Tussenrapportage Digitale Stad 2021
Tekst van het document
Agenda Digitale Stad 2021 | 2022 Tussenrapportage
3
Voorwoord5 Leeswijzer7 Overzicht van activiteiten en speerpunten
8
1
Terugblik 2021
11
2
Maatschappelijke ontwikkelingen
25
3
Vooruitblik 2022
29
4
Stoplichtmodel37
5
Financiële rapportage
43
Eindnoten46
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
Inhoud
5 2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
Voorwoord Touria Meliani Wethouder ICT en Digitale Stad
Beste lezer, Het college heeft zich de afgelopen periode ingespannen om de digitale rechten van Amsterdammers te beschermen, bijvoorbeeld op het gebied van toegang tot de digitale wereld voor alle Amsterdammers en zeggenschap over de eigen data. Deze tussenrapportage laat de voortgang zien die wij hebben bereikt via de Agenda Digitale Stad.
Rechten en met Amsterdamse kennisinstellingen, om verantwoorde technologie te stimuleren en discriminatie en uitsluiting te voorkomen. In de stad zijn inmiddels diverse initiatieven actief om digitale ongelijkheid tegen te gaan, zoals de Cyberbank: een soort voedselbank, maar dan met laptops en digitale ondersteuning.
Met de Amsterdamse datastrategie wil ik aandacht vragen en houden voor hoe wij als gemeente Amsterdam en als gemeenteraad maar ook als bedrijven en kennisinstellingen, afwegingen maken over het gebruik van data over Amsterdammers en de stad. Hiertoe zijn diverse instrumenten ontwikkeld, zoals een meldplicht voor sensoren in de openbare ruimte, inkoopvoorwaarden voor algoritmen en het algoritmeregister. Het is belangrijk transparant te zijn over welke data waar en voor welk doel worden verzameld en toegepast door overheden en bedrijven. We zijn de samenwerking aangegaan met andere (internationale) steden binnen de Coalitie van Steden voor Digitale
Ook het komend jaar staat er nog veel te gebeuren. De digitale wereld heeft fysieke infrastructuur nodig. We willen strategisch omgaan met de verzoeken van telecomoperators voor de plaatsing van vergunningsvrije zendmasten en het aanleggen van kabels. En ik sta natuurlijk niet stil om de digitale rechten van Amsterdammers te blijven beschermen en ze te betrekken bij het vormgeven van de digitale wereld.
Dit is een topje van de ijsberg. Ook landelijk en op Europees gebied staat de introductie van nieuwe wetgeving en kaders niet stil. Dat beïnvloedt ons werk en biedt mogelijk heden, kansen en uitdagingen voor de toekomst. Deze tussenrapportage markeert ook het laatste jaar van de eerste Agenda Digitale Stad. Een agenda met een belangrijke boodschap: technologie is verweven met ons leven en ook verweven met de overheid en haar beleid en uitvoering. Daarom zal er ook in een nieuwe raadsperiode blijvend politiek en maatschappelijke aandacht geschonken moeten worden aan het leven in een digitale stad. Touria Meliani, Wethouder ICT en Digitale Stad
7 2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
Leeswijzer
In maart 2019 is de Agenda Digitale Stad gepresenteerd aan de hand van drie hoofdambities: Vrije, Inclusieve en Creatieve Digitale Stad. In deze rapportage staan de activiteiten die we ontplooien binnen de speerpunten van de Agenda Digitale Stad, die bijdragen aan het bereiken van deze ambities. De speerpunten staan ook benoemd in de begroting (programma 12.1 Digitale Stad, interactie en informatie). De speerpunten zijn: • Beschermen van de digitale rechten; • Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad; • Het tegengaan van digitale ongelijkheid; • Toegankelijk maken van de dienstverlening.
Deze speerpunten komen tot uiting in de activiteiten die we hebben ontplooid. Soms is een activiteit gekoppeld aan één speerpunt, soms aan meerdere. In het overzicht op de volgende pagina staan de activiteiten verdeeld over de speerpunten. Op 17 activiteiten die in het kader van de Agenda Digitale Stad zijn opgezet wordt gerapporteerd in deze tussen rapportage. We kijken eerst terug op 2021 in hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 beschrijft relevante maatschappelijke ontwikkelingen. De digitale wereld ziet er in 2022 anders uit dan in 2018, toen de agenda werd gepresenteerd. Dat beïnvloedt onze aandachtspunten en het werk dat komend jaar wordt gedaan. Hoofdstuk 3 bestaat uit een vooruitblik voor 2022 voor elke activiteit. Relevante acties die in het laatste jaar van de Agenda Digitale
Stad worden uitgevoerd, komen in dit hoofdstuk terug. In hoofdstuk 1 en 3 staan bij alle activiteiten verwijzingen naar de speerpunten waaronder de activiteiten vallen. Er is voor deze vorm gekozen om het totaal aan activiteiten en acties per jaar te kunnen duiden. Dit laat de onder linge samenhang zien van activiteiten beter zien. In de tussenrapportage 2020 stond ook een zogenaamd stoplichtmodel. Dit model geeft aan in welke mate de activiteiten zijn uitgevoerd en hoe deze zijn geborgd na 2022. Dit model is ook in deze rapportage opgenomen, waarbij een extra toelichting is opgenomen om de kleuren van het model (groen, geel en rood) te duiden.
9 2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
Overzicht van activiteiten en speerpunten
1
Digitale Rechten
Voorwaarden voor digitale platformen
Datagebruik en wifi-tracking
Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie
Tada-principes
Open source
2
Digitale Rechten
Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie
Gemeentelijke sourcingstrategie
Agenda Digitale Veiligheid
Digitale perimeter
Open source
3
Voorwaarden voor digitale platformen
Betrouwbare digitale infrastructuur
Randvoorwaarden om digitaal mee te doen
4
Betrouwbare digitale infrastructuur
Gemeentelijk uitgangspunt ‘Open, tenzij’
Een netwerk ter vergroting van digitale wijsheid
Beschermen van digitale rechten
Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad
Het tegengaan van digitale ongelijkheid
Toegankelijk maken van de dienstverlening
Veilige datauitwisseling
Amsterdams gedachtegoed in het landelijk telecombeleid
5G Fieldlabs
Beleid voor dataminimalisatie
Agenda Amsterdamse Intelligentie
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
11
Terugblik 2021 In dit hoofdstuk rapporteren we over de activiteiten en mijlpalen die zijn bereikt in 2021 binnen de Agenda Digitale Stad.
