Tech Radar 2e editie.pdf

Web1 en 2: toen en nu Voordat we dieper ingaan op web3 en haar voortgang, staan we even stil bij haar voorgangers: web1 en 2. Op het moment zitten we in de web2 periode: het hedendaagse internetgebruik, als communicatiemiddel, het plaatsen van content en hierop reageren. Dat maakt de internetgebruikers van alleen consumeren (web1) naar ook produceren (web2) op het internet.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 31

In web2 staat het creëren van content en de aandacht voor die content centraal. Het delen van informatie is veel makkelijker geworden en iedereen kan meedoen. Echter, het komt ook met een prijs. Er wordt nu ontzettend veel data verzameld, opgeslagen en ingezet om de internetgebruiker zo lang mogelijk vast te houden op verschillende sites, advertenties te promoten en om kunstmatige intelligentie te trainen. Al deze data zijn enorm kostbaar met name voor adverteerders om zo heel nauwkeurig een specifieke doelgroep te bereiken. Niet alleen adverteerders maken hier gebruik van, maar ook de gemeente, met het maken van sociale media campagnes om zo de juiste doelgroep te kunnen aanspreken. Jij als internetgebruiker hebt daar tot op heden geen zicht op, er is weinig controle. De meeste internetgebruikers vinden het prima om een dienst gratis te mogen gebruiken en daar iets voor terug te geven. De hoeveelheid data die wordt teruggegeven en de verdienmodellen die daarop gebouwd zijn, worden meestal aan het zicht van de gebruiker onttrokken en daarom is er geen sprake van een geïnformeerde en vrije keuze.

Fediverse

31

26-03-2024 14:10

Web3: het vrije internet?

Mastodon

Vanuit deze onbalans tussen de internetgebruiker en de bedrijven is web3 ontstaan. Het internet zal hierdoor meer publiek eigen­ dom worden en de eindgebruiker krijgt meer inzicht in eigen data, kan met het uitwisselen van data eventueel beloningen ontvangen, plus de eindgebruiker heeft een stem in het maken van de regels van deze digitale omgeving. Web3 blijft echter wel hangen in het web2 verdienmodel ondanks dat ze het democratiseert. Meer mensen kunnen wellicht de vruchten plukken, maar de nadruk blijft op een beloningssysteem wat draait om het vasthouden van het publiek haar aandacht. Web3 zit nog in de conceptuele fase zit en het is voorlopig nog afwachten of het kan leveren op de beloftes.

You’re now part of Mastodon, a unique, decentralized social media platform where you – not an algorithm – curate your own experience. Let’s get you started on this new social frontier. Een vaker gebruikte fediverse server op het moment is Mastodon. Deze server kreeg meer aandacht sinds de Twitter overname van Elon Musk en de zoektocht naar alternatieve sociale media platformen. Mastodon is een opensource en werkt volgens de regels van het protocol ActivityPub. Het verdienmodel bestaat voorlopig uit (maandelijkse) donaties en optionele betaalde functies. De verschillen en overeenkomsten tussen X (voorheen Twitter) en Mastodon zijn als volgt: × De sfeer en dialoog zijn op Mastodon rustiger en beschaafder, waar deze op X ervaren worden als een stuk minder beschaafd × Op Mastodon wordt er geen gebruik gemaakt van algoritme, de berichten die verschijnen worden ingedeeld op chronologische volgorde × Een overeenkomst tussen Mastodon en X is dat het beide bestaat uit kleine berichten met elkaar delen (microblogging)

Web3.0 applicaties worden nog relatief weinig gebruikt en toch zijn de hashtags mastodon en fediverse niet meer weg te denken. Terwijl Web3 weinig bekendheid geniet buiten de crypto wereld, neemt de bekendheid van web3.0 snel toe. Alhoewel dit in Nederland nog vrij onbekende termen zijn voor een grote groep mensen. Wat is het precies en wat kan je er allemaal mee?

