Samenvattingen Evaluaties

Samenvattingen evaluaties participatietrajecten Van de bijgevoegde evaluaties zijn hieronder de samenvattingen per evaluatie te vinden. De evaluatie Weesperzijde is eerder ter kennis name gedeeld en in de commissie KDD van juni 2020 besproken. Van de evaluatie Walenwees wordt vooralsnog alleen de samenvatting gedeeld. De publicatie van de volledige evaluatie wacht op akkoord van de deelnemers en zal indien mogelijk op een later moment gedeeld worden.

Gemeente Amsterdam

Pagina 2 van 17

Agenda Amsterdam autoluw Het project In het coalitieakkoord Een nieuwe lente, een nieuw geluid (2018) formuleert de coalitie het voornemen om de binnenstad van Amsterdam autoluw te maken. Dit voornemen moet vorm krijgen in een Agenda Amsterdam Autoluw. Voorafgaand aan de Agenda maakt de gemeente een Nota van Uitgangspunten waarin de randvoorwaarden en contouren van de Agenda gestalte krijgen.

Participatie

De gemeente besluit om voorafgaand aan het opstellen van de Nota van Uitgangspunten de bewoners, ondernemers en andere betrokkenen te raadplegen. Dit werd gedaan door stadsdeelgesprekken, ontmoetingen in Pakhuis de Zwijger en De Rode Hoed en door stedelijke en internationale conferenties te organiseren. Dit participatietraject diende om kansen, ideeën en zorgen op te halen. Het uitdrukkelijke doel was ook te zorgen voor draagvlak voor de Nota van Uitgangspunten. Bij de deelnemers aan het participatietraject leefde echter een andere verwachting. Zij dachten met hun ideeën concrete input te leveren voor de Agenda. Maar die ruimte was er niet.

Evaluatie Bewoners en gemeente hadden verschillende verwachtingen van de participatie. De gemeente was opzoek naar ‘common ground’, terwijl bewoners, ondernemers en andere stakeholders het idee hadden dat ze voorstellen konden aandragen voor maatregelen om de binnenstad autoluw te maken. Maar bij de voorbereiding van de Nota van Uitgangspunten was dat nog niet ter sprake. Het gevolg is dat bewoners, hoewel ze allemaal overtuigd zijn van het belang van een autoluwe binnenstad, geen of minder vertrouwen hebben in de uitvoering van de maatregelen. Dus in plaats van ‘common ground’ ontstond er een ‘battlefield’. Het effect van de participatie was het precies tegenovergesteld van wat de gemeente ermee beoogde.

Lessen Gemeenteambtenaren kregen door de gekozen participatievorm geen ruimte om bewoners uit te nodigen om mee te denken over de te nemen maatregelen. Zij hadden niet de bevoegdheid om het participatietraject en de richting van het beleid aan te passen aan een situatie waarin ze met toenemende onvrede geconfronteerd werden. Les voor de toekomst is meer bestuurlijke afstemming te zoeken om eventueel het participatieproces aan te passen, zodat het participatietraject en het uiteindelijke beleid beter aansluiten op de (vaak complexe) werkelijkheid. Het bestuur van de gemeente Amsterdam was volgens de deelnemers te weinig betrokken bij het participatietraject, maar had wel de uiteindelijke macht om beslissingen te nemen. De input van betrokkenen kwam via vele bestuurlijke (stadsdeel) en ambtelijke schakels bij de wethouder, en was daardoor verwaterd. Gevolg: teleurstelling en wantrouwen bij de betrokkenen.

Gemeente Amsterdam

Pagina 3 van 17

Advies Om een participatietraject te laten slagen dient er ruimte te zijn voor de belanggroepen om invloed uit te oefenen op het vormingsproces van het beleid. De communicatie tussen de verschillende stakeholders en het besluitorgaan dient zo direct als mogelijk gehouden te worden. Zorg voor inhoudelijke terugkoppeling aan de deelnemers over wat er met hun inbreng gedaan is.

