet te grote groeiplaats 2. Niet in verharding, betonconstructies of kademuren 3. Per groeiplaats niet meer dan enkele stengels per m2 met een maximale diameter in volgroeid stadium van minder dan een cm. Voordelen: Nadelen:

lage kosten, geen vooronderzoeken nodig, geen transport van groot materieel daardoor minimale CO2-uitstoot, geen bodemverstoring. arbeidsintensief, enkel uitvoerbaar in open grond, niet in verharding. Niet uitvoerbaar bij grote en/of oudere groeiplaatsen.

7 Zie voor een overzicht van alle methodes en de kosten bijlage 5

24

Afb. 12: de Werkbrigade graaft jonge groeiplaatsen uit in het Westerpark

Elektrocutie Handmatig wordt met een lans door iedere stengel een stroomstoot van 5.000 volt gejaagd. Dit gebeurt maandelijks van mei t/m oktober. De sapstroom van de plant geleidt de elektriciteit tot in de wortel- en taktoppen. De stengels gaan dood maar de wortels niet helemaal maar raken uitgeput doordat zij steeds moeten investeren in nieuwe groei van stengels. Dit is zichtbaar in steeds dunner wordende stengels. De looptijd is naar verwachting ca. 5 jaar en is afhankelijk van de ouderdom van het wortelpakket; hoe ouder hoe dikker en hoe langer de bestrijding nodig is. De randvoorwaarden voor elektrocutie zijn:  niet te grote groeiplaats  niet uitvoerbaar direct bij wateroppervlak, metaal (bijvoorbeeld vangrails) en hoogspanningskabels. Voordelen: Nadelen:

Als enige methode8 goed toepasbaar bij bijvoorbeeld bomen, kadeconstructies, funderingen en in verharding. Behoud van bodemleven. hoog gebruik van elektriciteit waardoor de kosten kunnen variëren. Klic-melding noodzakelijk. Lange looptijd. Arbeidsintensief.

Volvelds Met een wagen met elektrocutie-element van 1,5 tot 4 meter breed worden over de hele breedte al rijdende de planten behandeld met 8.000 Volt. Zelfde effect als handmatig elektrocutie. De looptijd is

8 Met uitzondering van het chemische bestrijdingsmiddel glyfosaat, maar dat wordt niet door Gemeente Amsterdam

toegepast.

25

naar verwachting ca. 5 jaar en is afhankelijk van de ouderdom van het wortelpakket; hoe ouder hoe dikker en hoe langer de bestrijding nodig is. Volvelds is zeer geschikt om grote groeiplaatsen met niet al te steile hellingen of veel reliëf te behandelen. Voordelen:

Nadelen:

arbeidsextensief, kortere doorlooptijd dan handmatige elektrocutie. Alleen de toplaag van de bodem wordt tijdelijk beïnvloed, daaronder blijft bodemleven behouden. hoog gebruik van elektriciteit waardoor de kosten kunnen variëren. Gebruik van groot materieel waardoor hogere CO2-uitstoot dan handmatige elektrocutie.

Afb. 13: Volvelds wordt toegepast langs de IJsselmeerstraat in Noord

Heetwater Planten worden overgoten met kokend water. Bij de dikke holle (vooraf gesnoeide) stengels loopt het water tot in de wortels door. Deze methode is in 2021 voor het eerst toegepast op een aantal plekken in Noord. Bij aanvang van het groeiseizoen in 2022 worden deze locaties beoordeeld op de resultaten. Randvoorwaarden voor heetwater zijn:  niet bij vaste planten of heesters die niet beschadigd mogen worden. Voordelen:

Toepasbaar op plekken waar elektrocutie niet mogelijk is (hoogspanningskabel, metalen hekken, tegen water). Alleen de toplaag van de bodem wordt tijdelijk beïnvloed, daaronder blijft bodemleven behouden.

Nadelen:

Meer behandelingen per jaar dan elektrocutie, daardoor meer transportbewegingen en dus CO2-uitstoot. Minder effectief dan elektrocutie.

