Tussenevaluatie Liefde voor Lezen en Meertaligheid

Raadsinformatiebrief Afdoening toezegging

Aan:

Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam PM Onderwijs Sofyan Mbarki, wethouder Onderwijs Directie Onderwijs (bestuurszaken.ojzd@amsterdam.nl)

Onderwerp

Tussenevaluatie Liefde voor Lezen en Meertaligheid

Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s):

Geachte raadsleden, Het college maakt zich grote zorgen over de achteruitgang van de leesvaardigheid van veel Amsterdamse kinderen en jongeren. Uit nationale en internationale studies blijkt dat Nederlandse jongeren steeds minder vaak en met steeds minder plezier lezen. Uit de vijfjaarlijkse internationale PISA-studie naar leesprestaties blijkt dat leerlingen in 2023 minder leesvaardig zijn dan twintig jaar geleden1. Een derde van de Nederlandse 15-jarigen loopt zelfs het risico laaggeletterd het onderwijs te verlaten. Leesvaardigheid is sterk verbonden met gelijke kansen. Kinderen die niet goed leren lezen zijn sterk in het nadeel, zowel op school als in hun latere functioneren in de samenleving. Lezen is niet alleen een essentiële vaardigheid, maar ook een bron van plezier en een manier om de wereld om ons heen te begrijpen. Het opent de deur naar nieuwe werelden, verbreedt onze horizon en stimuleert onze verbeelding. Elk boek dat we lezen geeft ons de kans om iets nieuws te leren. Daarom heeft het college in 2023 twee gerichte stappen gezet om leesvaardigheid, leesliefde en leescultuur van de Amsterdamse kinderen en jongeren te bevorderen: het programma Liefde voor Lezen en het Actieplan Meertaligheid. In deze brief vindt u de stand van zaken van deze aanpakken.

Amsterdamse aanpak De Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur2 adviseerden om een sterke infrastructuur voor leesbevordering tot stand te brengen, door het voeren van een krachtig en samenhangend leesbeleid, te zorgen voor een rijk leesaanbod en het stimuleren van een leescultuur. Amsterdam nam het advies van de raden over en vertaalde dit naar de Amsterdamse situatie. Liefde voor Lezen Amsterdam investeerde de afgelopen twee jaar in leesmotivatie en leescultuur op school, thuis en in de buurt. Op school is het landelijk programma ‘De Bibliotheek op School’, met de onderdelen van de collectievernieuwing, training voor leerkrachten, en leesprogramma’s door leesconsulenten verder uitgevoerd en uitgebreid. Thuis werd de gezinsaanpak van VoorleesExpress verder

1 2

De vijfjaarlijkse internationale PISA-studie naar leesprestaties, 2023 Lees! Een oproep tot een leesoffensief | Onderwijsraad

vormgegeven en uitgebreid. Het Onderwijskennis Netwerk Amsterdam (ONA)3 begeleidt en monitort de activiteiten. Meertaligheid Amsterdam investeert intensief in meertaligheid binnen het onderwijs door twee pijlers te ontwikkelen binnen het Actieplan Meertaligheid: 1. Uitvoeren van activiteiten die bijdragen aan professionalisering en meer bewustwording binnen het onderwijs en 2) het inzichtelijk maken van meertalige aanpakken die het meest kansrijk zijn voor Amsterdamse scholen. Voor de beide pijlers ontvingen twee organisaties subsidies. Voortgang Liefde voor Lezen In het coalitieakkoord 2022-2026 heeft het college een leesoffensief aangekondigd, gericht op het bevorderen van de leesvaardigheid en het stimuleren van leesplezier bij onze jonge bewoners. Deze aankondiging is uitgewerkt tot een plan: Liefde voor Lezen. Het plan bestaat uit verschillende aanpakken in een rijke, interactieve taalomgeving van kinderen die cruciaal is voor het ontwikkelen van leescultuur. In de wijk werken de lokale organisaties samen met de scholen en de OBA om de krachten te bundelen om leescultuur te stimuleren en te versterken. Leesplezier en taalvaardigheid in de school, resultaten OBA op school De OBA is een belangrijke en actieve partner voor leesbevordering in het onderwijs.