Gemeente Amsterdam

Pagina 4 van 17

Waterlooplein Het project De markt op het Waterlooplein is toe aan vernieuwing. Daarover is al meer dan tien jaar overleg. De deelnemers aan het overleg zijn de marktkooplieden, de omwonenden, de ondernemers aan het plein en de gemeente Amsterdam. De wens van de gemeente is dat er een besluit komt over de herinrichting van het Waterlooplein dat gedragen wordt door alle belanghebbenden. Het moet een gezamenlijk besluit zijn.

De participatie Bij de start van het project, kregen alleen de marktkooplieden en de winkeliers de mogelijkheid tot inspraak op de plannen. Pas in een later stadium werden ook de omwonenden uitgenodigd voor inspraakbijeenkomsten. Deze bijeenkomsten hadden in eerste instantie het karakter van besloten vergaderingen. Pas later zijn dit open bijeenkomsten geworden waar iedereen welkom is.

Evaluatie Er is bijzonder veel onvrede over de opstelling van de gemeente in dit project. Vooral de communicatie over de plannen en over de voortgang laat veel te wensen over. Betrokkenen zien in de plannen weinig of niets terug van hun inbreng op inspraakavonden. Vaak zijn er lange periodes van stilzwijgen door de gemeente, die pas verbroken worden als er nieuwe plannen zijn. De architecten die zijn gevraagd om het Waterlooplein opnieuw in te richten, mogen niet met de direct betrokkenen praten. Als de gemeente al over de plannen en de voortgang communiceert, doet ze dat in een taal die voor de meeste betrokkenen niet te volgen is. De stroperigheid van het proces, de voortdurende wisseling van projectleiders, de lange periodes van stilzwijgen en de gebrekkige communicatie hebben ervoor gezorgd dat de betrokkenen weinig of geen vertrouwen hebben in de gemeente en in een goede afloop van het project.

Lessen Eigenlijk moet dit project, zo vinden de deelnemers, opnieuw worden gestart. Het is van het allergrootste belang om eerst een gezamenlijk doel in kaart te brengen. Hoe ziet het ideale Waterlooplein eruit? Aan welke eisen moet het plein voldoen? Omdat de verschillende belanghebbenden uiteenlopende belangen hebben, is het belangrijk om het eens te worden over het gezamenlijk doel. Mocht er in de toekomst verschil van mening ontstaan, dan kan er altijd worden teruggegrepen op dit gedeelde uitgangspunt. Neem de opbrengst van de inspraakavonden serieus. Betrek de belanghebbenden bij elke fase van het project, vertel wat je met hun inbreng hebt gedaan, en leg ook tussentijdse ontwerpen aan hen voor. Maak alle belanghebbenden medeverantwoordelijk voor de voortgang. Laat de architecten die voor de gemeente aan het herinrichtingsplan werken, praten met alle belanghebbenden, zodat ieders belang gehoord wordt. Ofwel: breng de invloed van de gemeente op de gang van zaken terug Spreek de taal van de markt. De ambtelijke stukken worden met name door de marktkooplieden niet of slecht begrepen. Maak de plannen beeldend, bijvoorbeeld met behulp van maquettes en tekeningen.

Gemeente Amsterdam

Advies:

Pagina 5 van 17

- Zorg voor begrijpelijke taal in de stukken. - Zorg ervoor dat wat besproken is, herkenbaar terugkomt in de stukken. Als iets niet is overgenomen, leg uit waarom. - Zorg voor openheid in informatie, houding en gedrag.

Gemeente Amsterdam

Pagina 6 van 17

Herinrichting Weesperzijde Het project De vernieuwing van de Weesperzijde gaat over de herinrichting van de openbare ruimte tussen de gevels en de oever. De aanpassingen zijn opgenomen in een Voorlopig Ontwerp. Hierin was onder andere aandacht voor de keuze tussen asfalt en klinkers, de oevertuintjes, de inrichting van de groenstrook, de breedte van de stoep, verkeersveiligheid en parkeren van auto’s en fietsen.