1. Digitale rechten 1 2 De gemeente zet zich actief in op digitale rechten zoals privacy, bescherming van data, gelijke toegang tot veilig internet en digitale geletterdheid voor iedereen. Want elke Amsterdammer heeft het recht op een gelijke behandeling, zowel op straat als digitaal. Ook onbedoelde discriminatie kan een enorme impact hebben op iemands leven. Bijvoorbeeld als een bepaalde groep onbewust oververtegenwoordigd is in data die de gemeente gebruikt om criminaliteit op te sporen. Daarom gaat de gemeente deze vorm van discriminatie tegen. Coalitie van Steden voor Digitale Rechten De gemeente Amsterdam is een van de initiatiefnemers van de Coalitie van Steden voor Digitale Rechten (CC4DR). De Coalitie van Steden voor Digitale Rechten is een duurzaam bestuurlijk netwerk. Digitale rechten worden door de Coalitie geagendeerd bij beleids makers van de rijksoverheid, de Europese Unie en de Verenigde Naties. De eerste internationale bestuurlijke bijeenkomst over digitale rechten vond plaats op 14 en 15 oktober 20211. Tijdens deze bijeenkomst werd de politieke boodschap op het gebied van digitale rechten aangescherpt en
versterkt en is er teruggekeken op samenwerking van de afgelopen drie jaar. Framework voor digitale rechten Deze samenwerkingen hebben de afgelopen drie jaar veel inzichten opgeleverd. Samen met UN-Habitat heeft de Coalitie van Steden voor Digitale Rechten een vertaling gemaakt van deze inzichten naar het internationale beleidsstuk Digitale Rechten Framework voor steden. Dit is gebaseerd op het framework ‘Mensenrechten in Steden’ voor de digitale governance van een gemeente van het Europese Mensenrechten instituut (FRA). Het doel van dit raamwerk is om op basis van praktijkervaring in steden en op met expertise van kennisinstellingen en NGO’s te komen tot een samenhangende aanpak in meerdere Europese steden. Een helpdesk met stedelijke- en digitalerechtenexperts begeleidt steden hierbij. Voor dit gehele project is (internationaal) subsidie ontvangen. Het wordt met veel belangstelling gevolgd2. Citizens’ Voices Met verschillende (virtuele) bijeenkomsten is met Amsterdammers en experts gewerkt aan digitale rechten. Een voorbeeld hiervan is het Citizens’ Voices-project. Het ‘Citizen
Voices for Digital Rights project’3 had als doel om inwoners van verschillende Europese Steden te ondersteunen en toe te rusten om hun stem voor digitale rechten te laten horen. Digital Rights Day 10 december is de dag van de rechten van de mens. Digitale rechten dragen bij aan de rechten van de mens. Deze dag werd aangegrepen om met de Digital Rights Day aandacht te vragen voor digitale rechten. Van 10 tot en met 12 december werden verschillende gratis openbare evenementen georganiseerd en gestimuleerd. Een deel van de evenementen werd helaas uitgesteld vanwege de toen geldende coronamaatregelen. Deze bijeenkomsten en dialogen hebben doen inzien dat er meer nodig is om digitale rechten samen met de stad te borgen en vorm te geven. Er zijn afgelopen jaren meerdere instrumenten ontwikkeld die helpen bij het waarborgen van digitale rechten. Denk hierbij aan de Meldingsplicht Sensoren, het Algoritmeregister en een Mensenrechten Assessment die helpt vast te stellen of een algo ritmische toepassing geen digitale rechten schendt. Inmiddels heeft Amsterdam een ‘team Digitale Rechten’ binnen de directie
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
1
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
13
2. Voorwaarden voor digitale platformen 1 3 Op een online platform komt vraag en aanbod in Amsterdam bij elkaar en worden diensten uitgewisseld. Amsterdammers hebben hierdoor laagdrempelig toegang tot diensten van bijvoorbeeld het onderwijs en de zorg. Amsterdammers leveren veel (persoons)gegevens aan deze platformen. Daarom wil de gemeente dat platformen in Amsterdam voldoen aan de Amsterdamse voorwaarden voor het verzamelen en gebruiken van data. Vanuit de Datastrategie is in 2021 onderzocht hoe dit te realiseren. In het programma Smart Mobility4 (portefeuille Verkeer) is een start gemaakt. We hebben gewerkt aan Amsterdamse voorwaarden voor deelmobiliteit, logistiek, Taxi, OV en sociaal vervoer (AOV). Hier gaan we in 2022 nog mee door. Dit is de Amsterdamse vertaling van de acht richtlijnen van het World Economic Forum voor de samenwerking tussen commerciële partijen en steden om invulling te geven aan de mobiliteit van de toekomst5. De Amsterdamse voorwaarden voor mobiliteit worden vastgesteld bij de vaststelling van nieuw beleid op de genoemde dossiers en/of afspraken die vanuit beleid met mobiliteitsdiensten wordt aangegaan. Stimuleren van verantwoorde technologie Het college werkt aan verschillende projecten die bijdragen aan het stimu leren van verantwoorde technologie waarbij Amsterdammers zeggenschap houden over hun data zoals Thorp en
IRMA. De Gemeente Amsterdam levert bijvoorbeeld een bijdrage aan Thorp6, een project om te experimenteren met communicatieprotocol 'Matrix'. Matrix biedt een alternatief voor platformen zoals Whatsapp, Slack, Telegram, Facebook of Teams, zonder dat het data verzamelt over bijvoorbeeld iemands gebruik van de app, locatie en contacten. In 2021 is gestart met een verkenning op bruikbaarheid van Thorp door een coalitie van partijen in Amsterdam, zoals Waag en de Groene Amsterdammer. In een samenwerking tussen gemeente Amsterdam , Informaat en Stichting Privacy by Design is een geheel nieuwe versie van de IRMA-app gerealiseerd. De gemeente Amsterdam heeft ook een IRMA-animatie en een IRMA startergids voor andere gemeenten gemaakt en beschikbaar gesteld aan andere gemeenten. Voor IRMA is een proefomgeving beschikbaar gesteld waar voor de Amsterdammer vijf demo’s beschikbaar zijn om te ervaren wat IRMA is en wat IRMA kan betekenen7.
De samenwerking tussen gemeente Amsterdam, Informaat en Stichting Privacy by Design viel twee keer in de prijzen: • 2021: een zilveren Dutch Interactive Award (DIA) in de categorie ‘Digital for good’ voor de aanpak om een veilig ID voor de Amsterdammer te ontwikkelen.8 • 2022: een internationale WSAaward in de categorie ‘Government & citizen engagement’.9 Digitalisering zorg en welzijn Er is een verdiepende verkenning en impactanalyse uitgevoerd over de digitalisering van het zorglandschap. Dit is opgestart in samenwerking met de portefeuilles Economische Zaken en Zorg. Op grond daarvan voeren we komend jaar experimenten
en onderzoek uit, onder andere over een data-infrastructuur en een platform voor zorg en welzijn in de stad Amsterdam. Dit gebeurt samen met partijen uit de stad. Het doel is om meer zicht te krijgen op welke wijze platformen ten goede kunnen komen aan de Amsterdammer en Amsterdam met behoud van digitale rechten en publieke waarden. Wanneer dit concreter vorm krijgt, informeren we de raad hierover.
3. Datagebruik en wifi-tracking 1 In de vastgestelde Datastrategie Amsterdam staan richtlijnen – voor de gemeente zelf en voor bedrijven – over het opslaan en gebruik van data over Amsterdammers en over de stad. Daarbij zijn achttien acties opgesteld. Deze acties moeten Amsterdammers meer zeggenschap geven over deze data en ervoor zorgen dat de beschikbare data op een effectieve manier en in het belang van de stad worden ingezet. Inkoopvoorwaarden Op lokaal niveau heeft de gemeente gezorgd voor inkoopvoorwaarden die gelden voor alle nieuwe overeen komsten met leveranciers, verbonden partijen en samenwerkingspartners. Met deze inkoopvoorwaarden wordt geregeld dat de rechten op data die in het kader van die overeenkomst worden verzameld of gecreëerd, aan de gemeente toekomen. Zo kunnen data die met gemeenschapsgeld tot stand komen voor publieke doelstellingen en taken benut blijven worden, bijvoorbeeld door ze als open data beschikbaar te maken. Deze moeten de komende jaren nog consistenter toegepast worden. Daarvoor wordt gewerkt aan bewust wording in de organisatie, onder meer
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
Digitale Strategie en Informatie, dat verantwoordelijk is voor de aanpak digitale rechten.