3.3.5 Beheren Het uitgangspunt is om Japanse duizendknoop niet te maaien of te snoeien, omdat dat de groei juist stimuleert. Beheren is in feite een beheersmaatregel gericht op het onder controle houden van een 26

groeiplaats zonder verdere verspreiding. In Amsterdam doen we dat slechts op 1 plek in Noord op de volgende wijze: Intensief maaien met opvangbak: Het 2x per maand maaien van gazon waarbij alle resten zorgvuldig worden opgevangen en verwerkt door een erkende verwerker. Deze methode is alleen toepasbaar op gazon. Een goede visuele afbakening is vereist wanneer een deel van het gazon regulier wordt gemaaid. Waterschappen passen deze methode meer toe.

3.3.6 Innovatie Bij aanvang van het programma in 2019 was er nog niet veel onderzoek gedaan naar mogelijkheden om de Japanse duizendknoop te bestrijden of te saneren. Sindsdien heeft Amsterdam op innovatieve wijze enkele groeiplaatsen plekken gesaneerd en is er geparticipeerd in onderzoeken. Thermische bodemverhitting HMVT Milieutechniek heeft een methode ontwikkeld en gepatenteerd om de wortels van de duizendknoop te doden door de bodem te verhitten tot 50 ºC. Hiertoe wordt hete lucht de bodem in geblazen. Deze methode is eerst in een gronddepot in de Haven van Rotterdam uitgetest onder wetenschappelijke begeleiding van Wageningen Universiteit. Vervolgens is de methode in situ – succesvol – uitgetest nabij het Rembrandtpark in de Titus van Rijnstraat. Resultaat: binnen het projectgebied is de duizendknoop 100% verdwenen. Langs de randen, die onvoldoende verhit zijn geweest, is op enkele plekken hergroei geconstateerd. Hier zal de werkbrigade nazorg verlenen. Ondanks langdurige verhitting is binnen korte tijd weer begroeiing ontstaan, waaruit geconcludeerd kan worden dat in ieder geval de zaadbank bestand is tegen verhitting. Voordelen:

Nadelen:

effectief, in verhouding met bestrijding een korte doorlooptijd van ca. 4 weken met 10 m2. Geen gronduitwisseling, kruidlaag herstelt snel. Macrofauna krijgt door geleidelijke verhitting de tijd om weg te trekken. Niet toepasbaar bij te behouden bomen, gas- of elektriciteitskabels. Locatie dient voor langere tijd afgesloten te worden. Lange voorbereidingstijd i.v.m. tijdelijke energieaansluiting, noodzakelijke onderzoeken. Kan verbrandingslucht verspreiden, intensief omgevingsmanagement noodzakelijk. Hoog energieverbruik.

Kosten voor Amsterdam: Kosten voor de aannemer: Kosten voor WUR:

€ 108.000,€ 61.000,- + uren € 0,- + uren

De kosten zijn niet direct te vertalen in eenheidsprijzen, omdat in de eerste fase de uitvoering regelmatig bijgesteld moest worden. Kosten zijn tevens afhankelijk van de beschikbaarheid van elektriciteit en diverse omgevingsfactoren.

27

Afb. 14: Thermische bodemverhitting aan de Titus van Rijnstraat in West, naast de brug van de Cornelis Lelylaan.

Japanse bladvlo: Een onderzoek naar de Japanse bladvlo als biologische bestrijding. Trekker van het onderzoek is de Universiteit van Leiden en het onderzoek wordt gefinancierd door meerdere probleemhouders, waaronder Gemeente Amsterdam. Na 10 jaar vooronderzoek in o.a. het Verenigd Koninkrijk is de uit Japan geïmporteerde bladvlo op drie proeflocaties in het najaar van 2020 in Nederland uitgezet, waaronder het Piet Kranenbergpad in Amsterdam Zuid. Tijdens het vooronderzoek is onder andere onderzocht of de bladvlo zich ook op andere waardplanten kan vestigen en daarmee zelf een invasieve exoot kan worden. Dat is niet het geval. 9 Doel van het onderzoek: overleeft de bladvlo de Nederlandse winter en plant hij zich voort? Beide vragen zijn positief beantwoord. De bladvlo is in Japan de natuurlijke vijand van de Japanse duizendknoop en voedt zich met de sappen uit jonge scheuten. In de toekomst kan wellicht de bladvlo in combinatie met maaien ter bestrijding van de duizendknoop ingezet worden. Waarschijnlijker is echter dat de bladvlo een instrument wordt om een groeiplaats onder controle te houden. Het project bevindt zich nog in de onderzoeksfase. Er is een LIFE-subsidie aangevraagd voor vervolgonderzoek de komende 5 jaar.