Participatie Het Voorlopig Ontwerp voor de vernieuwing van de Weesperzijde is gemaakt in samenwerking met een klankbordgroep van vertegenwoordigers uit de buurt. Zij hebben ideeën aangeleverd die in het Voorlopig Ontwerp zijn verwerkt. Vervolgens heeft het Dagelijks Bestuur van stadsdeel Oost het Voorlopig Ontwerp vrijgegeven voor inspraak. Onderdeel van de inspraak was een buurtconsultatie over de vraag of de Weesperzijde bestraat zou moeten worden met asfalt of met klinkers. Met bewonersbrieven, banners langs de kant van de weg en berichten in de lokale media zijn bewoners en gebruikers opgeroepen om hun voorkeur voor asfalt of klinkers aan te geven.

Evaluatie 7 procent van de aangeschreven huishoudens heeft meegedaan en een voorkeur uitgesproken. 60 procent was voor klinkers. Uiteindelijk heeft het dagelijks bestuur van stadsdeel Oost gekozen voor asfalt.

Lessen Allereerst is het van belang om iedereen die geraakt wordt door een project, te bereiken. Inventariseer eerst wie direct of indirect door de plannen geraakt wordt. Al die mensen moeten geïnformeerd worden over de plannen en de mogelijkheden voor inspraak. Vervolgens moet een beredeneerde keuze gemaakt worden wie betrokken wordt bij de participatietrajecten. Informeer duidelijk over de gevolgen van de participatie en over de rol van de betrokkenen daarin. Zorg ten slotte voor een goede terugkoppeling. In het geval van de Weesperzijde is vooraf niet voldoende duidelijk gemaakt hoe zwaar de inbreng van omwonenden zou wegen in de keuze tussen asfalt en klinkers. Veel respondenten verkeerden in de veronderstelling dat hun keuze de doorslag zou geven. Het bestuur van stadsdeel Oost heeft vooraf onvoldoende duidelijk gemaakt dat de voorkeur van de bewoners slechts één facet van de uiteindelijke beslissing vormde. Dit heeft voor onnodig veel commotie gezorgd. Ten tweede: organiseer participatie alleen als er daadwerkelijk inspraak kan en moet zijn. Veel zaken liggen al vast in wet- en regelgeving of eerder vastgestelde beleidskaders en komen dus niet voor inspraak in aanmerking. Vaak zijn er praktische beperkingen die de mogelijkheid tot inspraak beperken. Maar niet alleen wetten en praktische bezwaren kunnen in de weg staan.

Ook de interne organisatie moet berekend zijn op een participatietraject. Deze aanbeveling komt in vrijwel alle participatietrajecten terug: voor een goede participatie zijn alle betrokken partijen nodig: bewoners, ondernemers of andere belanghebbenden en de gemeente. De betrokken ambtenaren moeten de buurt en het project goed kennen.

Gemeente Amsterdam

Pagina 7 van 17

Het derde advies is: kies de juiste participatievorm. De vorm van inspraak moet passen bij het project. Het is verstandig om aan te sluiten bij bestaande buurtinitiatieven. Op de Weesperzijde organiseren buurtbewoners al langer interactieve bijeenkomsten waar zij samen werken aan de duurzaamheid van de buurt. Het is belangrijk dat de gemeente dat weet en hierop inspeelt door een vorm van participatie te kiezen die hierbij aansluit.

Advies Inventariseer wie direct of indirect door de beleidsplannen geraakt wordt. De desbetreffende moeten worden geïnformeerd over de mogelijkheden voor inspraak. Inventariseer de ruimte voor inspraak. Veel zaken liggen al vast in de wet- en regelgeving en beleidskaders. Daarbij kunnen praktische beperkingen voor inspraak zich ook voortdoen. Kies de juiste participatievorm die past bij het niveau van inspraak die bewoners krijgen in het project.

