tussentijdse evaluatie JDK.pdf

9 Zie voor meer informatie: https://bestrijdingduizendknoop.nl/overige-onderzoeken/biologische-bestrijding

28

Afb. 15: de Japanse bladvlo wordt uitgezet langs het Piet Kranenbergpad

Japanse bladschimmel Parallel aan het onderzoek naar de Japanse bladvlo en binnen hetzelfde consortium wordt de Japanse bladschimmel onderzocht op mogelijkheden om als biologisch bestrijdingsmiddel in te zetten. Dit onderzoek bevindt zich nog in de laboratoriumfase. Roots reset Toegepast bij Sportpark de Toekomst waar het Ingenieursbureau voor de opgave stond om 8.759 m2 Japanse duizendknoop te saneren. Roots reset (voorheen Herbie korrels) is een biologische methode om de bodem vrij te maken van ziekten, schimmels, insecten en onkruid door het inbrengen van plantaardige eiwitrijke korrels die makkelijk afbreekbaar zijn in de bodem. Bij deze afbraak wordt in eerste instantie zuurstof verbruikt. Hierdoor wordt, door het afdekken met plasticfolie, de bodem zuurstofloos. Vervolgens verloopt de afbraak verder onder anaerobe omstandigheden. Bij dit fermentatieproces komen allerlei stoffen vrij (vetzuren, methaan, zwavelwaterstof, etc.) waardoor ziekteverwekkers maar ook duizendknoopwortels afsterven en er een gebruiksklare schone grond ontstaat. Dit product is al op diverse plekken in het land met succes toegepast. Hergebruik grond met duizendknoopresten In Buiksloterham in Noord is een voormalige haven van Waternet gedempt met grond met duizendknoopresten afkomstig uit andere projecten.

Hier is besmette grond onder het grondwaterniveau gestort en afgewerkt met een dikke laag grond. De verwachting is dat de plant dit niet overleeft. Omdat dit een nieuwe methode is, bestaan er nog geen richtlijnen voor. Daarom wordt deze locatie nog drie jaar lang gemonitord op hergroei.

Onderzoek grondverwerking Grondbank In 2021 is er een vooronderzoek gestart om met duizendknoop besmette grond effectief, duurzaam en (kosten)efficiënt te reinigen op de Grondbank van Amsterdam. Doelstelling is om in 2022 in de vorm van fieldlabs verschillende reinigingstechnieken te testen. Na reiniging dient de grond met zekerheid volledig duizendknoop vrij te zijn waarna deze via de grondketen lokaal kan worden hergebruikt. Het 29

streven hierbij is een zo hoogwaardig mogelijk hergebruik, in ieder geval hoogwaardiger dan de kwaliteit van het restproduct van de huidige aanpak, dat vrijwel geen structuur en bodemleven meer bevat. Het doel is om uiteindelijk 1 methode op te kunnen schalen naar een definitieve verwerkingsinstallatie. Hierdoor kunnen in de toekomst de kosten voor sanering drastisch dalen. Het onderzoek is een samenwerkingsverband tussen Amsterdam Metropolitan Solutions (AMS), Wageningen Universiteit (WUR), de directies Verkeer en Openbare Ruimte (V&OR) en Grond & Ontwikkeling (G&O) van de Gemeente Amsterdam, en Rijkswaterstaat.

3.4 Aanbevelingen doel 2: saneren meest urgente groeiplaatsen 1. Ook ná 2022 jaarlijks groeiplaatsen duizendknoop verwijderen, urgentie op verspreiding, verkeersveiligheid en jonge groeiplaatsen.  Nu het areaal aan duizendknoop meer inzicht geeft in de hoeveelheid en de problematiek (zie hoofdstuk 2) is het ook duidelijk dat met het aanpakken van de meest urgente groeiplaatsen het probleem nog niet verholpen is. Individuele groeiplaatsen worden in de toekomst meer en meer door projecten gesaneerd. Door de focus in de aanpak te leggen op die clusters waar verspreiding of snelle groei zichtbaar is (zie ook de aanbevelingen voor inventarisatie) wordt de aanpak meer strategisch van aard. De verspreidingshaarden worden weggenomen, de andere groeiplaatsen raken geïsoleerd, en zijn daardoor beter projectmatig te saneren.  De huidige bestrijding van 83 groeiplaatsen die voor onveilige situaties zorgen is ook na 2022 naar verwachting nog niet afgerond, hier heeft Amsterdam een zorgplicht.  Er zullen, ondanks het borgen van kennis en kunde toch altijd nog nieuwe groeiplaatsen ontstaan. Het is van belang om deze direct te laten bestrijden door de Werkbrigade, voordat ze uitgroeien tot probleemlocaties. 2. Het verwijderen van groeiplaatsen opnieuw aanbesteden. De huidige contractvorm behelst alleen het saneren van groeiplaatsen.

Het bestrijden gebeurt via 12 verschillende opdrachten aan gecontracteerde aannemers. Vanaf 2023 het verwijderen laten verzorgen door 1 contractant die zowel kan saneren als bestrijden. Hierdoor kan per te verwijderen groeiplaats het beste maatwerk geleverd worden op het gebied van kosten, duurzaamheid en efficiency.

30

4 Evaluatie doel 3: kennis en kunde borgen in de organisatie 4.1 Samenvatting De belangrijkste oorzaken voor het ontstaan van nieuwe groeiplaatsen zijn grondverzet en verkeerd beheer. Dit gebeurt doordat kennis en kunde ontbreekt, maar ook doordat er geen duidelijke regelgeving is. Twee belangrijke instrumenten waarmee organisatie-breed kennis en kunde geborgd worden, zijn nu in de afrondende fase beland: 1. Een Protocol Japanse duizendknoop waarmee de vraag naar beleidsmatig gemaakte afspraken voldaan wordt. Dit Protocol is voorgelegd aan de wethouder en moet vervolgens ambtelijk vastgesteld worden zodat geïmplementeerd wordt in de gemeentelijke organisatie. 2. Een digitale cursus in 6 modules die (in wisselende samenstelling van modules) voor verschillende doelgroepen ingezet kan worden. Een deel van deze cursussen wordt publiek toegankelijk via de website. In 2022 volgt een informatieve bijlage van het Protocol met praktische handvaten voor ambtenaren die met Japanse duizendknoop te maken krijgen. De informatie die daar in staat wordt ook in de verschillende modules van de cursus behandeld en komt op intranet te staan. Het Kernteam JDK, met vertegenwoordigers van de meeste directies die werkzaam zijn in de openbare ruimte, werkt al enige jaren aan het vergroten van de interne kennis en kunde omtrent de Japanse duizendknoop.

In dit hoofdstuk evalueren de betrokken directies de afgelopen twee jaar, en benoemen zij de voor hen betreffende aandachtspunten en de kansen die de komende jaren verder uitgewerkt (kunnen) worden.

4.2 Intern beleid: Protocol Japanse duizendknoop Binnen de organisatie Gemeente Amsterdam komen veel verschillende afdelingen, met veel verschillende werkprocessen, in aanraking met de duizendknoop. Er is behoefte aan een duidelijk intern beleid ten aanzien van verantwoordelijkheden: wie moet betalen en wie moet uitvoeren? Medewerkers hebben bovendien behoefte aan duidelijke instructies en naslagwerken op een gecentraliseerde plek. Beide onderdelen krijgen een plek in het Protocol Japanse duizendknoop. Het Kernteam JDK (zie paragraaf 4.4) vertegenwoordigt de afdelingen die in de praktijk het meeste met de Japanse duizendknoop in aanraking komen. De leden zijn het eerste aanspreekpunt per afdeling tijdens de ontwikkeling van het document. Het Protocol Japanse duizendknoop bestaat uit twee delen: 1. Een beleidsmatig deel waarin de afspraken en verantwoordelijkheden zijn vastgelegd. Dit onderdeel is inhoudelijk afgerond. 2. Een informatief deel met instructies, naslagwerken en overige informatie voor medewerkers. Deze sluit aan op de informatie uit de cursus (zie vorige paragraaf) en wordt in de loop van 2022 afgerond. 31

4.3 E-learning Japanse duizendknoop Circa 300 medewerkers van Amsterdam en de Werkbrigade waren in de maanden maart t/m mei 2020 ingeroosterd om deel te nemen aan een cursus Japanse duizendknoop. Op de vooravond van de eerste cursusdag ging echter de eerste Covid-lockdown in werking, waardoor de cursussen geen doorgang konden vinden. Een jaar van onzekerheid volgde, waarna besloten werd om de fysieke cursus om te zetten naar een digitale. Inmiddels is de zgn. E-learning Japanse duizendknoop afgerond en getest door het Kernteam en vakinhoudelijk betrokkenen. De E-learning bestaat uit zes modules: 1. Herkenning 2. Problematiek en risico’s 3. Dagelijks onderhoud 4. Projectmatige aanpak 5. Grondverzet 6. Duizendknoop per projectfase (pbi en plaberum) Deze modules worden in het eerste kwartaal van 2022 via EduManager aangeboden. De modules 1-2-3 komen tevens op de website https://www.amsterdam.nl/wonenleefomgeving/japanse-duizendknoop/. Zodoende kunnen ook geïnteresseerde bewoners de cursus volgen.