‘We willen verantwoorde technologie waarbij data eigendom zijn van Amsterdammers of zij daar zeggenschap over hebben.’
met trainingen, zodat alle betrokken projectleiders, juristen, inkopers en andere medewerkers alert zijn als er data gebruikt wordt bij een project. Controle op algoritmen De gemeente Amsterdam gebruikt steeds vaker AI en algoritmische systemen voor bijvoorbeeld parkeercontroles of het prioriteren van meldingen van burgers. Het afgelopen jaar is gewerkt aan beleidsinstrumenten voor meer publieke controle op algoritmen – waaronder het Algoritme register, inkoopvoorwaarden voor afspraken met externe leveranciers en afspraken over verantwoordelijkheden en taken om risico’s van algoritmen te voorkomen. Deze experimenten zijn zowel binnen Amsterdam als in samen werking met verschillende gemeenten, provincies, uitvoeringsorganisaties en ministeries doorontwikkeld tot instrumenten waarmee in heel Nederlands beter toezicht mogelijk is op het gebruik van algoritmen. Sensorenregister Op 1 december 2021 trad de ‘Verordening meldingsplicht sensoren’ in werking. Het is sindsdien voor professionele partijen verboden om een sensor te plaatsen in de openbare ruimte of een publiek toegankelijk gebouw, tenzij daar melding van gemaakt wordt. De melding moet ook vertellen welke data verzameld of verwerkt worden door de sensor. Deze gegevens worden geregistreerd en
openbaar gemaakt in het sensoren register van de gemeente Amsterdam. De gemeente werkte aan alternatieven voor de data-economie, zodat de stad minder of zelfs niet meer afhankelijk is van grote data-platforms. Dat gebeurt via verschillende projecten die daaraan bijdragen, zoals: • programma Digitale Publieke Ruimte waarin Amsterdammers en Amsterdamse organisaties samen de ideale digitale publieke ruimte ontwerpen; • een verkenning naar de mogelijk heid van een fysieke werkplaats voor digitale publieke ruimte; • Thorp, een project dat experimenteert met een communicatie technologie die een alternatief biedt voor platforms als Whatsapp, Telegram, Facebook of Teams.
4. Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie 1 2 De samenleving verandert snel. Ook de gemeente gebruikt steeds meer technologieën om de stad leefbaarder, veiliger, efficiënter, schoner en duurzamer te maken. Deze technolo gieën kunnen gevolgen hebben voor belangrijke sociale waarden. De gemeente Amsterdam dient in staat te zijn te beoordelen wat de impact is van technologie op de stad, op de gemeentelijke organisatie en de
Amsterdammers. Hiertoe zijn diverse samenwerkingen met kennisinstellingen aangegaan en uitgebouwd in 2021: Lectoraat Responsible IT In 2020 is het Responsible IT Lectoraat, een samenwerking tussen de gemeente Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam van start gegaan. Dit lectoraat richt zich op het ontwikkelen van technologie, met oog voor maatschappelijke waarden en de menselijke maat. In 2021 heeft het lectoraat Empowering Citizens afgerond: een online platform om duurzame energieprojecten te vinden en zelf te leren hoe deze te starten.10 Een ander afgerond project is Sensing streetscapes. Dit project betreft een online zoekalgoritme voor referentielocaties voor geplande hoogbouw. Er is onderzocht hoe de menselijke schaal behouden kan blijven in gebieden met hoogbouw.11 Het lectoraat is gestart met het ELSA lab AI media and democracy. Dit lab is een samenwerking met UvA, CWI en een consortium van media en publieke partners12. Vanuit het lab wordt gewerkt aan twee onderwerpen. DRAMA gaat over verantwoord AIgebruik in de media. In samenwerking met de hogeschool Rotterdam en hogeschool Utrecht wordt de verandering onderzocht als AIgebruik verantwoord in media wordt geïmplementeerd. Het tweede project is Filter bubbles. Het betreft een
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
15
zogenaamde afschermkappen die over camera’s geplaatst zijn. Wat als je als voorbijganger duidelijk kunt zien of, en wanneer, een camera aan of uit staat? En wat als je zo’n camera zelf kunt uitzetten, net zoals bij een webcam? Met behulp van shutters staan camera’s niet onnodig aan en kunnen Amster dammers zich veilig voelen, maar minder bespied.
In samenwerking met de gemeente Amsterdam heeft het lectoraat gewerkt aan het algoritmeregister en in het project Als de machine kiest. Dit is een onderzoek naar het gebruik van kunstmatige intelligentie in wervingen selectieprocessen. Daarbij is er specifiek gelet op de kansen en risico’s met betrekking tot het bevorderen van diversiteit en inclusie14.
Als onderdeel van het Responsible Sensing Lab is de installatie ‘Zintuigen van Amsterdam’ (‘Senses of Amster dam’) ontwikkeld samen met NEMO. Het is een interactieve installatie over de sensoren in de stad. Welke metin gen worden er gedaan en hoe worden data verzameld? Bezoekers worden geïnformeerd over de ‘slimme stad’ en uitgedaagd om mee te denken. De installatie was in 2021 te bezichtigen in Studio NEMO. In 2022 wordt deze onderdeel van het publieksprogramma vanuit de OBA Amsterdam.
Tot slot is er gewerkt aan de herkenning van Fake news door het gebruik van AI in samenwerking met de werkplaats desinformatie15. Het lectoraat Responsible IT heeft ook een bijdrage geleverd aan het Digital Rights House. Responsible Sensing Lab Het gebruik van slimme technologieën kan vragen oproepen op het gebied van privacy, veiligheid, inclusie en autonomie. Daarom zijn we met het AMS Institute (Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions) het Responsible Sensing Lab16 gestart. Binnen het Responsible Sensing Lab zoeken wetenschappers en ontwerpers naar creatieve en vernieuwende oplossingen. Het Lab onderzoekt hoe we zogenoemde ‘slimme technologie’ in de stad op een verantwoorde manier kunnen ontwerpen. Met de zorgen over vrijheid, controle en privacy van de Amsterdammer als startpunt. In 2021 is gewerkt aan ontwerp projecten. Een voorbeeld van een project is de Shuttercam. Het Shuttercam-project onderzoekt het effect van shutters,
Civic AI Lab Samen met de Universiteit van Amsterdam (UvA) onderzoeken we in het Civic Artificial Intelligence Lab17 hoe AI ongelijkheid in de stad kan tegengaan. Zie ook de activiteit Agenda Amsterdamse Intelligentie. Techsector in Amsterdam Er is een gemeentelijke verkenning uitgevoerd om de impact te duiden van de groei van de Techsector in Amsterdam. De conclusie is dat deze groei de stad mogelijkheden biedt, maar tegelijkertijd ‘scherpe randjes’ heeft. De groei is gunstig voor de innovatiekrachten het verdienvermogen van de stad en creëert veel werkgelegenheid. Maar deze versterkt ook bepaalde ontwikkelingen zoals krapte op de kantorenmarkt, en mogelijke afname van de sociale cohesie op de middellange termijn. De uitkomsten
van de verkenning zijn onderdeel van de voorbereiding van het nieuwe college rondom de data-economie. Online leefwereld van jongeren De online leefwereld van jongeren is onderzocht. Jongeren leven in een hybride belevingswereld met weinig begeleiding en toezicht. In die wereld nemen excessieve online fenomenen onder jongeren in aard en frequentie toe. De huidige inzet van de gemeente (en partners) op zorg, welzijn en veiligheid van jongeren sluit niet direct aan bij de belevingswereld en problematiek. De gemeente en partners zijn zich hiervan bewust, maar er is nog enige terughoudendheid om hierop te handelen. De uitkomsten van de verkenning zijn onderdeel van de voorbereiding van een nieuw college op het thema Digitale Weerbaarheid.
5. Tada-principes 1 De afgelopen vier jaar is door veel partijen hard gewerkt om Tadaprincipes18 toe te passen. Inmiddels staat het onderwerp stevig op de agenda. De Amsterdam Economic Board bouwt de aanjagersrol af, dit wordt overgenomen door het Tadanetwerk zelf. De Tada-principes zijn uitgewerkt in de in 2021 vastgestelde datastrategie. Om de Tada-principes in de praktijk te brengen is een toolkit aan de organisatie beschikbaar gesteld. Publieke waarden en data-ethiek komen zo structureel terug in beleid voor digitale vraag stukken en in data gedreven projecten. In 2022 starten we met een train-detrainers-programma, zodat ethiek nog meer onderdeel wordt van het ontwerp- en ontwikkelproces van technologie. Het doel is complexe beslissingen uitlegbaar te maken voor Amsterdammers.
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
simulatiemodel waarin het ontstaan van zogenaamde filterbubbels wordt onderzocht13. Filterbubbels ontstaan doordat websites, zoekmachines en andere aanbieders resultaten afstemmen op gedrag van de gebruiker. Dit heeft het gevolg dat bepaalde informatie meer, minder of niet meer wordt getoond. Resultaten zijn daarmee niet meer objectief.