Met het programma OBA op school heeft de OBA de afgelopen drie jaar met schoolbibliotheken, leesbegeleiding, en leesplannen (van voorschool/vve, primair onderwijs, voortgezet onderwijs tot en met het Mbo) bijgedragen aan betere leesvaardigheid en taalontwikkeling bij kinderen. Het programma kent haar basis in de landelijke aanpak van de Bibliotheek op school, ontwikkeld en ondersteund door Stichting Lezen. Door leesplezier, goede toegang tot boeken én ondersteuning door professionals kunnen leerlingen vanaf jonge leeftijd worden gestimuleerd in taalontwikkeling, leesvaardigheid en mediawijsheid; belangrijke pijlers voor gelijke kansen. OBA op school biedt: • Een schoolbibliotheek met actuele, diverse en aantrekkelijke boeken • Wekelijkse begeleiding door een lees-/mediaconsulent van de OBA • Een op maat gemaakt lees-/mediaplan voor de school • Scholing en coaching van leerkrachten en leescoördinatoren • Mediawijsheid én digitale geletterdheid • Lidmaatschap van de OBA: via OBA op School krijgen leerlingen en school toegang tot de collectie en diensten van de OBA Wat is er in 2025 bereikt: •

3

140 scholen en vve-locaties in Amsterdam en omgeving voeren OBA op school uit.

Onderwijskennis Netwerk Amsterdam - Onderwijs constant blijven verbeteren

• •

10 Mbo-opleidingen van het ROC van Amsterdam voeren een pilot uit van Oba op school. De eerste ROC-bibliotheek werd geopend in ROC-college Zuid. Vanaf januari 2026 wordt OBA op school verder uitgebreid. De uitbreiding is afhankelijk aan de beschikbare middelen vanaf 2027.

ONA en Taallab: scholen leren van elkaar In het afgelopen jaar hebben Taallab en ONA zich gericht op het versterken van het leesonderwijs in het primair onderwijs (po), maar ook in het voortgezet onderwijs (vo). De focus lag op het ontsluiten en verbinden van kennis uit onderwijspraktijk en wetenschap, en op het gezamenlijk ontwikkelen, beproeven en delen van effectieve en haalbare aanpakken om leesachterstanden terug te dringen. Dit gebeurde in nauwe samenwerking met Amsterdamse scholen, schoolbesturen en kennispartners. De activiteiten van Taallab en ONA hebben geleid tot een groeiende groep scholen die gericht en evidence-informed werken aan het verbeteren van leesonderwijs. Daarnaast is een gedeelde kennisbasis opgebouwd over wat in de Amsterdamse context werkt om leesvaardigheid en leesmotivatie te versterken, en onder welke voorwaarden dit succesvol kan worden ingevoerd. Deze opbrengsten vormen de basis voor verdere verdieping, kennisdeling en – waar passend – opschaling in de komende periode. De verbinding van kennis en praktijk op school leidt tot de structurele verbetering van het leesonderwijs op de Amsterdamse scholen en daarmee ook tot de verbetering van leescultuur en leesplezier van Amsterdamse kinderen.

Gratis bibliotheekpas voor leraren Zoals aangekondigd in de bibliotheekvisie ‘Lang Leve de Bieb’, maakt de gemeente een gratis basislidmaatschap van de OBA mogelijk voor jongeren tot 27 jaar, maar ook voor de leraren in onze stad. Leerlingen tot 18 jaar hadden al recht op een gratis lidmaatschap. In 2025 zijn in de leeftijdscategorie 18 tot 27 jaar 20.848 lidmaatschappen aangevraagd. Dit is een verdubbeling ten op zicht van het voorgaande jaar. Leraren hebben een essentiële rol in het vergroten van leesplezier onder jongeren. De gemeente heeft daarom ook het lidmaatschap voor leraren gratis beschikbaar gesteld, zodat zij gemakkelijk toegang hebben tot alle (kinder)boeken. Met de OBA Kennispas krijgen medewerkers in het onderwijs (primair- en voorgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs) het Altijd en Overal-lidmaatschap. Hiermee kunnen zij onbeperkt boeken, e-boeken en luisterboeken lenen. Leerkrachten en docenten spelen een essentiële rol in leesbevordering en leesplezier bij de jeugd. Leerlingen zien leerkrachten die zelf ook een boek lezen in de klas. Dit werkt voor de leerlingen motiverend. Goed voorbeeld doet volgen!