Heft in eigen handen Fediverse staat voor ‘federatie’ en ‘universe’. Dit is een verzamel­ naam van sociale netwerken die onderling met elkaar verbonden zijn. Het verschil met het huidige internet is dat iedereen een server kan oprichten en zijn of haar regels hiervoor kan hanteren. Deze vorm van internetgebruik maakt het mogelijk dat iedereen eigenaarschap krijgt over de online community en het inrichten ervan. Doordat iedereen een server kan oprichten zal dit kunnen leiden tot verwarring onderling. Om dit te voorkomen werkt men in de fediverse met een protocol, zodat de verschillende netwerken onderling contact hebben. Binnen fediverse wordt er op dit moment het meest gewerkt met ActivityPub.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 32

De gemeente Amsterdam heeft ook haar eigen Mastodon-server opgericht waarin er nieuws over de stad gedeeld wordt. Zo kan de gemeente Amsterdam de gedeelde data waarborgen, de publieke conversatie met burgers zelf modereren en inwoners een vrij-toegankelijke plek voor nieuws bieden. De kansen liggen er zeker voor het gebruik van een eigen server zoals Mastodon, wel staat het nog in kinderschoenen en vergt het enige technische kennis om het in te richten en te gebruiken.

PubHubs Naast de opkomst van Mastodon is men bezig met een ander decentraal sociaal netwerk, ditmaal van eigen bodem. Nederlandse publieke organisaties zijn bezig met de bouw van Pubhubs: een nieuw decentraal sociaal netwerk voor publieke sector. Dit staat vooralsnog in een pilot fase waarbij

Fediverse

32

26-03-2024 14:10

twee universiteiten meedenken hoe de PubHubs eruit komen te zien. Daarbij wordt gekeken naar de technische kant, maar ook naar de moderatie en governance. Het doel van deze PubHubs is dat ze mensen in verbinding brengen op een open en transparante manier en gegevensbescherming waarborgt. Het grootste verschil tussen Mastodon en PubHubs is dat Mastodon het streven heeft om als vervanging te dienen van gecentraliseerde online sociale netwerken en daarmee ook wereldwijd gebruikt te worden. Met PubHubs ligt de focus meer op het bieden van een veilige digitale ontmoetingsplek een ‘community’ voor lokale en nationale publieke organisaties. De trekkersrol ligt dan ook voornamelijk bij de publieke sector waar dan ook het beheer, organisatie en moderatie van content komt te liggen.

Kritische reflectie

Op het moment wordt Mastodon nog gezien als genuanceerd platform, maar ligt dit aan de big tech-bedrijven die het sociale media-landschap overheersen of aan het publiek dat zich anoniem op internet uitspreekt? Ook kun je kritisch kijken naar de maatschappij. Mensen bevinden zich graag in hun eigen homogene bubbel zowel in fysieke als online sociale net­ werken. Je ziet steeds meer dat andersdenkenden weinig begrip krijgen, omdat er wordt vastgehouden aan de eigen tunnelvisie. Willen we wel een omgeving waar alle waarden een plek krijgen of is dit slechts een wens vanuit één specifieke doelgroep? Het is een mooi streven om Mastodon te gebruiken als een soort digitaal dorpsplein; een ruimte waarin alle ideeën een plek mogen hebben en waar je bij eigen standpunten kan en mag blijven, maar toch openstaat voor dialoog en discussie.

Naast kansen voor deze nieuwe manieren van internetgebruik zijn er ook kritische noten waarover kan worden nagedacht. Hoe lang kunnen deze “neutralere” platformen in stand gehouden worden tot ze uit de kluiten groeien? Wie wordt dan de moderator en hoe houd je al het internetverkeer op een gezonde en veilige manier in stand? Denk aan de hoeveelheid gebruikers die hier naartoe trekken en de hoeveelheid systeemcapaciteit en data-opslag die nodig is.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 33

Fediverse

33

26-03-2024 14:10

Bionics

Lichaam & technologie Crispr-Cas 04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 34

26-03-2024 14:10

Lichaam & technologie De zorg is een zorgenkindje in de komende decennia. Door onder meer demografische ontwikkelingen als vergrijzing neemt de arbeidskrapte in de sector flink toe. Om alle mensen de zorg te bieden de ze nodig hebben op de huidige manier, zou in 2040 een vierde van de beroepsbevolking in de zorg moeten werken. Oplossingen voor dit probleem worden vaak in technologische hoek gezocht. We vinden het daarom belangrijk om een aantal innovaties aan te stippen in deze Tech Radar, al kunnen we maar een klein deel van de ontwikkelingen belichten. We kozen voor Crispr-Cas-technologie en implantaten en protheses (bionics). Op beide vlakken is namelijk flink wat beweging. Deze technologische ontwikkelingen hebben niet eens alleen een effect op de toekomst van de zorg, maar bijvoorbeeld ook op onze voedselindustrie, agrarische sector en zelfs in potentie het klimaat.