Gemeente Amsterdam

Pagina 8 van 17

Klaprozenbuurt Het project De Klaprozenbuurt is een voormalig bedrijventerrein in Amsterdam Noord. Het ligt tussen de Noordelijke IJ-oevers (NDSM, Buiksloterham) en oudere woonbuurten van Noord: tussen de Klaprozenweg, Zijkanaal I met een haven voor woonschepen, de Buiksloterdijk en de Bloemenbuurt. Op dit terrein zijn de komende jaren 2000 woningen voorzien. Er blijft ook ruimte voor de bestaande bedrijven, mits ze het milieu niet belasten. Op de Klaprozenweg komen bedrijven en winkels, zodat het een levendige straat wordt.

Participatie De participatie van de Klaprozenbuurt is onder te verdelen in twee fasen. In eerste instantie was de participatie van de buurt vormgegeven als ‘klassiek’ inspraakproject: de gemeente had plannen bedacht voor de ontwikkeling en herinrichting van de buurt. Omwonenden en andere betrokkenen konden op inspraakavonden hun mening geven over de plannen en voorstellen doen voor eventuele aanpassingen. Dat ging niet goed. Geen moment hebben omwonenden in deze fase het gevoel gehad dat de gemeente serieus met hun op- en aanmerkingen aan de slag ging. Voorstellen van de buurt werden genegeerd en planaanpassingen sloten niet aan bij de suggesties die omwonenden eerder hadden gedaan. Dit ondermijnde het vertrouwen van de omwonenden in de gang van zaken. Zij kregen het idee dat de inspraakavond slechts georganiseerd werden zodat in de plannen vermeld kon worden dat de buurt betrokken was. De ommekeer kwam toen een groep omwonenden zich verenigden in het bewonersinitiatief De Groene Draak. Zij kwamen met een alternatief plan, opgesteld door professionele stedenbouwkundigen. Dat was voor de gemeente het signaal om de participatie radicaal anders in te richten. In deze tweede fase kregen de stedenbouwkundigen die door de omwonenden waren aangedragen, de leiding over het participatieproces.

De gemeente heeft dit ondersteund door hen workshops te geven waarin zij geïnformeerd werden over de randvoorwaarden en inhoudelijke kaders voor de plannen. Vanaf dat moment kwam het vertrouwen in het proces terug en kijken vrijwel alle participanten tevreden terug op de gang van zaken.

Evaluatie In de beginfase van het traject voelden bewoners zich niet gehoord. Zij hadden vanaf het begin het idee dat zij geen echte invloed konden uitoefenen. Veel elementen in de plannen van de gemeente bleken onbespreekbaar. Dat werd niet met zoveel woorden gezegd, maar kon worden afgeleid uit het feit dat de resultaten van inspraakavonden in volgende conceptversies niet herkenbaar terugkwamen. Maak participatie dus het startpunt van plan- en beleidsvorming. Zo wordt vermeden dat de plannen of het beleid al grotendeels ingevuld zijn, voordat bewoners of omwonenden worden betrokken. Want dat gevoel is een waarborg voor wantrouwen.

Lessen De omslag in de participatie en in de houding van de gemeente ten aanzien van de wensen van de bewoners geeft aan dat er in dit traject belangrijke lessen geleerd zijn. Een absolute voorwaarde, waar in het geval van de Klaprozenbuurt aan is voldaan, is dat de bewoners voldoende kennis en expertise hebben om mee te denken en mee te ontwikkelen. Zoiets valt niet te regisseren. Maar