Afb. 16: de verschillende modules E-learning

4.4 Kernteam JDK Het Kernteam JDK komt iedere zes weken bij elkaar om op strategisch niveau de doelstellingen uit de notitie te borgen binnen betrokken directies. De afgevaardigden van deze directies hebben voor de tussentijdse evaluatie aandachtspunten en kansen benoemd om de aanpak van JDK te borgen binnen de eigen directie, op basis van de ervaringen van de afgelopen twee jaar.

32

De kansen bieden mogelijkheden om nadere invulling aan de gestelde programmadoelen te geven. Vanaf 2023 stopt het Kernteam JDK in de huidige vorm, en kunnen de kansen in verschillende werkgroepjes van kernteamleden uitgewerkt worden. De aandachtspunten dienen onder regie van het betreffende kernteamlid en binnen de betreffende directie uitgewerkt te worden. Per directie zal er in 2022 dan ook een informatieronde verzorgd moeten worden om draagvlak voor die aandachtspunten te creëren, en het Protocol Japanse duizendknoop en de cursus onder de aandacht te brengen.

4.4.1 Verkeer en Openbare Ruimte (V&OR) | Stedelijk Beheer V&OR is verantwoordelijk voor Monitoring en Inspectie (M&I) en Groot Onderhoud (GO) of Vervanging (VV) van de assets. Ca. 80% van de projecten die het Ingenieursbureau uitvoert betreft groot onderhoud met V&OR als opdrachtgever. Uitgangspunt daarbij is om assets een maximale levensduur tegen zo laag mogelijke onderhoudskosten mee te geven. Japanse duizendknoop is in feite een antiasset die zowel de levensduur van assets verkort door schade te veroorzaken, als ook op de budgetten drukt doordat sanering of bestrijding hoge kosten met zich mee brengt. De overkoepelende aanpak van deze anti-asset is belegd bij team Groen. Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  De Japanse duizendknoop is een onderdeel geworden van de technische (NEN-)inspecties voor Civiele constructies en de NEN-inspecties voor Groen. Hier komen nieuwe meldingen van groeiplaatsen uit voort, en het geeft de betreffende asset informatie over de oorzaak van de afgenomen technische staat van het geïnspecteerde.  De assets Groen, Water, Wegen en Civiele Constructies zijn goed bekend met de problematiek en weten waar deskundig advies ingewonnen kan worden. Zij zijn binnen Stedelijk Beheer ook de grootste probleemhouders.

Aandachtspunten  Bij de voorbereiding voor GO of VV is de check met duizendknoop nog geen vanzelfsprekendheid waardoor sanering van een groeiplaats binnen een project nog niet altijd naar wens verloopt of tijdig wordt gefinancierd.  Alle directies moeten via een vastgesteld PBI-schema knelpunten signaleren, projecten begroten en keuzes maken. In het PBI-schema en de bijbehorende checklists is nog geen aandacht voor invasieve exoten. Kansen  Vanaf 2023 werken alle assets met dezelfde assetbeheer-applicatie. Ook het databeheer van Japanse duizendknoop migreert naar diezelfde applicatie. Hierdoor is een tijdige koppeling tussen de programmering van de assets en de aanwezigheid van duizendknoop in en om projectgebieden in de toekomst geborgd.  In 2022 wordt een nieuwe aanbesteding voorbereid voor het 1. Verwijderen JDK (zowel saneren als bestrijden) 2. Monitoring en Inspectie JDK 3. Advies (Plan van Aanpak en Begeleiding van het Werk) Onderdeel 3 voorziet in een flexibele schil dat ingekocht kan worden bij ruimtelijke ingrepen (zie paragraaf 4.4.4, Ingenieursbureau)  De aanpak van de Japanse duizendknoop kan een blauwdruk zijn voor de toekomstige aanpak van andere invasieve exoten, in het bijzonder flora.

33

4.4.2 Grond en Ontwikkeling (G&O) De Amsterdamse grondbank zet per jaar zo’n 1 miljoen m3 grond om. Het uitgangspunt is dat zo weinig mogelijk grond de gemeentelijke grondketen verlaat. Grond die thermisch gereinigd wordt, momenteel de gangbare reinigingsmethode bij JDK, verlaat de Amsterdamse grondketen. G&O is daarnaast opdrachtgever voor het bouwrijp maken van gemeentelijke grond, geeft erfpacht uit en beheert onroerend goed. Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  In de Amsterdamse Richtlijn voor Verkennend Onderzoek (ARVO) is sinds medio 2019 de verplichting opgenomen om bij bodemonderzoek de duizendknoop kaart (https://maps.amsterdam.nl/duizendknoop) te raadplegen en het projectgebied visueel te inspecteren op de aanwezigheid van JDK.  Partijen grond die: (1) worden aangeboden bij de grondbank, (2) gekoppeld kunnen worden aan projecten binnen de stad of (3) die buiten de stad worden aangeboden, worden gecontroleerd op duizendknoop groeiplaatsen. Doordat deze kaart steeds completer wordt, medewerkers steeds beter (resten van) de plant weten te herkennen en bewustwording steeds groter wordt, wordt ook verspreiding door grondverzet steeds beter voorkomen.  Vanuit de Werkgroep Advies en de Grondbank Amsterdam zijn in oktober 2020 verschillende partijen duizendknoophoudende grond onder de grondwaterspiegel toegepast in het project ‘Landaanwinning Kavel 8’.

Het project behelst de demping van een gedeelte van de huidige Waternethaven, gesitueerd aan de Papaverweg 54 in Amsterdam Noord. Middels een wijziging op het bestaande raamsaneringsplan, is de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied akkoord gegaan met de beoogde toepassing. Het project wordt gemonitord. Er is inmiddels 1 plant terug gegroeid, maar er dient nog onderzocht te worden of deze plant daadwerkelijk afkomstig is uit de laag besmette grond. Wat gebeurt er als grond van een bekende groeiplaats bij de Grondbank wordt aangeboden zonder dit te vermelden? De ontdoener (aanbieder van de grond) wordt op de hoogte gesteld van de aanwezigheid van de groeiplaats en verwezen naar amsterdam.nl/duizendknoop voor meer informatie over de Amsterdamse werkwijze en uitvoeringsprotocollen wat betreft JDK. In overleg met het beheer van de Grondbank wordt een kosten-aanbieding gedaan voor het ontvangen van de grond op de TOP Noodstort. Dit depot heeft een afgezonderd deel met asfaltvloer waar JDK grond veilig opgeslagen kan worden. De kosten zijn afhankelijk van de overige verontreinigingen in de grond en de eventuele beschikbaarheid van hergebruikprojecten op dat moment (zoals het onder water zetten in de Buiksloterham).