Crispr-Cas(9) Crispr staat voor Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats. Dat zijn korte segmenten van herhaalde codes in het bacteriële DNA. Deze veelbelovende technologie kan onder meer het einde betekenen van erfelijke ziektes. Simpel gezegd is het een manier om stukjes DNA te knippen en plakken. Het schaartje om dat te doen is ontdekt bij een bacterie, die zich ermee beschermt tegen een aanval van een virus. Dat schaartje is het enzym Cas9. Hij knipt bij de indringer een stukje viraal DNA, waardoor het virus onschadelijk wordt gemaakt. Wetenschappers kunnen dit enzym vrij eenvoudig aanpassen

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 35

en via een gidsmolecuul specificeren waar er geknipt moet worden. Dat kan niet alleen bij virussen, maar ook bij cellen van planten, dieren en mensen. De technologie is niet nieuw meer. Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier stonden aan de wieg ervan in 2012, toen ze in een artikel betoogden dat de het via Crispr-Cas mogelijk was om genetische informatie eenvoudig en gecontroleerd te wijzigen. Sindsdien zijn er al heel wat toe­ passingen voor bedacht, bijvoorbeeld in de fundamentele celbiologie en planten- en dierenonderzoek. Zo zijn er champignons en appels genetisch gewijzigd zodat ze niet meer bruin worden en zijn rijstplanten resistent gemaakt voor ziektes en droogte. Bij mensen heeft het geleid tot behandelingen voor taaislijmziekte, de ziekte van Huntington en hiv. Een bekend voorbeeld is dat er mensen zijn genezen van de dodelijke ziekte sikkelcelanemie (een ernstige vorm van erfelijke chronische bloedarmoede) door de Crispr-Cas-techniek.

Lichaam & technologie

35

26-03-2024 14:10

Gene Drive Een vrij nieuwe ontwikkeling binnen de Crispr-Cas technologie is Gene Drive. Daarbij kan een genetische eigenschap zodanig in een organisme ingebouwd dat deze aan vrijwel alle nakomelingen wordt doorgegeven, waar dat normaal maar aan een deel is. Met deze technologie kunnen insecten die resistent zijn geworden tegen gewasbeschermingsmiddelen weer vatbaar worden gemaakt voor schadelijke stoffen. Verder kunnen planten diersoorten die hier niet thuis horen met behulp van Gene Drive-technologie worden uitgeroeid. Met de technologie kan een hele populatie snel, maar ook blijvend genetisch worden aangepast. Alle plant- of diersoort zullen uiteindelijk deze eigenschap hebben en het is in principe onomkeerbaar. Daarom moet er zorgvuldig uitgezocht worden of er geen schadelijke gevolgen zijn als op deze manier gemodifi­ ceerde organismen in het milieu worden geïntroduceerd.

Microbiomen Met Crispr-Cas-technologie kan inmiddels, naast een enkel organisme, ook een hele populatie van microben (microbioom) heel specifiek worden aangepast, zo onthulde Jennifer Doudna begin 2023. Microbiomen zijn ingewikkeld om te manipuleren. Zo zijn er antibiotica, maar die hebben een zeer grof effect op het gehele microbioom. Simpel gezegd: ze maken alles dood. Crispr-Cas werkt veel preciezer en meer als een scalpel. Dat is interessant om verschillende redenen. Zo zijn er in onze darmen bacteriën aangetroffen die niet goed functioneren en in verband worden gebracht met ziektes als Alzheimer en Astma.

Datzelfde geldt voor het terugdringen van methaanuitstoot van koeien. Microbiomen stoten tweederde van de wereldwijde productie van methaan uit. Crispr-Cas kan volgens onderzoeker Doudna de uitstoot in potentie met tachtig procent terugdringen. Dat zou heel wat kunnen betekenen voor het klimaat.

Kritische afwegingen Grondlegger Jennifer Doudna zelf was er al snel bij om te waarschuwen voor de Crispr-Cas-methode. In 2015 was ze initiatiefneemster van een tijdelijk verbod op de techniek om te sleutelen aan embryo’s, omdat het nog maar de vraag is of dat veilig is. Daarnaast is het nog maar de vraag hoe ver je wilt gaan met het sleutelen aan de natuur, want hoe bepaal je de grens van wat wenselijk is en wat niet? Naar mate deze technologie steeds beter wordt en meer ouderdomsziektes behandelbaar zijn, wordt het steeds meer de vraag of we er goed aan doen de technologie in te zetten. Het verlengen van mensenlevens is geen doel op zich. Kwaliteit van leven is een factor die in de hedendaagse maatschappij ook flink meegewogen wordt. Het zal een steeds belangrijker vraagstuk worden hoe te bepalen wie of wat behandeld wordt en wie niet. Hoe dan ook, het is altijd oppassen met het aanpassen van erfelijk materiaal, want in principe wordt de modificatie aan nakomelingen doorgegeven. Toch is er inmiddels ook zicht op een techniek waarbij Crispr-Cas wordt ingezet om menselijke cellen aan te passen zonder dat dit genetisch doorgegeven wordt. Dat is goed nieuws, want lessen uit het verleden leren ons dat we niet altijd alle gevolgen van iets kunnen inzien.