Gemeente Amsterdam

Pagina 9 van 17

de gemeente moet in elk geval niet bij voorbaat uitgaan van het tegendeel. Neem bewoners als gesprekspartners serieus. Ondersteun ze in hun mogelijkheden tot participatie. Bovendien wordt onder kennis en expertise niet alleen vakkennis verstaan. In elke buurt, op elk beleidsterrein, is informele, in de praktijk van alledag verankerde kennis aanwezig. Deze kennis dient bij de plan- en beleidsvorming betrokken te worden. Net als bij andere participatietrajecten is ook hier goede communicatie doorslaggevend gebleken. Dat speelt op verschillende niveaus. Allereerst is het zaak om de plannen, de uitnodigingen, de verslagen en de terugkoppeling van (inspraak-) bijeenkomsten in heldere taal te formuleren. Ambtelijk jargon en vaktaal, door de bewoners als ‘bureaucratische taal’ gekenschetst, moeten vermeden worden. Het werpt een drempel op die een groot deel van de bewoners buitensluit. In dit geval speelde dat minder omdat de betrokkenen een cultureel homogene en veelal goed opgeleide groep vormden. Maar ook hier was er behoefte aan een ‘middelaar’, iemand die tussen de gemeente en de bewoners instaat om de taal van de gemeente te vertellen en de standpunten van de bewoners te verwoorden. Belangrijk bij het aanwijzen van zo iemand is dat hij of zij verstand heeft van de materie, in dit geval van stedenbouw en architectuur.

Zo creëer je een gelijk speelveld en kunnen bewoners betere inspraak leveren. Een ander aspect van goede communicatie, naast het gebruiken van begrijpelijke taal, is dat de informatie die je met bewoners deelt transparant en volledig is.

Advies - Maak participatie het startpunt van plan- en beleidsvorming. - Sta open voor het aanpassen van het participatieplan - Zorg voor voldoende (onafhankelijke) kennis en expertise van de bewoners - Neem bewoners als gesprekpartners serieus. - Zorg voor goede en heldere communicatie tussen gemeente en bewoner.

Gemeente Amsterdam

Pagina 10 van 17

Pleinen in De Aker Het project Drie pleinen in De Aker, een buurt in Amsterdam Osdorp, kregen in 2020 een grote opknapbeurt: het Ecuplein, het Joop Woortmanplein en het Iwan Kantemanplein. De pleinen hadden weinig uitstraling. Het streven was om van deze pleinen levendige buurtcentra te maken die kunnen fungeren als een soort ‘buitenhuiskamer’. Vooral het Ecuplein moet een metamorfose ondergaan. Van een hoofdzakelijk leeg stenen plein moet het groene hart van de buurt worden. Met een park en ruimte voor kleinschalige evenementen. De plannen voor de nieuw ingerichte pleinen zijn samen met buurtbewoners en andere betrokkenen gemaakt.

Participatie De gemeente heeft buurtbijeenkomsten georganiseerd waarbij buurtbewoners van alle leeftijden gevraagd is naar hun ideeën voor de nieuwe inrichting van de pleinen. Deze bijeenkomsten hadden het karakter van een evenement, waar mensen op een ontspannen manier kennis konden maken met vertegenwoordigers van de gemeente en konden praten over de plannen. Er is heel veel inbreng van de buurtbewoners opgehaald. Vervolgens duurde het lang voordat de creatieve initiatieven van de buurt door de gemeente vertaald waren in concrete plannen en de uitvoering van die plannen. Dat heeft he vertrouwen in de gemeente geschaad.

Evaluatie De inspraak-evenementen voor de drie pleinen in De Aker waren een succes, maar zijn voor een deel in goede bedoelingen blijven steken. Bij de uitvoering van de plannen bleek verschillende keren dat gemeenteambtenaren niet op de hoogte waren van het participatietraject. Voortdurende zichtbaarheid van de gemeente tijdens het hele traject is van groot belang. Dus ook in de uitvoering. Waar dit wel goed ging was bij de herinrichting van het Joop Woortmanplein. Bewoners vroegen om bankjes zodat zij toezicht konden houden op hun spelende kinderen. Met dit soort zichtbare veranderingen, een snel en direct gevolg van verzoeken uit de buurt, toont de gemeente aan de bewoners dat zij er voor hen is. Dit verbetert de relatie tussen buurtbewoners en gemeente. De gebrekkige zichtbaarheid van de gemeente zorgt voor wantrouwen. De buurt pleit voor regelmatige bijeenkomsten waarbij bewoners hun vragen of ideeën aan de gemeente kunnen voorleggen. Het is dan wel belangrijk dat er tijdens die bijeenkomsten vertegenwoordigers van de gemeente aanwezig zijn om de vragen te beantwoorden.