Aandachtspunten  Ondanks controle op grondstromen kan met duizendknoop besmette grond toch op een terrein van de toepassende partij terecht komen. Wettelijk is geregeld dat de toepasser verantwoordelijk is voor de chemische kwaliteit van de toe te passen grond. Dit is niet het geval voor invasieve exoten en is ook niet goed te testen. Constatering gebeurt daardoor als het al te laat is. Er zijn nog geen richtlijnen of afspraken vastgelegd hoe de Gemeente Amsterdam met dat soort situaties om moet gaan.  In de ARVO10 is vastgelegd dat in bodemonderzoeken ook de aanwezigheid van duizendknoop moet worden vastgelegd op basis van visuele waarnemingen. Als er sprake is van chemisch

10 Amsterdamse Richtlijn voor Verkennend Onderzoek

34







vervuilde grond welke gesaneerd dient te worden of als het rapport wordt gebruikt ten behoeve van een vergunning aanvraag, dan krijgt de Omgevingsdienst het rapport met de resultaten van het bodemonderzoek. Zo niet, dan is het rapport enkel voor de opdrachtgever. De opdrachtgever van het bodemonderzoek bepaalt vervolgens een verdere actie, op basis van de werkzaamheden. In het Protocol JDK (zie bijlage 1) worden de verantwoordelijkheden van opdrachtgevers vastgelegd. Sinds 2019 in de ARVO opgenomen dat aanwezige duizendknoop gemeld moet worden. Vanaf dat moment wordt de aanwezigheid van duizendknoop dus opgenomen in een rapportage van een bodemonderzoek als dat door een gecontracteerde partij gebeurt. Een bodemonderzoek blijft vijf jaar geldig, ook als deze vóór 2019 is uitgevoerd. Een maaiveldinspectie voor bodemonderzoek vindt eenmalig plaats en is daarom een momentopname. Een bodemonderzoek kan ook buiten groeiseizoen uitgevoerd worden. Als het een kleine of jonge groeiplaats is, dan kan deze niet opgemerkt worden buiten het seizoen. Hierdoor kan de aanwezigheid van duizendknoop over het hoofd worden gezien. Bij de overdracht van gemeentegrond naar een projectontwikkelaar zijn nog geen bepalingen ten aanzien van JDK opgenomen.

Zeker wanneer een bouwkavel gesaneerd is van duizendknoop is het van belang verantwoordelijkheden ten aanzien van monitoring of nazorg op te nemen in de terreinspecificaties, of contractuele verplichtingen vast te leggen in de erfpachtbepalingen. Ook wanneer vlak buiten de projectgrenzen JDK planten zijn geschouwd kan hiervoor wellicht iets worden opgenomen.

Kansen  Binnen G&O wordt gezocht naar mogelijkheden om JDK te saneren in GREX-gebieden. Het Rijk geeft jaarlijks subsidies voor bodemsanering (in situ) van chemisch vervuilde grond bij projecten gericht op gebiedsontwikkeling. In 2021 is er subsidie aangevraagd voor het saneren van een GREX-locatie met duizendknoop. Omdat de subsidies gericht zijn op chemische saneringen is de aanvraag afgewezen. Toch blijft dit een optie om te proberen.  In 2021 is een vooronderzoek gestart naar mogelijkheden om met JDK-vervuilde grond zo duurzaam mogelijk en met zoveel mogelijk behoud van de biologische en chemische kwaliteit te reinigen op het terrein van de Grondbank. Zie paragraaf 3.3.6 voor toelichting/beschrijving.  Transport van met JDK besmette grond valt volgens het Kennisnetwerk Invasieve Exoten ook onder het vanaf 1 januari 2022 geldende nationaal handelsverbod van drie soorten Aziatische duizendknoop. Uitgezonderd hiervoor is het transport met als doel reiniging van de duizendknoopresten. Dit geeft mogelijkheden voor het formaliseren van en handhaven op grondstromen met JDK-besmette grond.  G&O bodem is in samenwerking met de OD bezig met het opstellen van een nieuw bodembeleidskader (voorheen Nota bodembeheer). Wellicht biedt dit mogelijkheden om aanvullende maatwerkregels op te nemen in het Omgevingsplan ten aanzien van omgang met Japanse duizendknoop in de stad.

4.4.3 Ruimte en Duurzaamheid (R&D) De stadsecologen van Ruimte en Duurzaamheid (R&D) leveren al in planvormingsfase advies bij herinrichting of gebiedsontwikkeling en zijn betrokken bij beleid aangaande de groene inrichting van de openbare ruimte en het verbeteren van de biodiversiteit. In gebiedsontwikkelingen kunnen de stadsecologen van R&D, vanwege hun vroegtijdige betrokkenheid, snel acteren op Japanse duizendknoop, zeker nu we een steeds beter beeld krijgen van het areaal.

35

Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  Stadsecologen controleren bij planvorming standaard op aanwezigheid van de duizendknoop in en om een projectgebied en adviseren om eventueel aanwezige duizendknoop te saneren.  Het Handboek Groen (2de versie) is vastgesteld in november 2021 en heeft betrekking op de juiste aanleg van het groen in de stad. Hierin zijn ook regels ten aanzien van de Japanse duizendknoop opgenomen (zie paragraaf 5.3). Aandachtspunten  Er is geen controle op opvolging van de adviezen van de stadsecologen binnen het project. Bekend is dat de adviezen niet altijd worden opgevolgd.  In het Handboek Rood heeft duizendknoop nog geen plek, bijvoorbeeld als een verwijzing naar het Handboek Groen .  In de meeste gevallen zijn de stadsecologen van R&D niet tot in detail betrokken bij de voorbereiding van bijvoorbeeld Groot Onderhoud of in het Programma Bruggen en Kademuren. De eventuele aanwezigheid van duizendknoop komt dan via de rapportages quickscans Natuur en bodemonderzoeken boven water, maar de kans bestaat dat daar geen gevolg aan wordt gegeven. Het Protocol JDK (zie bijlage 1) legt daarvoor de verantwoordelijkheden vast. Kansen  Door vroegtijdig constateren van groeiplaatsen in een plan- of projectgebied, en het tijdig budgetteren van sanering, kan er kostenefficiënt gehandeld worden.

4.4.4 Ingenieursbureau (IB) Het Ingenieursbureau is de uitvoerende directie bij ruimtelijke ingrepen. Door de grote vaktechnische kennis is het IB tevens betrokken bij de planvormingsfase van projecten en adviseert bij grootstedelijke programma’s als Programma Bruggen en Kademuren. Daarnaast borgen ecologen van het IB een naleving van de Wet natuurbescherming binnen projecten en stimuleren zij Natuurinclusief Bouwen. Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  In 2019 is de projectadvisering JDK binnen het IB geprofessionaliseerd middels de start van een JDK-adviesteam, bestaande uit een projectcoördinator en twee JDK-adviseurs.  Vakgroep Groen van het team Water Groen en (leef)Milieu (WGM) van het IB is vanaf het begin in het Kernteam JDK vertegenwoordigd. In 2021 is dit uitgebreid met vertegenwoordiging vanuit de Vakgroep Bodem. De IB-specialisten Ecologie en Bodem hebben maandelijks afstemmingsoverleg met de regievoerder JDK en het JDK-adviesteam. Op deze wijze is de meest actuele kennis over aanpak en beleid geborgd in de projecten.  In 2020 zijn de formats Natuurproducten ontwikkeld (zie paragraaf 5.3 onderdeel Instrumenten)  Waar Japanse duizendknoop in of om een projectgebied is aangetroffen wordt op verzoek van de opdrachtgever een Plan van Aanpak opgesteld door een JDK-adviseur van het IB.

Op basis hiervan kan het project de werkzaamheden ten aanzien van JDK voorbereiden, aanbesteden en uitvoeren. Indien een groeiplaats in een projectscope aanwezig was, dan is deze op kosten van het project verwijderd en/of bestreden.  Bewustzijn over het probleem, kennis en kunde over JDK binnen het IB verspreidt zich langzaam als een olievlek door de projectorganisatie. Collega’s betrokken bij eerdere saneringen nemen de kennis, kunde en de motivatie mee naar volgende projecten met JDK. Zo ontstaat er steeds meer inzicht over de te maken afwegingen, methoden, kosten en 36

uitvoering. Van uitvoering tot in het directieteam zijn collega’s bekend met de Japanse duizendknoop. Aandachtspunten  Er is behoefte aan duidelijke kaders omtrent verantwoordelijkheden en financiering, welke nu zijn vastgelegd in het Protocol Japanse duizendknoop (zie ook paragraaf 4.2 en bijlage 1). Daarnaast is een goede borging van kennis, processen en (flexibele) capaciteit in de projectorganisatie van het IB van belang. Dit heeft de volle aandacht binnen het IB en de nadere invulling hiervoor krijgt steeds meer vorm.  Zowel in de PBI-checklists en de Plaberum-checklists11 is duizendknoop nog geen vast onderdeel.  Bewustzijn aan de opdrachtgeverskant is vaak nog onvoldoende. Het is de verantwoordelijkheid van de opdrachtgever om tijdig de aanpak van de duizendknoop in de projectraming te borgen. Het komt nog steeds voor dat duizendknoop toch niet in ramingen en budgetten is opgenomen, ook al is dat wel geadviseerd vanuit de stadsecologen, de quickscan natuur of het bodemonderzoek.  Het JDK-adviesteam is niet bij alle IB-projecten met JDK betrokken. Hierdoor kan eenduidigheid in aanpak verschillen en de juiste deskundigheid ontbreken.  De vraag naar advies vanuit projecten verschilt per periode. Meer bewustzijn in projecten creëert meer vraag. Dit vraagt om een flexibele capaciteit, en goede gestandaardiseerde kennis en kunde, goed geborgd in de projectorganisatie.