Met Crispr-Cas kunnen stappen gezet worden om dit soort ziektes te genezen, in combinatie met het onderzoeksgebied van metagenomica. Dat is een manier om erachter te komen welke micro-organismen er in een bepaalde omgeving leven en welke functie ze vervullen.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 36

Lichaam & technologie

36

26-03-2024 14:10

Bionics Het is misschien niet het eerste waar je aan denkt als we het over technologie hebben, maar de ontwikkelingen op het gebied van implantaten en protheses staan ook bepaald niet stil. De keuze om dit kort te belichten is dat er recente ontwikkelingen zijn. Een interessant gegeven is dat we op het punt staan om een grens over te gaan op dit gebied. Een paar decennia geleden was de beste prothese een soort haak wanneer je een hand moest missen. Nu zijn de protheses bijna van het niveau van een echte hand. De nieuwste exemplaren zijn uitgerust met druksensoren en kun je er zelfs het verschil tussen de structuur van materialen mee voelen, of bijvoorbeeld hoe warm of koud iets is. We zijn dan ook aanbeland op het punt dat een artificieel lichaamsdeel op steeds meer vlakken gelijk of soms zelfs beter functioneert dan het vervangen lichaamsdeel. Ze worden dan bionics genoemd. Zo hebben kunsthanden vaak meer kracht dan echte handen. Ook zijn er al mensen die een arm missen die bepaalde dingen beter kunnen dan voorheen met hun echte arm, zoals drummen.

Hersenimplantaten De medische wetenschap staat nog in de kinderschoenen op het gebied van hersenimplantaten. Toch is er veel beweging op dit gebied. In 2016 werd Neuralink opgericht, door een aantal wetenschappers, technici en zakenman/investeerder Elon Musk. Een dergelijk commercieel bedrijf kan, door de grote financiële mogelijkheden, voor een stroomversnelling zorgen op dit onderzoeksgebied. Het bedrijf liet zien serieuze vooruitgang te boeken bij publieke onthullingen van onder meer een varken met hersenimplantaat waarbij indrukwekkend veel neuronen gemonitord werden tijdens bewegingen. Ook lieten de wetenschappers een resusaap het videospel Pong spelen, waarbij de besturing geheel via het brein verliep.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 37

De stap na proeven met resusaapjes in de ontwikkeling van nieuwe medische technologie is doorgaans proeven op mensen. Dit werd dan ook door Neuralink aangevraagd en in mei 2023 goedgekeurd door de Food and Drug Administration (FDA) in Amerika. Onder meer mensen die verlamd zijn kunnen zich nu inschrijven voor de klinische tests. Wel zal het vermoedelijk nog zo’n tien jaar duren voordat de technologie daadwerkelijk commercieel ingezet kan worden.

Potentie Hoewel de technologie van dit soort ‘neuroprotheses’ nog in de kinderschoenen staat, heeft het een enorme potentie voor de medische wetenschap. Niet alleen beroerte, verlamming en degeneratieve motorneuronaandoeningen als ALS kunnen wellicht worden genezen, maar ook epilepsie en de ziektes van Parkinson en Alzheimer worden door neurologen genoemd.

Kritische reflectie Er zijn vermoedelijk niet veel mensen die hun hand zouden laten afzagen en vervangen voor een prothese. Naar mate protheses en implantaten echter steeds beter worden en dingen kunnen die standaard niet in onze biologie zijn ingebakken, zullen er wel steeds meer mensen zijn die ervoor openstaan om hun lichaam uit te breiden met protheses en implantaten. Dat zal geen maat­ schappelijk probleem vormen binnen afzienbare tijd, maar het zou op termijn wel de kloof tussen arm en rijk in de maat­ schappij kunnen vergroten als je via een chip de capaciteit van je brein zou kunnen vergroten of andere lichaamsfuncties kunt verbeteren met relatief subtiele ingrepen. Neuralink is al meer­ maals in opspraak geraakt voor dierenmishandeling. De apen die gebruikt worden in de experimenten zouden extreem gestrest zijn, onnodig lijden en chronische infecties hebben door alle operaties. Dit zou grotendeels worden veroorzaakt door de druk die Elon Musk op de medewerkers zet om met snelle resultaten te komen. Dit is duistere andere kant van de medaille als het gaat om commercialisering van dit soort technologie.