Aantal kennispassen schooljaar 2025/2026 Primair Onderwijs: 1.909 Voorgezet onderwijs: 762 Middelbaar Beroepsonderwijs: 517

In totaal hebben 3.188 mensen die werken in het onderwijs (werkgebied OBA, po, vo en mbo) een Kennispas aangevraagd voor dit schooljaar. In mei start de werving voor de Kennispassen voor het schooljaar 2026/2027. Aanbod leesplezier en taalvaardigheid rond de school Binnen het leesoffensief wordt extra aandacht besteed aan de stadsdelen waar de uitdagingen het grootst zijn. Door ongelijk te investeren werkt de gemeente actief aan gelijke kansen in heel Amsterdam. Momenteel onderzoeken we samen met de stadsdelen Zuidoost, Nieuw-West en Noord wat nodig en mogelijk is om het leesoffensief goed te laten landen op die plekken waar dit het meest van betekenis kan zijn. Stimulering leesplezier en taalvaardigheid thuis •

BoekStartkoffertje

Iedere ouder of verzorger van een pasgeborene krijgt een gratis lidmaatschap voor het kind aangeboden. Bij een bezoek aan de bibliotheek ontvangen ze het BoekStartkoffertje met daarin twee wisselende boekjes voor de baby en informatie over voorlezen voor de ouders. Ook organiseert de OBA geregeld activiteiten. Het Ouder- en Kindcentrum (OKT) informeert jonge ouders dit aanbod. In 2025 zijn ongeveer 2.700 koffertjes uitgereikt. De Landelijke BoekStartdag is in mei feestelijk gevierd in OBA CC Amstel. In 2026 wordt het beleid rondom BoekStart binnen de OBA verder versterkt, zodat nog meer ouders leesplezier ervaren met hun kinderen en hiermee een vruchtbare bodem leggen voor taalen leesvaardigheid. •

Uitbreiding vrijwilligers VoorleesExpress

In Amsterdam gaan vrijwilligers naar gezinnen om liefde voor lezen en taal bij te brengen. Deze vrijwilligers komen wekelijks thuis bij kinderen van 2 tot 8 jaar die opgroeien in een minder talige omgeving. Het komende jaar wordt de samenwerking in drie stadsdelen, Zuidoost, Nieuw-West en Noord, voortgezet en uitgebreid door: • Blijvend in te zetten op extra werving binnen de wijken en het versterken van het lokaal netwerk van VoorleesExpress, gericht op goede matches bewerkstelligen tussen de vrijwilligers en de gezinnen in deze gebieden. Er is extra ingezet op het vergroten van zichtbaarheid en het werven van vrijwilligers in Amsterdam Zuidoost, o.m. via grassroots organisaties. • In gesprek te blijven met de professionals en goed contact te onderhouden met de (overkoepelende) onderwijsbesturen. • De samenwerking met partners in deze stadsdelen voort te zetten. Kennisdeling •

Symposium Liefde voor Lezen

Circa 300 leraren en andere onderwijsprofessionals uit het Amsterdamse primair- en voortgezet onderwijs en het mbo kwamen op 28 mei 2025 samen in de OBA om de krachten te bundelen voor beter lees-en taalonderwijs in de doorgaande leerlijn in het onderwijs. Onderzoek en praktijk

kwamen tijdens deze dag samen en we inspireerden elkaar over thema’s zoals meertaligheid, jeugdliteratuur en literaire gesprekken. De gemeente Amsterdam, ONA en de OBA organiseerden samen het Symposium Liefde voor Lezen. •