 De toenemende vraag en soms grilligheid van hoeveelheid vragen die het JDK-adviesteam bereiken vragen om een nadere uitwerking van een flexibele schil voor JDK-advies.  De doorlooptijd van constatering en het bepalen van de aanpak tot en met de uitvoering, nazorg en monitoring kan grote consequenties hebben voor de projectplanning. Dit is een belangrijk aandachtspunt om vanaf het begin mee te nemen in planningen en risicodossiers; omwille van o.a. tijdige voorbereiding, afstemming met stakeholders en reservering van voldoende budget.  Al bij de planvorming moeten er, indien relevant, afspraken met grote stakeholders (zoals ProRail, Rijkswaterstaat, woningcorporaties) worden gemaakt over het saneren van perceeloverschrijdende groeiplaatsen in of bij een project.  Het Programma Bruggen en Kademuren is één van grotere programma’s waar het IB in participeert, het is van belang dat bij de uitvoering Japanse duizendknoop direct en deskundig wordt gesaneerd.  Helaas is het een aantal maal voorgekomen dat na uitvoering van projecten het areaal weer in beheer kwam bij Stadswerken mét nieuwe groeiplaatsen duizendknoop. Daar zijn nu afspraken over gemaakt. Bij de oplevering van projecten aan de beheerorganisatie dient informatie over sanering (of aanbrengen vervuilde grond) meegeleverd te worden en dienen er afspraken gemaakt te worden over financiering en de wijze van nazorg.

Kansen  De projectervaring van het JDK-adviesteam i.c.m. de ervaring vanuit V&OR en G&O levert een goede basis voor meer standaardisering in de projecten. Zo zullen de komende tijd meer standaard contracteisen voor diverse contractvormen worden ontwikkeld en krijgen IBmedewerkers toegang tot een degelijke basiskennis JDK middels e-learning.

11 PBI: Plan en Besluitvormingsproces Infrastructuur, zie https://intranet.amsterdam.nl/kennis-beleid/ruimte-

economie/plan-besluitvormingsproces/ Plaberum: Plan- en Besluitvormingsproces Ruimtelijke Maatregelen, zie https://intranet.amsterdam.nl/kennisbeleid/ruimte-economie/ruimtelijk-plaberum/

37

 





Bovenstaande is een belangrijke kans voor de JDK-aanpak op de lange termijn. Kennis en kunde zal dankzij standaardisatie meer en meer geborgd zijn in de projecten zelf. Bovenstaande kansen en ontwikkelingen betreffende het borgen van structureel JDK-advies en JDK-aanpak binnen de projectorganisatie van het IB, worden momenteel uitgewerkt in een plan van aanpak. Het betreft de strategie voor korte termijn (2022) en langere termijn (vanaf 2023) nadat (samen)gewerkt kan worden met een ROK JDK en meer basiskennis in de projectorganisatie. De flexibele schil voor benodigd JDK-advies kan worden gecombineerd met de aanbesteding voor een nieuw contract in opdracht van V&OR voor Monitoring & Inspectie en Bestrijding & Sanering, welke naar verwachting in 2023 in werking zal treden (zie paragraaf 4.4.1., V&OR). De aanpak JDK is een belangrijke blauwdruk voor een eventuele projectmatige aanpak van andere invasieve exoten in de toekomst.

4.4.5 Wonen De directie Wonen gaat over beleid rondom woningkwaliteit. De Japanse duizendknoop is een direct risico dat de woningkwaliteit kan degraderen. Toezicht op behoud van woningkwaliteit, en de handhaving daarop, wordt gecoördineerd door de directie Wonen. De uitvoering is ondergebracht bij de stadsdelen. Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  De urgentieweging bij woningen wegens het risico op economische schade is verhoogd, daardoor zijn er een aantal groeiplaatsen nabij woningen hoger op de prioriteitenlijst terecht gekomen en gesaneerd.  Er is in 2020 een gesprek geweest met de Federatie van Woningcorporaties om bewustwording van het probleem duizendknoop te creëren. Die bewustwording is er steeds meer, ook doordat huurders steeds vaker bij woningcorporaties groeiplaatsen melden. De grotere woningcorporaties (Stadgenoot, De Key, Eigen Haard, Rochdale en Ymere) bestrijden de Japanse duizendknoop binnen het reguliere groenbeheer met het chemische bestrijdingsmiddel glyfosaat12. Bij grotere projecten wordt machinaal uitgraven toegepast.  Er is een onderzoek uitgevoerd door woningtoezicht om de problematiek bij funderingen in beeld te brengen. Dit resulteerde in tien risico-locaties. Zie bijlage 3 voor een overzicht en welke acties per locatie zijn uitgevoerd.  In september 2019 is er een workshop duizendknoop gegeven tijdens een vakdag VTH13.

Hierdoor is bewustwording bij VTH gegroeid. Bij gebrek aan praktijkvoorbeelden zien we wel dat de kennis wegzakt. Hier voorziet de E-learning in. Aandachtspunten:  Kennis en kunde mag nog verbeteren bij VTH. De cursus moet hierin voorzien, maar er is ook behoefte aan praktijkvoorbeelden. Bij concrete situaties is het wenselijk dat er een uitnodiging naar de teamleiders VTH bij de stadsdelen wordt gestuurd zodra een fundering is blootgelegd als gevolg van saneringswerkzaamheden. Zodoende kan er kennis opgedaan worden in hoeverre duizendknoop daadwerkelijk schade aan funderingen aanbrengt, in welke mate, bij welk soort constructies en wat de bovengrondse duidingen daarvoor kunnen zijn.

12 De gemeente Amsterdam gebruikt zelf geen chemische bestrijdingsmiddelen sinds 2015. Het gebruik van glyfosaat is

tot 1 april 2022 wettelijk toegestaan voor het bestrijden van voor holle stengelgewassen zoals Aziatische duizendknopen, zie https://www.invasieve-exoten.info/nl/invasieve-exoten/Soorten/Overige-invasieve-exoten/Japanseduizendknoop-2/Glyfosaat-stengelinjectie.htm 13 Vergunning, Toezicht, Handhaving

38



Gerichte informatievoorziening richting particulieren ontbreekt momenteel. Bewoners waarvan bekend is dat er duizendknoop in de tuin groeit moeten actief geïnformeerd worden hoe zij zelf duizendknoop kunnen bestrijden en hoe zij verdere verspreiding kunnen voorkomen. Dit moet projectmatig aangepakt worden, waarvoor tot op heden de capaciteit ontbrak.

Kansen:  Er zijn geen kansen benoemd.

4.4.6 Communicatie De afdeling Communicatie van V&OR adviseert over communicatie of een communicatiestrategie, doen en denken mee met diverse communicatie-onderdelen en verzorgen de contacten met de communicatie-medewerkers van de Stadsdelen. Er is een directe link tussen communicatie en bestuursvoorlichting, van waaruit mediaberichten gecoördineerd worden.

Afb. 17: diverse mediaberichten over (de aanpak van) de Japanse duizendknoop in Amsterdam

Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  De ontwikkeling van de digitale cursus (e-learning) (zie paragraaf 4.2 en bijlage 1) is een intensief traject geweest, waarbij de afdeling Communicatie de leesbaarheid en webtoegankelijkheid verzorgde, en de contacten met de Amsterdamse School onderhoudt.  De eerste drie modules van de e-learning hebben in de zomer van 2021 een soft launch gehad door de training aan te bieden tijdens de Summerschool. Verschillende ambtenaren zonder achterliggende kennis hebben hier de eerste drie modules kunnen volgen. 39

   



De website is flink verbeterd en biedt uitgebreide informatie voor verschillende doelgroepen. Het proces rond SIA-meldingen rond JDK is verbeterd. Meldingen worden snel afgehandeld. De infographic Protocol Machinaal Uitgraven is ge-update en aangevuld met een infographic met een Protocol Monitoren. De flyer ‘Japanse duizendknoop in de tuin’14 is vernieuwd; behalve informatie over herkenning en melden zijn er diverse stappenplannen opgenomen hoe met weinig financiële middelen duizendknoop in de tuin bestreden kan worden. Amsterdam heeft regelmatig het nieuws gehaald. Dat heeft zowel voor meer bewustwording bij inwoners en ambtenaren gezorgd, als voor kennisdeling binnen Nederland. Door de diverse media wordt Amsterdam inmiddels gezien als een landelijk expert op het gebied van duizendknoop. Bewoners zijn d.m.v. bewonersbrieven op de hoogte gebracht wanneer we actief aan de slag gingen met bestrijden of saneren bij een woonlocatie. Bij innovatieve projecten zijn informerende posters opgehangen.