Lichaam & technologie

37

26-03-2024 14:10

Duurzaamheid & technologie

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 38

26-03-2024 14:10

Duurzaamheid & technologie Zal technologie de wereld redden of vernietigen? Er valt voor beide kanten te argumenteren. De dualiteit die de relatie tussen duurzaamheid en technologie met zich meebrengt vergt de aandacht, niet alleen nu, maar ook in de toekomst. Digitalisering in de maatschappij brengt veel positieve aspecten met zich mee, zoals het bereikbaar maken van informatie en goederen, het efficiënter maken van productieprocessen, gemak en welvaart. Daarnaast leidt het tot hernieuwbare energie­ bronnen, betere manieren om te recyclen en het bouwen van duurzamere systemen. Dit zijn duurzame oplossingen die voortkomen uit technologische vooruitgang en bijdragen aan het verminderen van de ecologische voetafdruk. Met de positieve ontwikkelingen op het gebied van technologie ontstaan er kansen om bijvoorbeeld met behulp van AI traditionele sectoren en systemen te verbeteren. Dat kan een positieve invloed hebben op klimaatverandering, voedsel­ schaarste en watertekorten. Ook kan het een aanzet zijn tot het bouwen van duurzamere steden, het beschermen van bio­diversiteit en het menselijk welzijn verbeteren. Maar toch, om duurzame steden te bouwen is het bijvoorbeeld nodig om de stad écht te kennen. Dat vergt meer dan een computerberekening.

Verlengde levenscyclus Niet alles is dan ook hosanna. Naast efficiëntie, gemak en welvaart, kan digitalisering ook leiden tot meer consumptie, uitputting van grondstoffen en toename van broeikasgassen

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 39

en afval. Denk bijvoorbeeld aan de enorme Co2-uitstoot die datacenters met zich meebrengen en alle afgedankte smart­ phones die op stortplaatsen terechtkomen. Het is van belang om de levenscyclus van technologische producten te verlengen en steeds meer onderdelen te kunnen recyclen. Big tech-bedrijven hebben daar gelukkig de laatste jaren al flinke stappen in gezet. Zo heeft Apple in Nederland inmiddels een geavanceerde recyclerobot genaamd Daisy die veel meer onderdelen van smartphones kan strippen voor recycling en vrijwel alle smartphonefabrikanten geven niet slechts een jaar of twee software-ondersteuning, maar minimaal drie en duurdere modellen zelfs vier of vijf jaar. Ook zijn de chips in smartphones inmiddels van het niveau dat smartphones niet na een jaar of twee al tergend traag zijn. Dat alles helpt om de levensduur van deze producten te verlengen. Dit heeft er bovendien aan bijgedragen dat de Amsterdamse fabrikant Fairphone toestellen kan uitbrengen die ‘elektronisch afval-neutraal’ zijn en min of meer modulair zijn. Zo kun je de accu of camera eenvoudig vervangen, als ze stuk gaan, maar ook als je wilt upgraden. En niet alleen bij Fairphone is het relatief eenvoudig om smartphones te repareren.

Andere fabrikanten hebben het ook makkelijker gemaakt om hun toestellen op te lappen, door minder lijm te gebruiken of standaard philipsschroeven in plaats van hele specifieke. De reden is dat

Duurzaamheid & technologie

39

26-03-2024 14:10

consumenten dit belangrijker zijn gaan vinden, mede dankzij de Right to Repair-beweging, die onder meer druk zet op de Europese Commissie om een mate van repareerbaarheid af te dwingen. Niet alleen bij smartphones, maar ook bij andere apparaten.

Actief beleid De consequenties van digitalisering zijn voor de overheid belangrijke punten om actief beleid op te voeren.