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
17
6. Open source 1 2 Open source is een van de criteria waaraan we belang hechten bij de keuze van ICT-toepassingen, naar aanleiding van de in 20219 vastgestelde Sourcingen opensourcestrategie. We onder steunen open source en open standaarden en nemen dit mee in de inkoopstrategie. De uiteindelijke keuze voor ICT is afhankelijk van afwegingen binnen de criteria voor ICT-toepassingen. Bijvoorbeeld de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van de oplossing en de dienstverlening die eraan verbonden is. Voor open standaarden geldt nationaal het beleid ‘pas toe, of leg uit’. Als we bij inkoop niet kiezen voor open source, dan kunnen we dat uitleggen. Vanuit een landelijk netwerk wordt nagedacht over opensourcebeleid waarin strategieën ook meer op elkaar worden afgestemd.
7. Agenda Digitale Veiligheid 2 Amsterdam werkt sinds 2020 naast fysieke veiligheid ook aan de digitale veiligheid en weerbaarheid van bewoners, bedrijven, instellingen en infrastructuur met als doel deze te verbeteren. Of het nu gaat om online gepeste jongeren, het hacken van een vitale infrastructuur of een aanval op de gemeentelijke systemen en
dienstverlening: de stad wordt in toenemende mate kwetsbaar voor digitale aanvallen, misbruik of uitval. Het college van B en W heeft daarom een Taskforce Digitale Veiligheid aangesteld onder de portefeuille van de Burgemeester om samen met het Openbaar Ministerie, de Politie en de Veiligheidsregio te werken aan het verhogen van de veiligheid en weerbaarheid. Dit doen we onder meer door onderzoek te doen, producten en diensten voor kennisdeling en preventie op te zetten, maar ook op het gebied van opsporing en strafvervolging. In het programmaplan/rapportage Digitale Veiligheid wordt inzicht gegeven in de activiteiten voor 202119.
8. Digitale perimeter 2 In eerste instantie werd de digitale perimeter voor het EK voetbal 2021 opgeleverd. De digitale perimeter is een samenwerking bestaande uit zeven projecten. Het doel van de digitale perimeter is om te onderzoeken hoe bezoekers in het drukke arenagebied op een veilig en comfortabele manier van punt A naar B te krijgen, zonder hierbij (te veel) overlast te ervaren. In de digitale perimeter werkt de gemeente samen met de Johan Cruijff Arena, Nationale Politie en TNO. Elke partner is daarbij verantwoordelijk voor
eigen projecten, waarbij de betrokkenen van elkaar leren en resultaten delen. De projecten vinden plaats in een proefomgeving, waarbij nieuwe toepassingen op een veilige en verantwoorde manier kunnen worden uitgeprobeerd. De projecten zijn gericht op het vinden van alternatieven voor technologie die de privacy beperkt. De praktische projecten zijn grotendeels bij het EK uitgevoerd. Denk daarbij aan de inzet van een open-source druktemeter, drone detectie en het live kunnen streamen van videobeelden over een 5G-netwerk. De deelprojecten waar de Gemeente Amsterdam verantwoordelijk voor is, zijn in lijn met de Tada-waarden. Vanuit de Digitale Perimeter is geleerd dat de vaak genoemde paradox veiligheid-privacy helemaal geen tegenstelling hoeft te zijn. Het is mogelijk om technologie zo te ontwerpen en bouwen dat er geen persoonsgegevens verwerkt worden en de privacy niet in het geding hoeft te komen. Dit is overigens geen vrijbrief om te allen tijde technologie in te zetten. Juist als overheid willen we dergelijke technologie goed begrijpen. Dat draagt bij aan het voorkomen van potentieel misbruik. Om deze redenen is er besloten om de samenwerking en het project de komende jaren voort te zetten vanuit de Taskforce Digitale Veiligheid onder de portefeuille van de burgemeester. Momenteel wordt er
aan een nieuw plan gewerkt voor deze samenwerking.
9. Veilige data-uitwisseling 2 Met kennisinstellingen en bedrijven hebben we gewerkt aan een ‘Amsterdam Data Exchange’ (AMdEX) waarin data veilig en eerlijk kan worden uitgewisseld op neutraal terrein. De AMdEX heeft de ambitie een onafhankelijke, publieke, faciliteit te worden voor datatransacties. Hiervoor zal de AmdEX een infra structuur en principes opzetten die moeten leiden tot veilige, neutrale en gecontroleerde data uitwisseling. De AMdEX is voor data wat de AMS-IX is voor het internet. Dit moet leiden tot meer innovatie en een eerlijkere data-economie waarin de afhankelijkheid van datamonopolisten wordt verminderd. Enkele eerste testcases zijn gestart. AMdEX Fieldlab In januari 2021 is gestart met de AMdEX Fieldlab via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO). De gemeente Amsterdam heeft zitting in de stuurgroep van de AMdEX, zij is geen deelnemer in het AMdEX Fieldlab. Wel brengt de gemeente haar casuïstiek in, om bij te dragen aan de ontwikkelingen.
10. Amsterdams gedachten goed in het landelijk telecombeleid 2 Alle Amsterdammers zouden gebruik moeten kunnen maken van een goede, stabiele en veilige internetverbinding in hun stad. Daarom werkt de gemeente mee aan de bereikbaarheid hiervan in alle gebieden. Wel willen we dat het straatbeeld overzichtelijk en schoon blijft. Daarom houden we de regie op
de plaatsing van antennes. In verband met landelijke ontwikkelingen, waaronder de uitrol van 5G, is een Strategie Digitale Connectiviteit in ontwikkeling om regie te kunnen voeren op de implementatie van connectiviteit in de stad Amsterdam. Op het moment van schrijven zit deze strategie in besluitvormingsproces. Deze delen we later in 2022 met de gemeenteraad. Als stad hebben we ook te maken met besluiten vanuit de Rijksoverheid. Op 21 juni 2021 is een wetswijziging van de telecommunicatiewet ingevoerd in verband met de implementatie van de EU richtlijn 2018/1972. Deze richtlijn heeft onder meer betrekking op de implementatie van 5G in onze stad. Ook is er een in april 2021 een impact analyse gemaakt in lijn met de Europese Telecomcode. Dit had opnieuw te maken met het feit dat gemeenten moeten instemmen met redelijke verzoeken van telecom aanbieders tot het plaatsen van kleine antennes in de publieke infrastructuur. De raad is hier middels raadsbrieven over geïnformeerd. Amsterdam heeft een actieve rol in landelijk overleg, klankbordgroepen en gemeentelijke coalitievorming. Ook laat Amsterdam de betrokkenheid zichtbaar merken bij gesprekken tussen VNG, het ministerie van EZK en telecom aanbieders over het plaatsen van zenden ontvangapparatuur in de stad.
Verder heeft de GGD Amsterdam zitting in een landelijke klankbordgroep Kennisplatform EMV20 (Elektro magnetische Velden). Doel van het kennisplatform is om wetenschappelijke kennis over elektromagnetische velden begrijpelijk te maken. De noodzaak is hoog om communicatie rondom 5G te verbeteren richting de bewoners. Dit is een taak voor de Rijksoverheid. Amsterdam blijft aandringen op
bestuurlijk overleg tussen het ministerie en gemeenten over de impact van de Telecomwet op gemeenten en op goede nationale voorlichting en communicatie, met het oog op de geuite zorgen vanuit de bevolking over elektromagnetische velden van antennes. Vooralsnog heeft dit bestuurlijk overleg nog maar een keer mogen plaatsvinden. Nieuw antenneconvenant vastgesteld In 2021 is het vernieuwde antenne convenant vastgesteld. In het convenant zijn afspraken gemaakt tussen het Rijk, de telecomaanbieders en de gemeenten voor een zorgvuldige plaatsing van omgevingsvergunningsvrije antennes. Hiervoor zijn meerdere gesprekken gevoerd tussen de vertegenwoordiging van de telecomaanbieders (Monet), het ministerie van EZK en de VNG. Concreet betekent dit voor Amsterdam dat er bij het plaatsen van omgevings vergunningsvrije antennes gekeken wordt naar het convenant en daarnaar wordt gehandeld. Regionale samenwerking Met de Metropoolregio Amsterdam (MRA) is een ambtelijke 5G-tafel georganiseerd om de samenwerking regionaal te versterken op dit onderwerp. Op deze tafel wordt de uitrol van 5G regionaal geagendeerd en krijgen afspraken, besluiten en operationele zaken een regionaal karakter. Dat verstevigt de regionale samenwerking. Moderne digitale infrastructuur houdt niet op buiten de gemeentegrens.