Amsterdamse Kinderboekenweekfestival

Op 1 oktober 2025 vond – in aanwezigheid van onder meer de kinderburgemeester en de kinderraad - in de OBA Oosterdok de eerste editie plaats van het Amsterdamse Kinderboekenweekfestival, waar ik ook bij aanwezig mocht zijn. Daarna toerde het festival langs verschillende stadsdelen en veranderden verschillende OBA-locaties in een groot (boeken)feest. Kinderen dansten en zongen, schrijvers lazen voor, er vonden boekenfeestjes en boekenspeurtochten plaats, en boekenhelden kwamen tot leven met schmink. Stichting Kleine Lettertjes, De Schoolschrijver, Noortje, De VoorleesExpress, Leesfestival en de Amsterdamse Jeugdtheaterschool verzorgden samen het festival.

Voortgang Meertaligheid in het onderwijs Amsterdam is een meertalige stad. In onze klaslokalen klinkt de wereld: kinderen groeien op met verschillende talen, verhalen en culturen. Dat is geen probleem dat opgelost moet worden, maar een rijkdom die we moeten benutten. Wetenschappelijk onderzoekt toont aan dat wanneer kinderen hun thuistaal mee de klas in mogen nemen, voelen zij zich gezien en erkend. Ze leren de stof makkelijker en zijn gemotiveerder. Dat vergroot hun zelfvertrouwen en hun leerprestaties. Door de talen die kinderen spreken te benutten, wordt meertaligheid een kracht. Een rijke basis waarop taalontwikkeling verder kan groeien. Op die manier versterken thuistaal en Nederlands elkaar. Uw raad heeft op 26 januari 2023 het initiatiefvoorstel ‘Meertaligheid in het onderwijs’ van de leden Blom (GroenLinks), Yilmaz (DENK) en De Fockert (GroenLinks) aangenomen om meertaligheid in het onderwijs te stimuleren. Daarmee is een belangrijke stap gezet naar het Actieplan Meertaligheid. Sindsdien werken we samen met scholen, leraren, onderzoekers en partners in de stad aan een aanpak die werkt in de praktijk.

Voor de uitvoering van het initiatiefvoorstel zet het college in op twee sporen: 1) Kennisdeling en professionalisering 2) Kennisontwikkeling in co-creatie tussen scholen en wetenschap Pijler 1: Kennisdelen en professionalisering Schoolbrede aanpak: Taalvriendelijke Scholen Meertaligheid krijgt pas echt betekenis als het geen los project is, maar onderdeel wordt van de hele school. Dat is de kern van de aanpak van de Taalvriendelijke School: stap voor stap werken scholen aan een eigen visie en werkwijze waarin de talen van kinderen worden gezien en benut; niet incidenteel, maar structureel en passend bij de eigen context en het tempo van de school. Inmiddels zijn bijna alle grote Amsterdamse schoolbesturen hierbij betrokken. De Rutu Foundation for Intercultural Multilingual Education is de initiatiefnemer die deze aanpak in Amsterdam heft ontwikkeld en komende periode verder brengt.

Verbinding tussen onderzoek en praktijk Een belangrijke stap is de samenwerking met het eerste Primoraat Meertaligheid van Nederland binnen een Amsterdams schoolbestuur. Een primor is iemand, bijvoorbeeld een leraar of schoolleider, die zich één of twee jaar focust op een actueel thema binnen de school. De primor, zelf een schoolleider van een Amsterdams Taalvriendelijke School, zorgt dat nieuwe inzichten niet op papier blijven staan, maar hun weg vinden in de klas. Deze samenwerking is gebaseerd op wetenschappelijke inzichten die laten zien dat leesbegrip, leesmotivatie en leerresultaten toenemen wanneer leesonderwijs aansluit bij de culturele en meertalige achtergrond van leerlingen. Concrete ondersteuning voor scholen Om scholen te helpen bij het verankeren van meertaligheid is een routekaart gemaakt voor schoolbesturen en beleidsmakers. De routekaart biedt houvast bij het vormgeven van een meertaligheidvisie en beleid. Daarnaast worden scholen via een webpagina en nieuwsbrieven geïnformeerd over wetenschappelijke inzichten, praktijkvoorbeelden en scholingsmogelijkheden. In 2024 volgden leraren in Amsterdam Zuidoost de training Taalvriendelijke Klas, gericht op taalbewust en meertalig handelen. De inzichten en ervaringen die zij daar opdeden, worden komend jaar verder verdiept en ingebed in de Zuidoost Academie.