De dualiteit in de relatie tussen duurzaamheid en technologie moet niet onderschat worden. In verdere uitbreidingen zowel in de stad als op nationaal en landelijk niveau moet er een kritische reflectie plaatsvinden, die naast de positieve impact ook de negatieve gevolgen van technologische ontwikkelingen belicht. Dat duurzaamheid en technologie niet altijd hand in hand gaan is duidelijk. Vanuit een meer holistisch perspectief zou je kunnen zeggen dat de mensheid tussen klimaatcrisis en technologische veranderingen balanceert. Het is van belang dat we bewuste keuzes blijven maken, zowel op het gebied van de snelgroeiende digitalisering als voor mens en planeet.

Hierbij spelen de volgende overwegingen mee:

× Digitale technologie en data moeten vaker ingezet worden in duurzaamheidsbeleid

× Digitalisering van de samenleving wordt op een zo duurzaam mogelijke manier gedaan

× Overheidsorganisaties bereiden zich goed voor op digitale ontwikkelingen Dat digitalisering niet altijd zo duurzaam is, bleek jaren geleden uit een duurzaamheidsrapportage van Greenpeace gepubliceerd in 2017. In deze rapportage worden ongeveer 15 big techbedrijven langs een meetlat van duurzaamheid gelegd. Daarbij waren de criteria als volgt: mate van het gebruik van schone energie, het grondstofgebruik, of er gerecyclede materialen worden gebruikt en of er schadelijke chemicaliën worden ingezet bij het productieproces. Uit het rapport is op te maken dat niet veel van deze bedrijven goed scoren op deze meetlat. Of de sneltreinvaart waarmee grotere big tech-bedrijven op dit moment AI inzetten iets goeds is, valt te betwisten. VPRO tegen­ licht laat in een recente documentaire (de prijs van AI) de schaduw­zijde van de wereldwijde AI-industrie zien. Achter het succes van de allernieuwste versie van ChatGPT hangt het verbruik van nog meer data, grondstoffen, rekenkracht en de bouw van enorme datacenters. Het trainen van deze nieuwste AI-systemen wordt gedaan door het te voeden met grote datasets en slecht betaalde arbeid.

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 40

Kritische reflectie In onze huidige samenleving speelt klimaat een grote rol op de politieke agenda en bij veel mensen ook op persoonlijk vlak. Maar moeten we ook rekening houden met meer dan alleen het klimaat? Welk onderwerp heeft prioriteit? Wat kunnen we oplossen of verhelpen met behulp van technologische ontwikkelingen? Het is van belang dat we de technologie blijven inzetten als middel en niet zien als doel op zich. Met de huidige focus richten we ons voornamelijk op het klimaat, maar vergeten we daarmee niet de rest van alle duurzaamheidsverplichtingen (lees: Sustainable Development Goals) die ons betreffen? Als armoede, uitbuiting, voedselschaarste en ga zo maar door. Worden er niet meer mensen bediend als er wordt ingezoomd op meerdere issues dan alleen één probleem? Moeten we onze horizon niet verbreden en kijken hoe we tunnelvisie voorkomen?

Duurzaamheid & technologie

40

26-03-2024 14:10

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 41

26-03-2024 14:10

Situatie per technologie Hieronder wordt per subcategorie binnen de technologie-onderwerpen aangegeven hoe deze zich verhouden tot de Hype Cycle van Gartner, Volwassenheidsfase en de Gereedheid van de gemeente ten opzichte van de implementatie. Legenda Hype Cycle van Gartner Gartner’s hype cycle geeft weer hoe een nieuwe technologie de hele cyclus doorloopt van grote belofte tot geaccepteerd product. • • • • •

Innovation trigger Peak inflated expectations Disillusionment Slope of enlightenment Plateau of productivity

Innovation trigger

Peak inflated expectations

Disillusionment

Pionieren

Bewezen

Pioniers

Praktijkproeven

Slope of enlightenment

Plateau of productivity

Grootschalige commerciële productie

Volwassen (open source) ecosysteem

Volwassenheidsfase • Concept • • • •

Pionieren Bewezen Grootschalige commerciële productie Volwassen (open source) ecosysteem

Concept

Gereedheid van de gemeente • Onbekend • • • •

Pioniers Praktijkproeven In productie Ingeburgerd

? Onbekend

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 42

In productie

Ingeburgerd

42

26-03-2024 14:10

editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 43

43

26-03-2024 14:10

Afwegingen en conclusies Afwegingskader

Adaptieve AI Afweging: Volgen Adaptieve AI kent zijn eigen risico’s, zoals het versterken van reeds aanwezige bias in systemen. We volgen de technologie, net als zoveel andere onderwerpen binnen AI en kijken naar de impact op de stad en de Amsterdammer. Kansen willen we pakken en risico’s mitigeren. Vandaar dat ook deze technologie steunt op de aanwezigheid van de Stedelijke werkgroep AI.