Interne ontwikkelingen Er is binnen de organisatie een taskforce digitale connectiviteit opgezet die als doel heeft om de connectiviteit binnen Amsterdam te verbeteren. Een van de activiteiten die hieruit voortkomt is om samen met de telecomaanbieders
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
‘Het is hard nodig de communicatie rondom 5G te verbeteren richting de bewoners.’
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
19
11. 5G Fieldlabs 2 Het 5G-netwerk wordt landelijk op steeds meer plekken uitgerold. Door gebruik van nieuwe digitale toepassingen in de maatschappij hebben we straks niet meer genoeg aan het 4G-netwerk. Om beperkte capaciteit te voorkomen en uitval van het netwerk te minimaliseren heeft de gemeente zogenaamde fieldlabs opgezet. De ambitie is dat de voor- en nadelen van dit snellere netwerk bekend worden. Waarbij het uitgangspunt is dat technologie alleen wordt ingezet als de belangen van de Amsterdammers voldoende gewaarborgd zijn. Op dit moment zijn er twee fieldlabs die zich afzonderlijk van elkaar ontwikkelen, te weten de Johan Cruijff Arena en het Marineterrein. Het verschil tussen de locaties is de mate waarin binnen en buiten onderzoek wordt gedaan. Onderzoek bij de Johan Cruijff Arena geeft goed inzicht in het onderzoeken van het 5G-netwerk in binnenruimtes en -gebouwen. Het Marineterrein is juist geschikt voor onderzoek buiten, in de publieke ruimte. Voor beiden zijn voorbereidingen gestart. De gemeente Amsterdam is zich bewust van het maatschappelijk debat rondom 5G. Voor het 5G-fieldlab wordt samengewerkt met het Agent schap Telecom om voortdurend de straling van de antenne op het Marineterrein te meten.
Bij de Johan Cruijff Arena is onderzoek gestart om de aandacht voor connectiviteit te schenken bij de start van grote bouwprojecten, zoals nieuwbouw. Beoogd wordt de uitval of zwakke bereikbaarheid, zoals bellen en internetten, in de gebouwen te minimaliseren. Daarmee is het de bedoeling om op voorhand gebouwen geschikt te maken voor de nieuwste technologieën. Met het 5G-fieldlab wordt onafhanke lijke en neutrale 5G-toegang gerealiseerd op het Marineterrein door een dependance te worden van Do IoT 5G field lab van de TU Delft. Do IoT 5G Fieldlab21 is een field lab van de TU Delft op het gebied van internet of things (IoT) en 5G. Dit field lab heeft een eigen, onafhankelijk 5G-netwerk. Het is mogelijk om onafhankelijk te werken van de drie grote telecomproviders in Nederland. Het doel is om de kansen van technologie te benutten waar een goede infrastructuur cruciaal voor is, en de nodige risico’s die bij de grootschalige uitrol van 5G komen kijken te kunnen overzien. In 2022 gaan de projecten van start.
12. Betrouwbare digitale infrastructuur 3 4 Betrouwbare digitale infrastructuur is zeer belangrijk. Betrouwbaar betekent ook dat de bestaande en nieuwe infrastructuur bestand is tegen toekomstige ontwikkelingen. We willen graag dat moderne digitale infra structuur openstaat voor aanbieders van snel internet en dataverkeer. Hierdoor krijgen Amsterdammers, en ook ondernemers, de beschikking over een meer toekomstbestendige digitale connectiviteit.
Nieuwe werkwijze voor uitrol van glasvezel De gemeente heeft samen met de telecomsector een nieuwe werkwijze voor de uitrol van glasvezel opgesteld. Deze is gelijk voor álle aanbieders van glasvezel. Er zijn afspraken gemaakt over hoe en wanneer er in de grond gewerkt mag worden en afspraken om de uitrol zo efficiënt, toekomst bestending en gestructureerd mogelijk te laten verlopen. Deze werkwijze wordt inmiddels ook door andere steden overgenomen. De gemeente onderzoekt ook in hoeverre er zogenoemde ‘kabelgoten’ kunnen worden aangelegd als er al ergens werkzaamheden worden uitgevoerd, zodat telecomaanbieders hun kabels hier op een later moment doorheen kunnen trekken. De gemeente blijft in nauw contact met de aanbieders van glasvezel. Met deze zogenoemde ‘verglazing’ wordt de stad ook voorbereid op nieuwe digitale toepassingen en ontwikkelingen, zoals de hiervoor beschreven laatste generatie mobiele telecomnetwerken met de komst van 5G.
13. Gemeentelijk uitgangspunt ‘Open, tenzij’ 4 Het afgelopen jaar is de bewust wording voor het onderwerp ‘open, tenzij’ en de betrokkenheid vanuit meerdere partijen toegenomen. Er zijn verschillende stappen gezet vanuit de portefeuille van de burgemeester ten behoeve van de verbetering van het Wob-proces. Stedelijke sturing en monitoring op zowel ambtelijk als bestuurlijk niveau is aangescherpt. Gemeentelijke informatie (startend
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
te onderzoeken hoe connectiviteit verbeterd kan worden met zo min mogelijk belasting van de openbare ruimte.
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
21
met Wob-besluiten) worden ‘open’ en/of deelbaar op het gemeentelijk platform van het Stadsarchief gepubliceerd22. En tot slot zijn eerste stappen gezet bij actieve openbaarheid zoals het erfpachtdossier, geheime documenten, het algoritmeregister en het sensorenregister. Ter voorbereiding van de Wet open overheid (Woo) is eind 2021 gestart met de contouren van het Programma Open Amsterdam. Daarin wordt invulling gegeven aan de implementatie van de Woo, modern informatiebeheer en aandacht voor scholing en ontwikkeling. Het programma loopt in ieder geval tot en met 2023. De nieuwe norm wordt actieve openbaarheid. In beginsel gaat het hierbij om verplichte categorieën zoals die zijn opgenomen in de Woo. Onder de Woo gaat de gemeente meer informatie uit eigen beweging openbaar maken, zonder dat iemand daarom vraagt.
14. Beleid voor dataminimalisatie 2 Het beleid op dataminimalisatie is vastgesteld in de datastrategie.
15. Agenda Amsterdamse Intelligentie 2
moment staan er zes algoritmen in het algoritmeregister van de gemeente.
Het college wil dat de gemeentelijke organisatie vertrouwd kan worden door iedere Amsterdammer, ook als de organisatie gebruikt maakt van moderne technologie. De ambitie is daarom dat de algoritmen die de gemeente Amsterdam gebruikt, transparant en controleerbaar zijn voor Amsterdammers.
Ook zijn er verschillende toepassingen onderzocht en ontwikkeld. Hierover hebben we vervolgens actief gecommuniceerd via onder andere www.amsterdamintelligence.com om de transparantie te vergroten en de collectieve kennis over de techniek te vergroten. Voorbeelden van onderzochte algoritmen zijn slimme sensoren die in beeld brengen waar in de stad afval ligt of welke lantaarn palen dreigen om te vallen, maar ook onderzoek naar het op nieuwe manieren meten van de inclusieve toegankelijkheid van de openbare ruimte.