Lessen De communicatie over de plannen voor de pleinen was niet altijd even goed want niet alle betrokkenen werden geïnformeerd. Voortdurende zichtbaarheid van de gemeente tijdens het hele traject is van groot belang. Gebrekkige zichtbaarheid van de gemeente zorgt voor wantrouwen. Vooral onder de winkeliers rond het Ecuplein heerst onvrede over de gang van zaken. De inspraakevenementen waren vooral gericht op bewoners. Ondernemers hebben een ander perspectief dan bewoners. Zij pleiten ervoor om voor hen aparte participatie-avonden te organiseren.

Gemeente Amsterdam

Advies

- Zorg voor duidelijke interne communicatie over het participatietraject. - Zorg voor voortdurende zichtbaarheid tijdens het hele participatietraject. - Hou rekening met de verschillende belanggroepen.

Pagina 11 van 17

Gemeente Amsterdam

Pagina 12 van 17

Ringdijk 44 Plan Op Ringdijk 44 is een school afgebroken. Voor de ruimte die daarmee vrijkwam zijn in nauw overleg met de buurt nieuwe plannen gemaakt. Deze plannen voorzien in een combinatie van zelfbouwwoningen en sociale huurwoningen. In eerste instantie maakte ook de nieuwe bestemming van de Christus Koningkerk deel uit van de plannen, maar dit onderdeel is er later van losgeknipt.

Participatie Bewoners mochten mee ontwerpen en vormgeven. Er lag vooraf weinig vast, alleen het aantal woningen op het terrein was aan een minimum gebonden. Het stond iedereen vrij om ideeën voor het terrein aan te dragen. Daarvoor zijn verschillende bewonersavonden georganiseerd, onder leiding van een onafhankelijke voorzitter. Hoewel er kanttekeningen waren, was men over het geheel genomen tevreden over deze vorm van participatie. Wel leefde het gevoel dat de gemeente onvoldoende oog had voor bepalende ontwikkelingen in gebieden die direct grensden aan het ontwikkelgebied. Metname de vergunningverlening voor de Christus Koningkerk, waarbij geen inspraak mogelijk was, was voor veel betrokkenen een doorn in het oog.

Evaluatie Over de mogelijkheden om mee te denken en plannen aan te dragen voor de herontwikkeling van het terrein Ringdijk 44 waren de deelnemers overwegend positief. Het feit dat de bewonersavonden werden voorgezeten door een onafhankelijke voorzitter heeft daar aan bijgedragen. Toch is er ook onvrede, en die komt voort uit het feit dat vooraf niet duidelijk is gecommuniceerd waar de inspraak betrekking op had. Tijdens de eerste inspraakmomenten is de Christus Koningkerk wel besproken, later niet meer. Toen bleek dat er voor de kerk een vergunning was verleend voor een hotel met grand café en een evenementenhal, voelde men zich gepasseerd. Dit voedde het wantrouwen van de buurt tegen de gemeente.

Lessen Een belangrijke les is dat het van belang is om iedereen die door het project geraakt wordt, bij de plannen te betrekken. Hoewel de gang van zaken niet meer helemaal gereconstrueerd kan worden, lijkt het voor een aantal betrokkenen erop dat bij de Ringdijk een belangrijke belangengroep over het hoofd is gezien, namelijk de sociale huurders. Zij waren in elk geval sterk ondervertegenwoordigd op de bewonersbijeenkomsten. Het is belangrijk dat er in participatietrajecten niet alleen geluisterd wordt naar betrokkenen met veel ‘sociaal kapitaal’, maar ook naar mensen die zich wellicht minder vloeiend en minder uitgesproken uitdrukken. De gemeentelijke organisatie moet zich ervan bewust zijn dat ongelijkheid in de samenleving de reden kan zijn dat geluiden van sommigen beter gehoord worden dan van anderen. Voor de gemeente was de Ringdijk een project met een beperkte scope: het ging om de inrichting van een leeg terrein. Voor bewoners maakt zo’n terrein deel uit van een buurt. Daar is onvoldoende oog voor geweest. Het gaat er niet alleen om hoe zo’n terrein wordt ingericht, maar ook wat de bredere maatschappelijke consequenties zijn. Op het terrein was een speeltuin. Dat die