Afb. 18 Infoposter bij de onderzoekslocatie voor de Japanse bladvlo

Aandachtspunten:  Communicatieafdelingen onderling moeten gevoed blijven, vooral bewonerscasussen dragen bij aan het herkenbaar maken van de problematiek.  Tamtam en intranet met interne informatievoorziening over de Japanse duizendknoop is in ontwikkeling. Intranet voorziet in statische info, TamTam richt zich meer op actuele ontwikkelingen.  Het Protocol Japanse duizendknoop moet een plek krijgen op de intranetpagina.

14 Zie de website voor de diverse flyers en protocollen: https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/japanse-

duizendknoop/

40

Kansen:  De lancering van de e-learning biedt zowel intern als extern een kans om het onderwerp duizendknoop stevig op de kaart te zetten. Met de e-learning en de communicatie daaromheen bereiken we doelgroepen die nog niet voldoende kennis over de Japanse duizendknoop in pacht hadden, maar ook doelgroepen die totaal onbekend zijn met de invasieve exoot. Zo kan bijvoorbeeld ook educatie in wijkcentra verzorgd worden.

4.4.7 Gemeentelijk Vastgoed (GV) Gemeentelijk Vastgoed (GV) beheert of verhuurt panden in gemeentelijk eigendom. In totaal betreft het ca. 2.000 stukken verhuurde grond. Dit zijn - Gronden die aan de openbare ruimte zijn onttrokken en als tuin worden verhuurd die aan een particulier perceel worden toegevoegd. Deze tuintjes gaan van de ene eigenaar op de andere over bij verkoop van de woning. - Tuinen die bij gebouwen horen die door Vastgoed worden verhuurd. In totaal beslaan de tuinen van Vastgoed enkele miljoenen m2. - Volkstuinparken waarvoor overeenkomsten zijn afgesloten: 38 stuks van in totaal 300 hectare (600 voetbalvelden) - Weiland waarvoor pachtovereenkomsten zijn afgesloten: 500 hectare. Wat is er afgelopen twee jaar gedaan?  In 2020 en de eerste helft van 2021 was GV vertegenwoordigd in het Kernteam JDK. Hierdoor is bewustzijn gecreëerd.  Een van de 10 groeiplaatsen direct tegen woningen stonden (zie bijlage 3) is in 2021 gesaneerd tijdens uitvoering van een project van GV. De nazorg is momenteel gaande. Aandachtspunten:  Vastgoed heeft geen budget voor groenbeheer op het vastgoedareaal. Bouw- of renovatieprojecten betreffen de stenen, niet de omliggende grond. Hierdoor is geen budget beschikbaar om aanwezige duizendknoop te saneren. Dit brengt een risico op verspreiding door werkzaamheden met zich mee, maar ook het risico op schade in de toekomst.

 Het is bekend dat er nog hiaten zijn in het bekende groenareaal van GV. Er kan geen analyse plaatsvinden op welke percelen van GV de duizendknoop groeit.  In huurcontracten van verhuurde (volks)tuinen is de voorwaarden opgenomen dat het groenbeheer bij de huurders ligt. Huurders moeten echter wel geattendeerd worden op de risico’s van de eventuele aanwezigheid van de duizendknoop. Een drietal volkstuinen heeft inmiddels de bestrijding opgepakt.  Gerichte informatie en educatie ten aanzien van duizendknoop richting volkstuinders ontbreekt momenteel. Omdat er nog gewerkt wordt aan uniformering van huurcontracten is dit onderdeel nog niet uitgewerkt, echter wel van groot belang. Op vrijwel alle volkstuinen groeit duizendknoop. Kansen:  Bij aankoop van gronden worden oppervlakte-inspecties uitgevoerd en vastgelegd. De aanwezigheid van de Japanse duizendknoop kan van invloed zijn op de waardebepaling. Het strekt tot aanbeveling om tijdens de oppervlakte-inspectie tevens een controle op JDK uit te laten voeren en vast te leggen.  Bij overdracht van een huurcontract naar een nieuwe huurder wordt een proces verbaal van oplevering ingevuld. Daar komt duizendknoop nog niet op voor. Opname strekt tot 41



aanbeveling, echter dient vooraf nagedacht te worden over de consequenties wanneer er vóór de overdracht JDK wordt aangetroffen. In stadsbrede afspraken met de Stuurgroep Volkstuinparken kan de verplichting tot zorgvuldige omgang met duizendknoop worden benoemd. In het project ‘grondhuurcontracten’ kan dit verder worden uitgewerkt.

4.4.8 Stadswerken Stadswerken is verantwoordelijk voor het dagelijks beheer van de Openbare Ruimte. De afdeling Flora- en Fauna is afgevaardigd in het Kernteam. Binnen de uitvoeringsorganisatie is de problematiek van de JDK inmiddels goed bekend, het uitgangspunt is dat er geen onderhoudswerkzaamheden aan duizendknooplocaties plaats vinden tenzij deze gesaneerd of bestreden worden. Wat is er de afgelopen twee jaar gedaan:  In vrijwel alle onderhoudscontracten (groen, wegen, civiele constructies, baggeren) heeft de Japanse duizendknoop een plek gekregen. Bij het afsluiten van nieuwe contracten wordt de duizendknoop, en de relevante protocollen, opgenomen.  Ook het bestrijden van de duizendknoop betreft een projectmatige aanpak. Daardoor is de afgelopen twee jaar in het Kernteam JDK afgesproken om deze aanpak niet onder Stadswerken tot uitvoering te brengen maar bij V&OR te laten. Het ‘beheerbudget’ is daarom getransformeerd naar een bestrijdingsbudget waarvan V&OR budgethouder blijft.  Op locaties waar geconstateerd werd dat het maaibeheer voor verdere verspreiding van duizendknoop zorgde zijn bordjes ‘niet maaien’ geplaatst.

Aandachtspunten  Stadswerken heeft regelmatig aannemers aangesproken op verkeerd beheer op bepaalde locaties. Dat gaat al veel beter maar blijft een aandachtspunt.  Overlastmeldingen dienen door Stadswerken te worden opgepakt en uitgevoerd. Dit betreft bijvoorbeeld éénmalige snoeiacties indien noodzakelijk om overlast tegen te gaan. Budgettair moet rekening gehouden worden met ca. € 10.000,- per jaar. Een projectmatige aanpak van een overlast gevende locatie dient te worden geprogrammeerd om uitvoering naar V&OR over te hevelen.  Aannemers van Stadswerken (zowel Flora & Fauna, Wegen en Civiele Constructies) dienen voorafgaand aan de uitvoering van dagelijks onderhoud te controleren of er duizendknoop groeit. Dit gebeurt nog niet altijd. Met name waar bestrijding plaats vindt is duizendknoop na een behandeling niet of minder goed zichtbaar. Het risico op verspreiding is daardoor aanwezig. Kansen  Met de migratie naar een integraal databeheersysteem (GISIB) in 2022 zijn groeiplaatsen niet alleen meer via de publieke kaart te controleren, maar kunnen deze direct aan een werkvoorraad voor dagelijks onderhoud van een asset gekoppeld worden.

42

4.5 Aanbevelingen doel 3: Kennis en kunde borgen in de organisatie 1.

In 2022 roadshows verzorgen langs betrokken directies om het Protocol Japanse duizendknoop, de E-learning en de relevante aandachtspunten en kansen onder de aandacht te brengen.

2.

In 2022 de uitvoerbaarheid van kansen per directie onderzoeken en prioriteren voor uitwerking in werkgroepjes van Kernteamleden.

3.

In 2022 en 2023 de aandachtspunten per directie aanpakken.