Via de Agenda Amsterdamse Intelligentie23 stelt het college onder andere voorwaarden aan algoritmen, zodat discriminatie kan worden tegengegaan. Daarnaast wordt onderzoek gedaan en geïnvesteerd in de kennis over technologie binnen de organisatie. De gemeentelijke organisatie moet in staat zijn te bepalen wat de impact is van technologie voor de organisatie, de stad en de Amsterdammer. Aan de Agenda Amsterdamse Intelligentie wordt gewerkt vanuit de portefeuilles Digitale Stad en Economische Zaken. Op het gebied van kunstmatige intelligentie wordt ingezet op het stimuleren, ontwikkelen en controleren van toepassingen in Amsterdam, onder andere door het opstellen van inkoop voorwaarden voor algoritmen, het implementeren van het eerderge noemde algoritmeregister en een algoritme audit. Dit is allemaal in 2021 uitgevoerd en opgeleverd. Op dit
Civic AI Lab Het Civic AI Lab is met een bijdrage van de gemeente Amsterdam van start gegaan. Het houdt zich bezig met het tegengaan van digitale ongelijkheid, door eerst inzicht te krijgen in ongelijkheid door Artificial Intelligence (AI) in de stad en vervolgens te werken aan alternatieve bruikbare AI. Het lab ontwikkelt AI-technologie in relatie tot de kansenongelijkheid in de samen leving. Deze technologie moet actief het vooruitzicht op gelijke kansen in onderwijs, welzijn, milieu, mobiliteit en gezondheid vergroot. Op deze vijf thema’s zijn PhD-studenten bezig met een onderzoek. Het Civic AI Lab dient ook als informatiepunt voor inwoners en bedrijven die vragen hebben over
nieuwe AI-technologieën en het ethisch en inclusief gebruik ervan. Amsterdamse AI-coalitie De UvA, VU, Amsterdam UMC, NKI/ AVL, HvA, Sanquin, CWI, Amsterdam Economic Board en de gemeente Amsterdam vormen samen de Amsterdamse AI-coalitie. Zij hebben zich verbonden aan een samenwerking waarbij de komende tien jaar 1 miljard euro wordt geïnvesteerd in AI-technologie. De doelstellingen zijn online beschikbaar24.
16. Een netwerk ter vergroting van digitale wijsheid 4 Het college wil dat alle Amsterdammers kunnen deelnemen aan de digitale wereld. Zoveel mogelijk Amsterdammers moeten hun zaken online kunnen organiseren en regelen. Voor wie dit nodig heeft wordt ondersteuning georganiseerd om mensen zoveel mogelijk zelfredzaam te maken. Vergroten van de zelfredzaamheid Via de activiteiten van de Agenda Digitale Stad zetten we in op het vergroten van de digitale zelfredzaam heid van de Amsterdammer, waaronder kennis en vaardigheden om technologie te gebruiken en de vaardigheden om informatie te vinden, te duiden en te gebruiken. Dit doen we samen met maatschappelijke partners in de stad en door diverse initiatieven te ondersteunen. Publieksactiviteiten In 2021 hebben er – ondanks de situatie rondom de coronapandemie – verschillende publieksactiviteiten plaatsgevonden. Via publieks programmering van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) en met andere partners is aandacht besteed
aan het thema datawijsheid en aan andere onderwerpen rondom het thema technologie en data. Zo werd dit jaar de Glass Room Experience georganiseerd. Deze expositie onderzoekt de reis van persoonlijke data op het internet en zet aan tot gesprekken over privacy en het delen van data. De tentoonstelling biedt bezoekers veel inzichten en geeft hen een kijkje in het eigen online leven. Ook werd er voor kinderen een spel over digitale veiligheid georganiseerd: Hackshield. Door het spelen van deze game leerden kinderen zich op een speelse manier te wapenen tegen digitale gevaren. Ook is er via culturele partners zoals Amerpodia aandacht binnen de programmering voor geweest met de Techtalks op de thema’s privacy en desinformatie tijdens de landelijke verkiezingen. Street Art Museum Amsterdam Samen met het Street Art Museum (SAMA) is een wedstrijd en bewust wordingscampagne georganiseerd met graffitikunstenaars rond het thema privacy. Er zijn drie muren in Amsterdam beschikbaar gesteld voor de winnende kunstwerken. Buurtbewoners kregen de mogelijkheid op hun favoriete ontwerp te stemmen. Op 28 januari 2021, de Europese dag van de Privacy, heeft het initiatief van Sama de Nederlandse Privacy Award gewonnen. Techconnect Techconnect wil mensen via initiatieven activeren naar studies en banen in IT.
De focus van Techconnect ligt in 2021 op de initiatieven TechGrounds, TekkieWorden, TechMeUp en MKB Digital. In 2021 streefde Technconnect naar nieuwe partnerships en het ontwikkelen van nieuwe business modellen om zo hun doelstellingen te behalen. Op dit moment staat de teller op meer dan 30.000 mensen die geactiveerd zijn.
Samenwerkingen Samenwerken met partners zoals de OBA Amsterdam en Cybersoek in de stad is essentieel en is in 2021 verder uitgebreid. Rond de hulp bij de Coronacheck-app en het verdelen van laptops die de gemeente aan minima verstrekt bijvoorbeeld. Ook worden er regelmatig netwerkbijeenkomsten georganiseerd door de gemeente en allerlei partners in de stad om kennis uit te wisselen hoe om te gaan met digitalisering in hun sector. Zowel online als offline. In het voorjaar 2021 organiseerden DEN Kennisinstituut cultuur & digitale transformatie en het Amsterdams Fonds voor de Kunst acht kennissessies over digitalisering in de culturele sector. De reeks, getiteld ‘Digitale Daadkracht’, werd geproduceerd en live gestreamd vanuit Pakhuis de Zwijger. Culturele organisaties en creatieve makers inspireerden elkaar met innovatieve ontwikkelingen op het gebied van digitale kunstbeleving, digitale verdienmodellen en boden handvaten om een eigen digitale strategie te bouwen. De Gemeente Amsterdam financierde deze kennissessies om de cultuursector te ondersteunen bij het toekomst bestendig maken van hun werkpraktijk. Deelnemen in een digitale wereld Om ervoor te zorgen dat alle Amsterdammers kunnen deelnemen in de digitale wereld, wil het college dat iedereen beschikt over de randvoorwaarden om toe te treden. Dat wil zeggen; een veilige en betrouwbare internetverbinding.
De ambitie is om internettoegang te realiseren voor alle Amsterdammers, ook Amsterdammers in een kwetsbare situatie. Dit is nodig om gebruik te kunnen maken van de nodige hulp en regelingen die momenteel digitaal worden aangeboden, om opleidingen
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
‘We zijn trots op de nieuwe Cyberbank: een soort voedselbank voor laptops en digitale ondersteuning.’
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
23 2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
en taalcursussen te volgen en afmaken en om in contact te kunnen blijven met naasten. Niet alle Amsterdammers hebben thuis een internetverbinding en computer of smartphone of de vaardigheden om die te gebruiken (bron: OIS 2019). Digitale ongelijkheid stapelt op andere vormen van ongelijkheid, zoals armoede, slechte gezondheid en laaggeletterd heid. Daarom werkt de gemeente samen met maatschappelijke organisaties om op hun locaties een veilige toegankelijk internetverbinding te realiseren. Vanuit Armoedebestrijding en de portefeuille Werk is het project Iedereen Verbonden in 2021 eenmalig voortgezet met de distributie van 1250 laptops (zonder internet). Er zijn 500 laptops voor minima (Armoede bestrijding) en 750 laptops voor de directie Werk, waarvan 250 laptops voor jongeren. Deze laptops zijn ook allemaal refurbished. Op dit moment is er geen zicht op een structurele regeling voor het verstrekken van laptops aan minima vanuit de gemeente.