Gemeente Amsterdam

Pagina 13 van 17

moest verdwijnen heeft veel kwaad bloed gezet. Net als bij andere participatietrajecten geldt: ken de buurt, ken de bewoners, en beschouw de herinrichtingsprojecten of woningbouwprojecten in de bredere context van de buurt. Absolute voorwaarde daarvoor is dat gemeenteambtenaren weten wat er speelt buiten hun eigen project.

Advies - In een participatietraject moeten ook de minder vloeiend en uitgesproken belanggroepen hun stem kunnen laten gelden. - Voor goeie participatie is kennis van de geschiedenis van de buurt van belang.

Gemeente Amsterdam

Pagina 14 van 17

Buurtvernieuwing Geuzenveld-Slotermeer Het project Samen met woningcorporaties wil de gemeente de buurt verbeteren. Sterk verouderde woningen worden gesloopt en er komt nieuwbouw voor terug. Andere woningen worden gerenoveerd. Tegelijk wil de gemeente de openbare ruimte opknappen en investeren in sociale en economische voorzieningen.

Participatie Tijdens drie bijeenkomsten in verschillende buurten konden bewoners hun wensen en zorgen uiten over het gebied. De opbrengsten van die bijeenkomsten zijn in december 2018 samen met de principenota aan wethouder Ivens overhandigd. De presentaties en verslagen van de bijeenkomsten staan op de website van de gemeente. Behalve de informatie tijdens de buurtbijeenkomsten hebben de bewoners regelmatig brieven gekregen over de plannen en de voortgang van de buurtvernieuwing.

Evaluatie De stadsvernieuwing in Geuzenveld-Slotermeer is een traject dat al vele jaren loopt. De betrokkenheid van de bewoners bij de participatie was minimaal. Op basis van een groot aantal interviews met bewoners zijn daarvoor een paar redenen aan te voeren. Het is de bewoners vaak niet duidelijk wat de planning van de stadsvernieuwingsprojecten is, en wat het doel van de participatie is. Bewoners hebben het vermoeden dat de gemeente een dubbele agenda heeft. Enerzijds staat er op de website dat de stadsvernieuwing voor en door de bewoners tot stand komt, anderzijds lijken de plannen al gereed te liggen en is er te weinig oog voor de de bewoners die direct met de stadsvernieuwing te maken hebben, zoals Amsterdammers die door hogere huren niet kunnen terugkeren in hun eigen wijk of woning.

Lessen Deel een duidelijk en vooral toegankelijk plan met de bewoners. Houd rekening met de taalvaardigheid van bewoners. Kom naar de wijk om de plannen in heldere en klare taal uit te leggen en toe te lichten. Creëer realistische verwachtingen over de inspraakmogelijkheden, en de effecten van de inspraak. Maak duidelijk waarover de buurt nog kan beslissen en wat vastligt. Communiceer duidelijk over de impact van de inspraak en over de inspraakmomenten. Een middel om de toegankelijk tot informatie te verbeteren is het instellen van een online platform. Zo’n platform biedt de mogelijkheid om alle relevante informatie overzichtelijk te presenteren: de plannen, de inspraakmomenten, de opbrengst en de ervan. Ook kunnen belanghebbenden daar hun bijdrage aan de participatie leveren, de drempel om dat te doen is online veel lager dan bij een fysieke inspraakbijeenkomst. Digitale participatie is niet de oplossing voor geringe betrokkenheid. Het kan iets toevoegen aan de fysieke inspraakmogelijkheden, zoals die er in Geuzenveld-Slotermeer ook zijn geweest. De opkomst bij deze zogenaamde ‘kick-off’-bijeenkomsten viel tegen. Dat heeft een paar oorzaken: gebrekkige communicatie, een weinig transparante organisatie, geen of onvoldoende terugkoppeling en weinig vertrouwen in de gemeente.