43

5 Wet- en regelgeving en instrumenten 5.1 Samenvatting Sinds de notitie Japanse duizendknoop in Amsterdam (2019) zijn er wat wijzigingen in wet- en regelgeving, en heeft Amsterdam wat instrumenten ontwikkeld om een juiste omgang met duizendknoop te borgen. Zo wordt in het landelijke Handelsverbod Aziatische duizendknopen o.a. bepaald dat commercieel transport van levensvatbare delen van de plant verboden is. Dit geldt in principe ook voor het transport van grond met duizendknoopresten, tenzij die grond ter vernietiging/reiniging wordt aangeboden. Voor de gemeente Amsterdam is een Protocol Japanse duizendknoop opgesteld met afspraken over verantwoordelijkheden ten aanzien van de duizendknoop. Dit is een beleidsdocument dat bestuurlijk vast moet worden gesteld. Voor de inrichting van de groene ruimte in Amsterdam zijn in het Handboek groen eisen opgenomen ten aanzien van de Japanse duizendknoop. Het stadsbrede raamcontract voor onderzoeken die vallen onder de Wet natuurbescherming voorziet in formats waarin de duizendknoop standaard in is opgenomen. Ten slotte strekt het tot aanbeveling om, in navolging van enkele andere gemeentes, handhavingsmogelijkheden op te nemen in de APV.

5.2 Europa Ongewijzigd: Unielijst invasieve exoten Per 3 augustus 2016 geldt een Europees verbod (EU-exotenverordening 1143/2014) op bezit, handel, kweek, transport en import van een aantal schadelijke exotische planten en dieren. Deze soorten staan op de zogenaamde Unielijst. Deze invasieve exoten zijn op de Unielijst geplaatst omdat ze in delen van de EU schade toebrengen (of dat in de toekomst waarschijnlijk zullen gaan doen) aan de biodiversiteit en/of ecosysteemdiensten. Ze kunnen ook nadelige gevolgen hebben voor de menselijke gezondheid, veiligheid of de economie. Voor lidstaten geldt de plicht om in de natuur aanwezige populaties op te sporen en te verwijderen. En als dat niet lukt om de populatie zodanig te beheren dat verspreiding en schade zoveel mogelijk wordt voorkomen.15 De Aziatische duizendknoopsoorten staan, ook na de update van 15 augustus 2019, niet op deze lijst omdat volgens de IAS-commissie16 de plant al in heel Europa aanwezig is en er nog geen effectieve bestrijdingstechnieken zijn. Daar wordt echter veel onderzoek naar gedaan, waarmee de kans toeneemt dat de plant bij een volgende update alsnog op de lijst komt. Ongewijzigd: Natura 2000 Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. Het Natura 2000-netwerk bestaat uit gebieden die zijn aangewezen onder de Europese Vogelrichtlijn en onder de Habitatrichtlijn.

De aanwezigheid van de Japanse duizendknoop kan ook leefgebieden van 15

Bron: website NVWA: https://www.nvwa.nl/onderwerpen/invasieve-exoten/unielijst-invasieve-exoten

16

IAS: Internal Audit Service voor de EU. Deze dienst geeft onafhankelijke adviezen en aanbevelingen over de kwaliteit en werking van interne controlesystemen bij de Europese Commissie, de EU-agentschappen en andere autonome instanties.

44

beschermde soorten aantasten die vastgelegd zijn in de Natura2000-richtlijn. Amsterdam grenst in Noord aan de Natura 2000 gebieden Twiske en Varkensland. Weesp grenst aan de Oostzijde met het Naardermeergebied.

wetgeving Verenigd Koninkrijk In het Verenigd Koninkrijk is de Japanse duizendknoop in de ‘Wildlife and Countryside Act 1981’ wettelijk geclassificeerd als een plant die onder controle gehouden moet worden. Het is terreineigenaren daarbij niet verboden om Japanse duizendknoop op hun eigen perceel te hebben staan. Het is wel verboden om verspreiding in de natuur of naar een naburig perceel te veroorzaken. Bij het consequent niet naleven kan een terreineigenaar zelfs worden vervolgd. Daarnaast staan in de ‘Environmental Protection Act 1990’ de toegestane methoden voorgeschreven ten aanzien van het verwijderen, transporteren en storten van met duizendknoop besmette grond of groenafval. Deze wet bepaalt dat het een misdrijf is om besmette grond op onverantwoorde wijze te storten. In aanvulling op deze twee wetten is in de ‘Anti-social Behaviour, Crime and Policing Act 2014’ opgenomen dat terreineigenaren een boete tot £2.500 kunnen krijgen als ze verzaken om de duizendknoop onder controle te krijgen.

Nederland Ongewijzigd: ministerie van LNV en de NVWA Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) belegt de aanpak van de invasieve exoten die op de Unielijst staan bij de Provincies. De Provincie Noord-Holland heeft echter nog geen concreet beleid opgesteld. Nieuw: Landelijk Handelsverbod Met ingang van 1 januari 2022 is een landelijk handelsverbod op alle Aziatische duizendknopen inclusief de dwergvariëteit Fallopia compacta in werking. Het handelsverbod is een preventieve maatregel om ecologische en economische schade te voorkomen door het uit de handel te nemen waardoor aanplant niet meer mogelijk is. Voorheen werd de plant bijvoorbeeld nog verkocht in tuincentra, dat is straks niet meer mogelijk. Dit heeft ook gevolgen voor grondtransport met duizendknoopresten. Het Kennisnetwerk Invasieve Exoten zegt hierover17: “In de Wet Natuurbescherming wordt het onder zich of voorhanden hebben, vervoeren of ten vervoer aanbieden (van delen van invasieve exoten) expliciet aangemerkt als verhandelen. Gelet op deze ruime definitie maakt het hierbij niet uit of het gaat om de delen van de duizendknoop zelf, of om de delen van de duizendknoop in een partij grond die wordt getransporteerd.” Dit betekent dat grondtransport met (levensvatbare delen van) duizendknoop verboden is tenzij een vrijstelling van toepassing is.

Vrijstelling geldt indien het niet-commerciële doeleinden betreft, indien het plaatsvindt in het kader van uitroeiing, bestrijding of beheersing of als het dode delen of dode producten van Aziatische duizendknoop betreft. Op grond van de aanname dat grondtransport in 17 Bron: https://www.invasieve-exoten.info/nl/invasieve-exoten/show/Nieuw-handelsverbod-op-Japanse-duizendknoop-

geldt-ook-voor-besmette-grond.htm

45

beginsel voor commerciële doeleinden plaatsvindt, is de vrijstelling voor ‘niet-commerciële doeleinden’ niet van toepassing. Uitzondering zou kunnen zijn verplaatsing van grond binnen bijvoorbeeld een plangebied omdat daar niet direct een tegenprestatie of voordeel tegenover staat.” Nieuw: Omgevingswet Met ingang van 1 juli 2022 treedt de Omgevingswet in werking. Hiermee wil de overheid de regels voor ruimtelijke ontwikkeling vereenvoudigen en samenvoegen. De wetten voor de leefomgeving (o.a. water, bouwen, ruimtelijke ordening en natuur) worden in de Omgevingswet gebundeld en gemoderniseerd. Onder de Omgevingswet mag een decentrale overheid regels over de onopzettelijke verspreiding van invasieve exoten via grondverzet opnemen als maatwerkregel of als decentrale regel in het Omgevingsplan, óf als beleidsregel onder de Omgevingswet. Hier zitten wel beperkingen aan. Het beleid van Amsterdam is om in eerste instantie beleidsneutraal over te gaan op de Omgevingswet. Voor de verspreiding van Japanse duizendknoop via grondverzet wordt op moment van schrijven van dit rapport onderzocht of er handhaafbare maatwerkregels opgenomen kunnen worden in het omgevingsplan. Ongewijzigd: Natuurnetwerk Nederland Het Natuurnetwerk Nederland is een landelijk samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden in Nederland.

Het vormt een belangrijk onderdeel van het landelijke natuurbeleid. Het streven is om de biodiversiteit in Nederland ten minste te stabiliseren en dus verdere achteruitgang tegen te gaan. De Japanse duizendknoop vormt hierbij een groot risico. Het Amsterdamse Bos, een deel van de Nieuwe Kern, Landelijk Noord, de Gaasperzoom en de Bretten maken deel uit van het NNN18. Met name in de Bretten en de Nieuwe Kern groeit veel Japanse duizendknoop (zie ook paragraaf 2.3.7). Ongewijzigd: Wet Natuurbescherming In de Wet Natuurbescherming wordt onder andere de instandhouding van inheemse dier- en plantsoorten en hun habitats geregeld. Overtreding van deze wet is een economisch delict, de Provincie is het bevoegd gezag die op naleving toeziet. De aanwezigheid van de Japanse duizendknoop conflicteert met de doelstellingen uit dit beleid omdat deze plant dermate dominant is, dat inheemse soorten worden verdrongen. Voorbeelden van leefgebieden van beschermde inheemse soorten die ook in Amsterdam voorkomen zijn poelen voor de rugstreeppad, oevers waar de ringslang foerageert, leefgebieden van de wezel of kademuren waar beschermde muurplanten voorkomen

5.3 Amsterdam Nieuw: Protocol Japanse duizendknoop Amsterdam heeft een grootschalig programma opgezet (zie hoofdstukken 2 t/m 4) om de Japanse duizendknoop aan te pakken. Er is echter nog geen vastgesteld beleid waardoor aanpak door verschillende directies vrijblijvend blijft. Juist door werk met werk te maken kunnen – zeker de grotere – projecten een flinke bijdrage leveren aan het terugdringen van het probleem. Het komt nog regelmatig voor dat dit te laat wordt herkend of niet wordt erkend. Hiervoor is het Protocol opgesteld. Zie paragraaf 4.2 voor een uitgebreide beschrijving en bijlage 1 voor het volledige document.