Quantum computing Generatieve AI

Afweging: Stimuleren

Afweging: Investeren

Er wordt al jaren hard gewerkt aan deze technologie en er zijn al bedrijven die zich bezighouden met applicaties en toepassingen. Google, Microsoft, IBM, Baidu, Alibaba en Tencent zijn allemaal in de race voor de eerste stabiele quantumcomputer.

Er is enorm veel aandacht voor generatieve AI. Het was het afgelopen jaar hét onderwerp van gesprek op technologisch gebied. De toepassingsmogelijkheden zijn enorm, maar de zorgen ook. De gemeente Amsterdam heeft een Stedelijke werkgroep AI ingericht die toezicht houdt op de verschillende initiatieven, een visie verwoordt op het gebruik van AI en als vraagbaak dient binnen de organisatie. Gefaseerd en verantwoordelijk gebruik van AI is het doel, waarbij generatieve AI momenteel duidelijk de focus heeft.

Zodra deze technologie beschikbaar komt, zal er snel gereageerd moeten worden om de effecten ervan te kunnen mitigeren. Met name encryptie zal een heet hangijzer worden, omdat deze in de huidige vorm weinig meer waard is zodra deze technologie in gebruik genomen wordt. De eerste organisaties die hun encryptie verstevigen vanwege de komst van quantumcomputers worden in de komende jaren al verwacht.

Tech Radar editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 44

44

26-03-2024 14:10

Superapps

Crispr-Cas

Afweging: Aan andere overlaten

Afweging: Aan anderen overlaten

De adoptie van superapps is in diverse Aziatische landen enorm, maar in Nederland is er (nog) niet echt sprake van. Elon Musk ambieert het transformeren van X (Twitter) tot een superapp. De gemeente Amsterdam is bezig met een app waarbij verschillende functies worden samengevoegd, maar dat maakt het nog geen superapp. Het zijn namelijk grotendeels de eigen applicaties en gegevens die hier worden verzameld. Het is ook maar zeer de vraag of het wenselijk is dat er zoveel gegevens verzameld worden door een superapp in handen van een enkele leverancier.

Het ligt voor de hand om bij deze technologie alleen te denken aan een medische toepassing. Het is een utopisch idee dat er een gehele populatie zal zijn die genetisch niet bevattelijk is voor bepaalde ziekten of waarbij ziekmakend DNA is aangepast. De technologie is echter ook breder inzetbaar, bijvoorbeeld in de bestrijding van de Aziatische hoornaar of de Japanse duizendknoop; exoten in de flora en fauna die tot problemen leiden. Bij alle toepassingen zijn ethische dialogen van groot belang en zal regelgeving voornamelijk bepalen waar en wanneer het toegepast mag worden.

Fediverse Afweging: Investeren

Bionics

Hoewel het protocol ActivityPub inmiddels een weg heeft gevonden in de toepassingen van grote techbedrijven (zoals Threads van Meta) is het goed om ook nu nog oog te blijven houden voor toepassingen ervan, waarbij de waarden van de gemeente gewaarborgd blijven.

Afweging: Aan anderen overlaten

Met Mastodon is een begin gemaakt. Het momentum is weliswaar een beetje voorbij, maar het is nog altijd het platform dat in Nederland kan dienen als digitaal dorpsplein, naast of zelfs in plaats van X (Twitter). Ook andere toepassingen zoals YouTube kunnen wellicht in de toekomst op een andere manier (open en transparant) ingezet worden.

Er valt wat te zeggen voor toepassingen die de zelfredzaamheid van burgers met een beperking kan verbeteren. Wat de gemeente hieraan moet en kan bijdragen is een interessant vraagstuk. Vanuit de gemeente proberen we met digitale middelen de gang naar en communicatie met de zorg te verbeteren. Het is wat anders als er echt geïnvesteerd moet worden in bionische toepassingen. Gezondheid en zelfredzaamheid zijn echter wel degelijk onderdeel van brede welvaart. Dus hoewel we het aan andere overlaten, is het een goed idee om aandacht te hebben voor dat wat het leven van Amsterdammers kan verbeteren als het gaat om deze techniek.