Opening van de Cyberbank Met de oprichting van de Cyberbank is een duurzaam vervolg georganiseerd op de actie Iedereen Verbonden. De Cyberbank is een soort voedselbank voor laptops en digitale ondersteuning. Met een grootschalige campagne zijn Amsterdammers en Amsterdamse organisaties opgeroepen om hun ‘oude’ laptop te doneren aan de Cyberbank. Publicroam Landelijk telt Nederland 456 Publicroam-locaties, waarvan er in de regio Amsterdam inmiddels 86 zijn. De spreiding in de stad is evenwichtig over de stadsdelen. In 2021 is er samengewerkt met de organisatie achter de dienst Publicroam om WiFi-roaming op nog meer plekken in Amsterdam beschikbaar te kunnen stellen zodat een nog grotere verspreiding van veilige Wifi-netwerken ontstaat. Om het gebruik van Publicroam makkelijker te maken, is in december 2021 een app beschikbaar gesteld. Deze app helpt met het verbinding maken met Publicroam op de locaties waar dit wordt aangeboden.
25
Technologie is verweven met ons leven. Dat heeft tot gevolg dat de maatschappij reageert, meebeweegt en verandert. En ook de overheid moet mee veranderen.
Anno 2022 ziet de digitale wereld er anders uit dan in 2018. Dat leidt tot de noodzaak andere keuzes te maken, om te gaan met nieuwe ontwikkelingen en die een plek kunnen geven. In dit hoofdstuk richten we ons op enkele belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op de activiteiten die we in 2022 oppakken en uitvoeren.
Amsterdam Er worden in de stad steeds meer data verzameld. Niet alleen door de gemeente, maar ook door grote bedrijven. In de 21e eeuw heeft de overheid geen monopolie meer op dit soort informatie. Amsterdammers moeten meer kunnen bepalen wat er met data over hen gebeurt en wie er toegang toe heeft. Amsterdammers verwachten een oplossingsgerichte, begrijpelijke en gebruiksvriendelijke gemeente en dat hun gegevens 100% veilig zijn. Daarvoor zijn data noodzakelijk. Data die de stad beschrijven en over dingen die zich in de openbare ruimte van de zich afspelen. Dit soort data moet toegankelijk zijn voor de gemeente, haar bewoners en haar bestuurders. Bedrijven die over deze data beschikken moeten de toegang hiertoe vergroten.
De data-economie moet fundamenteel veranderen om dit te garanderen. We willen toe naar een data-economie die uitgaat van digitale rechten, waarin data over de stad in het publieke domein gedeeld of gebruikt worden en waarin Amsterdammers en Amsterdamse organisaties iets te zeggen hebben over de data die hen beschrijven. De waarden zoals beschreven in de Agenda Digitale Stad 2020 vormen daarvoor het uitgangspunt. De ontwikkelingen in de afgelopen vier jaar en de in 2020 vastgestelde datastrategie vormen het uitgangspunt. De Amsterdamse ondergrond raakt vol. Leidingen, rioolbuizen, kabels, tunnels en ruimte voor groen om te groeien: het heeft allemaal een plekje in de ondergrond. Digitale infrastructuur maakt gebruik van de ondergrond, denk aan snelle glasvezelverbindingen of het bouwen van de benodigde infrastructuur voor de uitrol van 5G. Daar moeten we zorgvuldig en strategisch mee omgaan om ook in de toekomst te zorgen dat de puzzel blijft passen en alle stukjes mooi op elkaar aansluiten. En dat de ondergrond efficiënt open wordt gemaakt, zodat wij in de bovenwereld daar zo min mogelijk en zo kort mogelijk last van hebben.
Digitalisering neemt een vlucht dankzij de coronapandemie. Tijdens de lockdowns grepen we massaal naar digitale oplossingen in de sectoren van onder meer zorg, onderwijs en sport. De verwachting is dat dit na de pandemie deels zo blijft. Zo zullen er veel meer mensen geacht worden (deels) thuis te blijven werken. Mede door de afgelopen twee jaar, waarin de digitale kloof extra toenam, is de urgentie van het dichten van die kloof zichtbaarder geworden. Dat dit niet alleen gaat over kansenongelijkheid, is minder bekend. Het is van groot sociaal én economisch belang om flink in te zetten op de digitale vaardigheden. Uit onderzoek is gebleken dat de digitale kloof een significante impact heeft op de economie. Internet is een belangrijke bron van informatie en biedt een breed scala aan mogelijkheden. Het kunnen benutten van deze mogelijkheden is essentieel. Zeker nu veel organisaties (waaronder de overheid) van burgers verwachten dat ze digitaal zelfredzaam zijn, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, persoonlijke financiën, wonen en de arbeidsmarkt. De mogelijkheden die het internet biedt, zijn vaak niet beschikbaar voor de mensen die deze misschien wel het hardste nodig hebben. Door gebrek
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
2
Maatschappelijke ontwikkelingen
27
Mensen die moeite hebben om deel te nemen aan het digitale verkeer zijn ook minder goed in staat het internet in te zetten ter verbetering van hun eigen positie. Denk bijvoorbeeld het online zoeken van vacatures of het zoeken naar (gratis) activiteiten in de buurt.
Landelijk Het nieuwe kabinet heeft flinke ambities op digitaal gebied25. Zo moet er een wettelijke regeling komen voor de controle op algoritmes, meer aandacht voor uitvoeringstoetsen, de aanpak van zogenoemde Big Tech-bedrijven, het terugdringen van het digibetisme en meer regie op de digitale infrastructuur. Allemaal onderwerpen die voor Amsterdam van groot belang zijn. Voor het beschermen van digitale rechten, het mee kunnen komen van jong en oud in een digitale wereld en om de stad fysiek voor te bereiden op nieuwe ontwikkelingen, moeten wij samenwerken. Amsterdam kan een voorbeeld en een partner zijn voor andere Nederlandse gemeenten, provincies, ministeries, waterschappen en uitvoeringsorganisaties die allemaal voor dezelfde maatschappelijke uitdaging staan. In 2021 is het essay ‘Actuele kwestie, klassieke afweging’ van de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) aan de Tweede Kamer aangeboden. Een onderzoek op verzoek van meerdere bewindspersonen die over digitalisering gaan op nationaal niveau.
Onderzoek is gedaan naar hoe de kansen van digitalisering op een verantwoorde wijze te benutten en of dit zou moeten leiden tot veranderingen in governance van digitalisering bij de landelijke overheid. De nieuwe telecomwet beperkt de gemeentelijke mogelijkheden om te sturen op fysieke infrastructuur. Iedere telecomaanbieder is gerechtigd zijn netwerk inclusief de bovengrondse antennes en gebouwtjes aan te brengen, maar de mogelijkheden van regie worden nog onvoldoende benut. Dit werkt overigens niet alleen negatief uit voor de gemeente: ook voor de telecomaanbieders is het ontbreken van eenduidige sturing erg lastig in de bedrijfsvoering. Op 1 mei 2022 treedt de nieuwe Wet open overheid (Woo) in. De Woo heeft als doel overheden en semioverheden transparanter te maken. De wet moet ervoor zorgen dat overheidsinformatie beter vindbaar, uitwisselbaar, eenvoudig te ontsluiten en goed te archiveren is. Daarmee komt de huidige Wet openbaarheid van bestuur (Wob) te vervallen. Precieze cijfers over hoeveel Nederlanders niet of moeilijk mee kunnen komen in de digitale wereld ontbreken. Naar schattingen gaat het om 2.5 tot 4 miljoen burgers26. Tweeënhalf miljoen Nederlanders van 16 jaar en ouder is laaggeletterd. Voor de meeste mensen die tot deze groep behoren is de digitale wereld een uitdaging.