18 Zie: https://maps.amsterdam.nl/ecopassages

46

Wenselijk: APV De Japanse duizendknoop heeft geen plek in de APV19. Hierdoor is het niet mogelijk om handhavend op te treden. Bij het saneren van duizendknoop in projecten in de openbare ruimte kan een medeprobleemhouder niet verplicht worden om mee te werken. Tevens wordt vanuit de beheerorganisatie regelmatig geconstateerd dat door het niet adequaat optreden van terrein- of tuineigenaren verdere verspreiding veroorzaakt wordt. In Nederland hebben enkele gemeenten (Renkum, Texel, Nissewaard, zie bijlage 2, wel in meer of mindere mate de verplichting opgenomen om de duizendknoop te bestrijden. Nieuw: Handboek Groen Het Handboek Groen is vastgesteld in november 2020. Het is de standaard voor de groene inrichting van de openbare ruimte. Daarin staat de verplichting om voorafgaand aan het inrichten van groenvakken dat de grond vrij moet zijn van duizendknoop (blz. 144) en dat het verboden is de plant aan te planten (blz 22). In het Handboek Rood (bekend als ‘Puccini Rood’, de standaard voor het Amsterdamse straatbeeld, staan geen verplichtingen ten aanzien van de Japanse duizendknoop. Nieuw: Groenvisie 2020-2050 De gemeenteraad heeft op 21 december 2020 de ‘Groenvisie 2020-2050, een leefbare stad voor mens en dier’ vastgesteld. De groenvisie gaat uit van vier principes die gericht zijn op een leefbare stad voor mens en dier: 1.

We zorgen voor genoeg gevarieerd groen voor iedereen. 2. We zorgen voor groen dat bijdraagt aan verschillende opgaven. 3. De stad wordt natuurinclusief aangelegd. 4. Aan groen werken we samen. In de Groenvisie staan de volgende raakvlakken met invasieve exoten, waartoe de Japanse duizendknoop ook gerekend wordt: 1. Groen in de Stad / principe 3: het ecologisch inrichten en beheren doen we ook om de overlast van plaagdieren en invasieve soorten te verminderen. 2. Voor het realiseren van de ambities uit deze Groenvisie evalueren we reeds beschikbare kennis en informatie. Zo gaan we bijvoorbeeld onderzoeken wat de invloed is van invasieve soorten, om te kijken hoe het negatieve effect van deze soorten kan worden teruggebracht. Nieuw: Instrumenten: Formats Natuurproducten (Quickscan Natuur en Ecologisch Werkprotocol) In 2020 zijn de door de ecologen van het IB en R&D ontwikkelde formats Natuurproducten ge-update. Dit betreft standaarden voor ecologische onderzoeken en vervolgacties bij projecten. De formats Natuurproducten zijn ontwikkeld ten behoeve van de planvorming en engineering van projecten. De vijf formats zijn opgesteld om een goede en uniforme invulling te geven aan wetgeving, beleid, ambities en werkprocessen van de Gemeente Amsterdam, op het gebied van ecologie en biodiversiteit.

Één van deze formats betreft de Quickscan Natuur waarin onder andere de aan- of afwezigheid van de Japanse duizendknoop gerapporteerd moet worden. Met de aanbevelingen uit de quickscan kan een project verder uitgewerkt worden. Een andere format betreft het Ecologisch Werkprotocol waarin maatregelen staan voorgeschreven ten aanzien van duizendknoop. Dit geldt voor contracteisen, de aanbesteding en de uitvoering.

Ongewijzigd: Nota Bodembeheer 19

Algemeen Plaatselijke Verordening van Amsterdam, zie https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR72510/41

47

Het is niet mogelijk om via het Besluit bodemkwaliteit (het huidige landelijke kader met regels voor het toepassen van grond) af te dwingen dat een partij grond met resten van invasieve exoten niet mag worden toegepast. De achterliggende reden hiervoor is dat het Besluit bodemkwaliteit voornamelijk gericht is op de milieuhygiënische kwaliteit van de grond. De Nota Bodembeheer van Amsterdam is een gemeentelijke vertaling van de bodemwetgeving en het landelijk ‘generiek’ beleid. Het generiek beleid past immers niet altijd op elke lokale situatie. Het Besluit bodemkwaliteit geeft gemeenten daarom de vrijheid om ook gebiedsspecifiek beleid te formuleren. In de Amsterdamse Nota Bodembeheer is opgenomen dat verspreiding van met JDK besmette grond voorkomen dient te worden. Hierbij wordt verwezen naar het protocol Machinaal Uitgraven en het protocol Monitoren. Ongewijzigd: Ecologische structuur van Amsterdam De in 2012 door Amsterdam vastgestelde Ecologische Structuur Amsterdam (ESA) sluit aan op de NNN en heeft gelijke doelstellingen zoals de bevordering van de biodiversiteit. De aanwezigheid en de uitbreiding van de JDK staat haaks op dit beleid. De bestrijding en het voorkomen van verspreiding past daarom in de uitvoering en realisatie NNN en ESA.

In de praktijk blijkt dat de Japanse duizendknoop een directe bedreiging vormt voor een gezonde ontwikkeling van ecologisch waardevolle gebieden. Ongewijzigd: 1 Amsterdam Heel en Schoon In het beleidskader 1 Amsterdam Heel en Schoon wordt de doelstelling uitgesproken om de openbare ruimte in 2025 op ambitieniveau verzorgd te krijgen en te houden door het toepassen van hoogwaardig beheer. Met hoogwaardig beheer kiezen we voor één stedelijk systeem waarmee we onze openbare ruimte zo duurzaam en zo kostenefficiënt mogelijk, met oog voor en waar mogelijk samen met de buurt kunnen beheren, zodat de functionaliteit en aantrekkelijkheid geborgd wordt en blijft. 1 Amsterdam Heel en Schoon gaat uit van de instandhouding van assets in de openbare ruimte. De aanwezigheid van de Japanse duizendknoop is een risicofactor voor zowel functionaliteit, duurzaamheid en kostenefficiency. Ongewijzigd: ARVO (Amsterdamse Richtlijn voor Verkennend Onderzoek) Sinds 1 januari 1987 is het wettelijk verplicht om op locaties waar in de bodem wordt gewerkt eerst een bodemonderzoek uit te voeren. Het bodemonderzoek wordt afgestemd op de verwachte verontreinigingen en op de voorgenomen bestemming van een locatie. Het bodemonderzoek bestaat uit een vooronderzoek (archiefonderzoek) en een verkennend bodemonderzoek (veld- en analytischchemisch onderzoek).

De ARVO is een Amsterdamse invulling van de landelijke norm voor bodemonderzoeken (de NEN 5740) en afgestemd op de lokale situatie. Door veranderende wetgeving en voortschrijdend inzicht wordt de ARVO regelmatig aangepast, de laatste versie is van 26 mei 2020. Sinds 2019 is het schouwen op JDK tijdens het veldwerk en het rapporteren hierover verplicht gesteld in de ARVO. Hierbij zijn echter twee risico’s: 1. Een bodemonderzoek is 5 jaar geldig. Als een ouder onderzoek wordt gebruikt, bestaat de kans dat de aanwezigheid van de duizendknoop niet onderzocht is. 2. Een bodemonderzoek kan in ieder jaargetijde worden uitgevoerd. In de winter is de duizendknoop niet altijd zichtbaar. Ook kan het zijn dat de onderzoeker niet weet hoe de plant er uit ziet. Hierdoor bestaat de kans dat de aanwezigheid van de duizendknoop niet (her)kend is. 3. Tussen uitvoeren va het bodemonderzoek en het raadplegen van het onderzoek, kunnen nieuwe groeiplaatsen zijn ontstaan.