Tech Radar editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 45

45

26-03-2024 14:10

Duurzaamheid Afweging: Stimuleren en investeren De ambities van de gemeente Amsterdam zijn hoog, en daarbij kan digitaliseren en innoveren een uitkomst bieden. Het kan echter ook een bedreiging zijn als we de balans verliezen tussen de toepassing van technologie en de effecten ervan op de natuur. De verwachting is dat tegen 2027 het wereldwijde energie­ verbruik van AI vergelijkbaar zal zijn met dat van heel Nederland. De komende tijd zal de focus steeds meer komen te liggen op het energieverbruik van AI en hoe we dit verbruik kunnen stabiliseren of verminderen. De prioriteit zal verschuiven naar het onderzoeken van energiebesparende oplossingen en de energie zo efficiënt mogelijk inzetten.

Tech Radar editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 46

46

26-03-2024 14:10

Nawoord In 2022 schreven we in de Tech Radar over generatieve AI. Een paar weken later bleek het belang van het in de gaten houden van deze technologie, want toen kwam ChatGPT uit. De rest is geschiedenis. Deze versie van de Tech Radar kan hoogstwaarschijnlijk ook al snel aansluiten op nieuwe ontwikkelingen in de verschillende technologieën. Momenteel zijn het taalmodellen als ChatGPT en AI die de dienst uitmaken. Het gaat in de samenleving vooral over deze technologieën. Toch moeten we oog blijven houden voor ontwikkelingen op andere vlakken. Zo is het denkbaar dat quantum computing eerder ontwikkeld wordt dan super­ intelligentie (kunstmatige intelligentie die slimmer is dan de slimste menselijke intelligentie). We maken de stad toekomstbestendiger door oog te hebben voor alles wat er aan technologie op de stad afkomt. Dat is een van de doelen van deze Tech Radar en we hopen daarbij dat hij deze keer nog meer lezers bereikt, van kritische denkers, academici en techneuten tot digibeten. Juist ook burgers die met argwaan kijken naar de digitalisering van de wereld, willen we uitnodigen om dit stuk te lezen en commentaar te geven. Participatie is meer dan een vinkje bij een project. Het is meedenken, meedoen en ook de dingen die we bespreken eigenhandig ervaren. De toepassing van technologie vindt natuurlijk niet alleen plaats bij de gemeente.

Juist in de samenleving wordt er gretig gebruik gemaakt van technologie. Van grappige gezichtsfilters op TikTok tot apps die met een foto en wat klikken geautomatiseerd een bezwaarschrift kunnen indienen. Als stad moeten we hier rekening mee houden.

Bewustzijn bij burgers is daarbij van groot belang. Out-of-the-box denken en nieuwe manieren verzinnen om maatschappelijke vraagstukken benaderen, is een onderdeel van innovatie. Daarom willen we de inhoud van deze Tech Radar - en die van de vorige editie - gebruiken in presentaties om inzichten en opmerkingen op te halen. We zijn zeker niet de enige partij in de publieke sector die zich bezighoudt met deze materie. Als gemeente Amsterdam hebben we wel het geluk dat we de capaciteit hebben om hier aandacht aan te besteden. Deze kennis en inzichten delen we graag, en we vragen actief naar inzichten op andere gebieden of van andere instanties. Wellicht verandert het politieke landschap de komende vier jaar en verschuiven er aandachtsgebieden. Wat er ook gebeurt, wij houden het vizier gericht op de kansen en risico’s van technologie en proberen die vervolgens te grijpen of te mitigeren waar mogelijk. We zien dat als een belangrijke verantwoordelijkheid voor de gemeente Amsterdam.

Tech Radar editie 2024

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 47

47

26-03-2024 14:10

Colofon Tech Radar 2024

Redactie: Chris Broesder, Kirsten van Keimpema, Paul Bontenbal

Gemeente Amsterdam Daan Bloembergen, Diederik Roijers, Douwe Schmidt, Ger Baron, Hanna Tak, Iva Gornishka, Lisa Hobus, Lydia Prinsen, Máni Gudvardarson, Mesut Ates, Pelin Olgun, Sigrid Winkel

ONT2024009

Met bijdragen van: Elleke Wolf, Linde Baars, Timo Nieuwenhuis

Met dank aan: Extern Arnoud Wokke (Journalist met specialisatie AI bij Tweakers), Danny Mekić (Innovator, adviseur en spreker op gebied van technologie), Pascal Wiggers (Associate Lector Responsible AI bij HvA)

04999 Tech Road Map_editie 2-WT.indd 48

26-03-2024 14:10