Europa Op Europees gebied staan de ontwikkelingen niet stil. De Europese Unie heeft als doel ‘een veilige digitale ruimte voor burgers en bedrijven [te] creëren die inclusief is en voor
iedereen toegankelijk. Hierdoor wordt een digitale transformatie mogelijk die de Europese waarden en grondrechten, evenals de veiligheid van de burgers beschermt. Tegelijkertijd wordt ook de digitale soevereiniteit van Europa versterkt.27” In maart 2021 presenteerde de Commissie het digitaal kompas met een visie en doelstellingen om de digitalisering in de EU tot 2030 te bevorderen. De strategie omvat een voorstel voor het beleidsprogramma ‘Traject naar het digitale decennium’, hoe de digitale doelstellingen uiterlijk in 2030 te verwezenlijken. Dit Commissievoorstel wordt momenteel besproken in de Raad. In dit kader gaf de Europese Commissie het startschot voor de goedkeuring van een Europese verklaring over digitale rechten en beginselen. De verklaring maakt duidelijk dat online dezelfde grondrechten gelden als offline. Ook is het een raamwerk waar de EU en de lidstaten zich aan moeten houden. De EU‑lidstaten onderkennen dat de regels voor digitale diensten moeten worden verbeterd, gemoderniseerd en verduidelijkt. Het wettelijk kader in de EU voor digitale diensten is sinds de vaststelling van de richtlijn inzake elektronische handel in 2000 niet gewijzigd. Met dit pakket stelt de Commissie nieuwe regels voor om de digitale ruimte en digitale diensten, waaronder sociale media platforms, beter te beheren.
De belangrijkste doelstellingen zijn: • de toegang hebben tot veilige platformen en bescherming van grondrechten en; • vrije en eerlijke concurrentie in de digitale sectoren mogelijk maken om innovatie en groei te stimuleren.
De Europese Raad streeft naar een eengemaakte markt voor gegevens die strookt met de gemeenschappelijke waarden van de EU, waardoor meer gegevens over sectoren en grenzen heen kunnen worden gedeeld en hergebruikt. De Europese Commissie stelde een Europese datastrategie voor die de digitale transformatie in de komende vijf jaar moet bevorderen28. Het eerste wetgevingsinitiatief in het kader van de datastrategie werd op 25 november 2020 gepresenteerd door de Commissie: de datagovernance verordening moet gegevens beschikbaar maken voor hergebruik over verschillende sectoren en grenzen heen. In november 2021 werd hierover een voorlopig akkoord gebruikt. De EU werkt aan een aanpassing van de belasting stelsels van de lidstaten voor het digitale tijdperk. De huidige internationale belastingregels zijn gemaakt voor bedrijven met een fysieke aanwezigheid in een land. Als gevolg daarvan worden winsten uit digitale activiteiten vaak niet belast in het land waar de winst wordt gegenereerd. Een nieuw stelsel zal gevolgen hebben in Nederland en voor Amsterdam als centrum voor digitale ontwikkeling.
Op het gebied van kunstmatige intelligentie publiceerde de Commissie een voorstel voor geharmoniseerde regels betreffende artificiële intelligentie (de verordening artificiële intelligentie) en een gecoördineerd plan met een reeks gezamenlijke acties voor de Commissie en de lidstaten. Deze regels moeten het vertrouwen in artificiële intelligentie vergroten en de ontwikkeling en actualisering van AI-technologie bevorderen. De Europese Raad besprak het voorstel in oktober 2021 en wees daarbij enerzijds op de aanzienlijke maatschappelijke en economische voordelen van AI, en anderzijds op de noodzaak de privacy en de veiligheid te waarborgen29. De Europese Commissie wil iedereen in de EU toegang geven tot snelle internetverbindingen30. De EU heeft connectiviteitsdoelen gesteld voor 2025: • gigabit connectiviteit voor alle belangrijke sociaal-economische actoren; • ononderbroken 5G-dekking in alle stedelijke gebieden en belangrijke vervoerstrajecten over land; • toegang tot connectiviteit met minstens 100 megabit/s voor alle Europese huishoudens.
Tot slot is op Europees niveau de ontwikkeling bezig van een EU-breed kader voor beveiligde openbare elektronische identificatie (e‑ID). Dit zou mensen controle geven over hun online-identiteit en -gegevens, en toegang mogelijk maken tot openbare, particuliere en grensoverschrijdende digitale diensten. Dit voorstel is momenteel in bespreking bij de Raad31.
2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
aan digitale vaardigheden dreigen minima bijvoorbeeld regelingen en voorzieningen mis te lopen, is het vrijwel onmogelijk je in te schrijven voor een woning, zien en betalen mensen hun rekeningen niet tijdig en worden afspraken gemist.
‘Een digitale transformatie die de Europese waarden en grondrechten, evenals de veiligheid van de burgers beschermt.’
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
29 2021 2022 Agenda Digitale Stad Tussenrapportage
3
Vooruitblik 2022
1. Digitale rechten 1 2 Programma Digitale Rechten Dit jaar start de gemeente met een pakket aan maatregelen waarmee het bevorderen van digitale rechten van bewoners structureel onderdeel wordt van de gemeentelijke organisatie. Dit gebeurt binnen de volgende pilaren: 1. Bewustwording en Kennis: elke ambtenaar is ambassadeur van digitale rechten. 2. Leiderschap en Regie: Amsterdam wordt een voorbeeldstad op het gebied van Digitale Rechten. 3. Handelingsperspectief: digitale rechten borgen op elke laag van dienstverlening wordt het nieuwe normaal. 4. Inspraak en Tegenspraak: alle Amsterdammers weten wat hun digitale rechten zijn en kunnen deze inzetten. In de bestuurlijke reactie op het Initiatiefvoorstel Grip op Tech is een overzicht gegeven van maatregelen die getroffen zijn of de komende tijd getroffen worden voor beter toezicht op en betere ethische toetsing van de technologie die de gemeente zelf inzet. Onder meer door het uitbreiden van de taken van de Commissie Persoonsgegevens Amsterdam.
Digital Rights House In 2022 wordt het Digital Rights House Amsterdam gelanceerd. Het Digital Rights House is een meerjarige samen werking tussen de stichting Digital Rights House (Stichting DRH) en de gemeente Amsterdam, om digitale rechten op de agenda te houden van diverse organisaties en te onderzoeken wat er moet verbeteren in Amsterdam. Het DRH neemt de netwerkende rol van de gemeente grotendeels over op het gebied van digitale rechten. Het DRH doet onafhankelijk onderzoek naar de status van de bescherming van de digitale rechten van Amsterdammers, maakt daarover rapportages, en geeft gevraagd en ongevraagd advies over de bescherming van de digitale rechten in het beleid van de gemeente. Vanaf 2022 zal het Digital Rights House jaarlijks een rapportage opleveren over de staat van digitale rechten in Amsterdam, in samenwerking met de stad. Het DRH gaat ook een belangrijke rol vervullen in het delen van kennis. Bijvoorbeeld tijdens de jaarlijkse Digital Rights Day. Digitalerechtenframework Het eerder genoemde digitale rechten framework wordt in 2022 ontwikkeld op basis van expertbijeenkomsten.
Ook starten we met een ‘Digitale Rechten Helpdesk’-project dat steden helpt in de verbeteren van de governance van digitale rechten. Deze helpdesk maakt het mogelijk het framework in de praktijk toe te passen en te verbeteren. Mede dankzij de ontvangen subsidie wordt op casuïstiek onderzoek gedaan en kennis uitgewisseld. Bijvoorbeeld op hoe het beste misstanden van digitale rechten in beeld gebracht kunnen worden en hoe andere steden impact van maatregelen voor digitale rechten meten. In Amsterdam wordt aan de hand van dit framework een nulmeting gedaan om te bepalen hoe het gesteld is met de borging van digitale rechten bij de gemeente. Vervolgens wordt dit periodiek gemonitord. De raad ontvangt in het tweede kwartaal van 2022 een verslag van de nulmeting. Cities Coalition for Digitale Rights Op basis van interviews en gesprekken met experts32 is de agenda van de Coalitie van Steden voor Digitale Rechten aangescherpt. Als leidraad voor de samenwerking in 2022 richt de coalitie zich op digitale inclusie, verantwoord gebruik van AI en verantwoord data-gebruik binnen overheden. Dit wordt ondersteund door kennisuitwisseling tussen steden