Inmiddels is de training structureel geïmplementeerd op zowel netwerk- als stadsdeelniveau. Groeiend stedelijk netwerk Ook het netwerk van Amsterdamse Taalvriendelijke Scholen groeit. Zo worden er netwerkbijeenkomsten georganiseerd, waarin scholen ervaringen uitwisselen en gezamenlijk kijken naar een verdere versterking en verbinding van Taalvriendelijke Scholen. De behoefte van scholen aan praktisch lesmateriaal en ondersteuning bij duurzame borging staan hierin centraal. Steeds meer nieuwe scholen vanuit verschillende stadsdelen sluiten zich bij het netwerk aan. Dit laat zien dat de belangstelling voor een schoolbrede taalvriendelijke aanpak in onze stad toeneemt. Zo ontstaat een steeds sterker netwerk waarin scholen elkaar ondersteunen, kennis delen en samenbouwen aan onderwijs dat recht doet aan de talige rijkdom van onze stad. Pijler 2: Kennisontwikkeling in co-creatie tussen scholen en wetenschap Samen leren wat werkt In samenwerking met ONA, de Werkplaats Onderwijsonderzoek Amsterdam (WOA) en de Rutu Foundation brengen we wetenschap en onderwijspraktijk dichterbij elkaar. WOA is een samenwerkingsverband tussen de Universiteit van Amsterdam (UvA), Hogeschool van Amsterdam (HvA) en het Kohnstamm Instituut en verschillende Amsterdamse schoolbesturen, waaronder Staij, Zonova en ASKO.

Binnen het WOA wordt onderzoek gedaan naar thema’s die van belang zijn in een grootstedelijke omgeving. Sinds september 2024 loopt een promotieonderzoek naar de vragen, behoeften en uitdagingen van Amsterdamse scholen rondom meertaligheid. Uit de eerste resultaten blijkt dat scholen vooral behoefte hebben aan: • Praktische en duurzame aanpakken die eenvoudig in de klas toepasbaar zijn, zonder extra werkdruk voor leraren; • Methoden om meertalige praktijken in te zetten en tegelijkertijd het contact met ouders te versterken; • Inzicht in wat meertalige ouders nodig hebben en hoe scholen het best met ouders kunnen samenwerken.

Via bijeenkomsten, gesprekken en familie-interviews is de vraag vanuit onderwijs en ouders in kaart gebracht. Dit heeft geleid tot een kader voor samenwerking met meertalige ouders, dat inmiddels breed wordt gedeeld met leraren en schoolleiders. Daarnaast is verkend hoe de behoeften en wensen van Amsterdamse scholen verder concreet kunnen worden ingevuld. Samen met ONA, UvA en HvA en leraren zijn inspirerende bijeenkomsten georganiseerd, waarin praktijkervaringen vanuit leraren centraal stonden. Er worden op meerdere scholen aanpakken ontwikkeld en getest, zodat we beter zicht krijgen op wat in de Amsterdamse context het meest effectief is. Zo wordt stap voor stap gebouwd aan kennis die direct toepasbaar is in de klas. Samen met onze partners blijven we de komende periode meertaligheid in het onderwijs verder versterken en stimuleren. Zo zorgen we ervoor dat de meertalige rijkdom van onze stad een kracht wordt die bijdraagt aan gelijke kansen. Tot slot Elk kind in onze stad verdient de kans om te leren lezen en de vreugde van het lezen in meerdere talen te ontdekken. Dit is niet alleen een investering in de toekomst van onze kinderen, maar ook in de toekomst van onze stad. Want een stad vol lezers is een stad vol denkers, dromers en doeners.

Laten we daarom de liefde voor lezen in alle talen verspreiden! Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Sofyan Mbarki Wethouder Onderwijs