48

6 Financiën 6.1 Prognose in 2019 In de Voorjaarsnota 2019 is er in totaal 8,2 mln. beschikbaar gesteld voor de periode medio 2019 t/m 2023. De kostenraming, op basis van de inventarisatie uit 2018 (met 182 locaties van in totaal 60.000 m2) was als volgt:

Teamkosten Saneringskosten Beheerkosten (Stadswerken) Totaal

2019 253.000 530.000 300.000

2020 466.000 1.500.000 300.000

2021 466.000 1.500.000 300.000

2022 466.000 1.500.000 300.000

2023 0 0 300.000

totaal 1.651.000 5.030.000 1.500.000

1.083.000

2.266.000

2.266.000

2.266.000

300.000

8.181.000

Prognose 2023 19.626 200.000 nazorg 0 219.626

Totaal

6.2 Stand van zaken per 1-1-2022 De werkelijke uitgaven zijn voor de jaren 2019 t/m 2021 als volgt: 2019

2020

2021

Teamkosten Saneringskosten

131.215 14.063

406.707 947.990

448.062 1.672.250

Prognose 2022 467.245 1.622.288

Bestrijdingskosten Totaal

37.591 182.869

415.228 1.769.925

990.101 3.110.413

827.634 2.917.167

1.472.855 4.456.591 2.270.554 8.200.000

Onder teamkosten wordt gerekend: - Projectteam (extern), dat tevens monitoring en inspectie uitvoert - Contractmanager (IB) - Adviseur Bodem en adviseur Ecologie (IB) - Divers communicatiemateriaal - Ontwikkelen Protocol (extern) Onder saneringskosten wordt gerekend: - Sanerings projecten - Innovatieve projecten Onder Beheerkosten wordt gerekend: - Bestrijdingsprojecten incl. Werkbrigade (zie paragraaf 4.4.8 voor toelichting) - Inrichten en applicatiebeheer van het databeheersysteem - Ontwikkelen digitale cursussen t.b.v. borgen kennis & kunde in de organisatie Aanvullende toelichting  Zowel het projectteam als de S.L.A. Verwijderen Japanse duizendknoop zijn in januari 2020 gestart.  Van de twee percelen S.L.A. Verwijderen Japanse duizendknoop is het contract van 1 perceel (binnen de Ring excl. Noord) m.i.v. 2021 níet verlengd. Dat betekende dat in 2021 het projectteam de voorbereiding moest verzorgen en daarmee de teamkosten hoger uitvielen en saneringsprojecten pas later in opdracht gegeven konden worden. 49



In 2021 is ook voor het andere perceel een groot aantal complexe opdrachten in voorbereiding geweest, óf gefaseerd gestart. Die starten begin 2022 in uitvoering of vervolgen de gefaseerde aanpak. Zie de planning en locaties in bijlage 4.

6.3 Prognose In 2022 worden de laatste saneringsprojecten uitgevoerd. Contractueel is afgesproken dat gesaneerde groeiplaatsen een jaar na uitvoering 100% duizendknoop-vrij moeten zijn. De laatste 10% van het geoffreerde bedrag wordt dan verrekend. In de prognose op de vorige bladzijde is te zien dat er in 2020 geen bedrag is gereserveerd voor bestrijding. Dat vormt een knelpunt. In de Voorjaarsnota 2022 is daarom structureel budget aangevraagd om vanaf 2023 met een nieuw contract urgente groeiplaatsen aan te pakken. Vanuit de aanbevelingen t.a.v. de inventarisatie kan geconcludeerd worden dat de focus moet verschuiven van urgentie wegens het risico op schade naar urgentie wegens het risico op verspreiding, aangevuld met bestrijding op plekken waar de plant onveilige situaties kan veroorzaken of grote overlast veroorzaakt. De insteek daarbij moet zijn dat er per locatie gekeken wordt naar de meest wenselijke methode op het gebied van kosten – duurzaamheid – efficiëntie. Daarnaast is er structureel budget nodig voor monitoring en inspectie en wederom teamkosten. De jaarlijkse minimale prognose daarbij is als volgt: Kosten / jaar teamkosten uitvoering

300.000

bestrijding (contract)

1.500.000

contractmanagement bestrijding

30.000

M&I (contract)

150.000

contractmanagement M&I

15.000

advies (contract)

-

contractmanagement advies

30.000

deelname KNIE

10.000

fieldlab + later opschaling gronddepot

75.000

totaal

toelichting Directievoering, toezicht, projectleiding, omgevingsmanagement, werkvoorbereiding Saneren, bestrijden of een combinatie

Voorheen onderdeel van teamkosten Wordt per product ingekocht door project KNIE: (landelijk) kennisnetwerk invasieve exoten

2.110.000

50

Colofon Dit is een productie van de Gemeente Amsterdam Postbus 202, 1000 AE Amsterdam www.amsterdam.nl Samenstelling:

Jaike Bijleveld, V&OR, team Groen

Fotografie:

Jaike Bijleveld, tenzij anders vermeld

Vormgeving infographics:

Vorm de Stad

Datum vrijgave Groene Driehoek:

14 februari 2022

Akkoord Staf Wethouder Wedemeijer: 7 maart 2022 Met dank aan het kernteam JDK, bestaande uit: Maurice Backerra (IB), Arthur Nijdam (IB), Leontine de Senerpont Domis (V&OR), Geert Timmermans (R&D), Remon van Toorenburg (G&O), Lenka de Graaf (G&O, tot oktober 2021), Ruud Stuurman (Stadswerken), Harry Otten (GV, tot medio 2021), Nanne Koot (Wonen, agendalid), Eddy Meeuwis (Wonen, agendalid), Vanni Hakkaart (V&OR, Communicatie), Wendy Holla (Communicatie) Tevens met dank voor de geleverde bijdrage aan Ton van Bemmel, Martijn Horstman, Gert de Jong en Karin Boelens, van het Projectteam JDK.

51

Bijlagen bijlage 1 – Protocol Japanse duizendknoop Zie los document. In het Protocol Japanse duizendknoop geven we de afspraken weer voor ruimtelijke ingrepen op locaties waar Japanse duizendknoop (JDK) groeit. We benoemen de aandachtspunten waar nog verder afspraken nodig zijn. Op locaties waar geen ruimtelijke ingrepen zijn gepland, beheersen we de plant vanuit de beheerdersfunctie. Dit betekent dat we ingrijpen waar de plant overlast veroorzaakt zodanig dat verspreiding voorkomen wordt. De beheerder van het gebied is financieel verantwoordelijk voor het beheersen van de plant. In het Protocol staan twee processchema’s20: 1. Het PBI proces met daaraan toegevoegd de activiteiten gerelateerd aan JDK 2. Het Plaberum proces met daaraan toegevoegd de activiteiten gerelateerd aan JDK Het Protocol is op 14 februari 2022 akkoord bevonden door de leden van de Groene Driehoek en op 7 maart 2022 door Wethouder Jakob Wedemeijer. Op 5 april is de voordracht voor ambtelijke vaststelling.

20 PBI: Plan en Besluitvormingsproces Infrastructuur, zie https://intranet.amsterdam.nl/kennis-beleid/ruimte-

economie/plan-besluitvormingsproces/ Plaberum: Plan- en Besluitvormingsproces Ruimtelijke Maatregelen, zie https://intranet.amsterdam.nl/kennisbeleid/ruimte-economie/ruimtelijk-plaberum/

52

Bijlage 2 – Japanse duizendknoop in de APV APV Renkum: Artikel 2:65 Bestrijding overlastgevende en gevaarlijke planten 1. Het college kan, hetzij bij openbare bekendmaking van het gehele gebied van de gemeente of van bepaalde delen daarvan, hetzij bij persoonlijke kennisgeving aan de rechthebbende van een of meer bepaalde percelen mededelen, dat zij het noodzakelijk acht, dat aldaar voorkomende invasieve exotische planten of in bomen of ander houtgewas voorkomende rupsen en rupsennesten verwijderd en vernietigd worden voor een bij die kennisgeving bepaalde datum. 2. De rechthebbende op percelen binnen die openbare kennisgeving aangewezen gebieden of van de in de persoonlijke kennisgeving aangeduide percelen is verplicht voor de door het college bepaalde datum te zorgen, dat de op zijn perceel voorkomende invasieve exotische planten, rupsen en rupsennesten verwijderd en vernietigd zijn.