Gemeente Amsterdam

Pagina 15 van 17

Organiseer op regelmatige basis buurtbijeenkomsten. Informeer de bewoners hierover tijdig en via zo veel mogelijk kanalen. Denk bijvoorbeeld aan maandelijkse bijeenkomsten op een vast moment op een vaste plek. Gebruik een persoonlijke aanpak, dus zorg voor een sfeervolle ambiance. Een plek waar mensen zich op hun gemak voelen. En misschien het allerbelangrijkste: zorg voor terugkoppeling. Vertel wat er besproken is en wat er met de opbrengsten gedaan wordt. Zorg ook voor een goede interne organisatie. Vaak blijkt de linkerhand van de gemeente niet te weten wat de rechterhand doet of gedaan heeft. Er zijn wisselende aanspreekpunten, en niet alle betrokkenen zijn aanwezig bij de buurtbijeenkomsten. Dat voedt het wantrouwen. Goede interne communicatie is minstens zo belangrijk als externe communicatie. De gemeente wordt gewantrouwd, toont onvoldoende interesse voor wat de bewoners bezighoudt, en krijgt dat betaald met desinteresse van de bewoners zelf. Ook bij andere participatietrajecten bleek dat de basis van succesvolle participatie gelegd wordt ver voordat het project van start gaat. Een groots opgezette participatiecampagne slaat alleen aan als de gemeente ook in de periode ervoor blijk heeft gegeven van haar eigen betrokkenheid bij de buurt. Dus voorkom verwaarlozing. Toon betrokkenheid. Alleen zo zal bij de bewoners een gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid ontstaan.

Advies - Deel een toegankelijk plan met de bewoners en maak duidelijk waarover de buurt kan meebeslissen. Dit kan bijvoorbeeld via een online platform. - Wees duidelijk en transparant over waar de participatie over gaat en wat al vastligt. - Organiseer op regelmatige basis buurtbijeenkomsten en zorg voor terugkoppeling van de bewoners. - Zorg voor goed interne communicatie zodat de buurt, al ver voordat het project van start gaat, erbij betrokken kan worden.

Gemeente Amsterdam

Pagina 16 van 17

Walenweeshuis Het project Het Walenweeshuis is een pand aan de Vijzelstraat. Tot voor kort was hier het Frans consulaat gevestigd. In 2018 is het verkocht aan een projectontwikkelaar die er een kantoor in wil vestigen met kleine studio’s, een sportaccommodatie en een lunch-voorziening voor gebruikers van de studio’s. Hiervoor is een verbouwing vereist, waarvoor de nieuwe eigenaar een vergunning heeft aangevraagd bij stadsdeel Centrum.

Participatie Er is een omvangrijk participatietraject georganiseerd. Doel daarvan was om te experimenteren met participatie van de buurt vanwege de invoering van de nieuwe Omgevingswet. Daarin wordt voorgeschreven dat een vergunningaanvraag voor ruimtelijke projecten gepaard gaat met een verplicht participatieproces door de aanvrager. Hoe die participatie eruitziet, ligt niet vast. Dat is aan het bevoegd gezag. De invoering van de Omgevingswet leidt dus tot nieuwe rollen voor zowel de aanvrager als de gemeente. Daarom is er een ‘procesgroep’ opgericht, waarin het stadsdeel, de ontwikkelaar, buurtbewoners en de buurtvereniging zijn vertegenwoordigd. De procesgroep werd geleid door een onafhankelijk voorzitter. Deze procesgroep had als taak om de participatieproces vorm te geven en te organiseren. Het ging alleen om de eerste fase: de planvorming. Zij zijn begonnen met het opstellen van een aantal spelregels over de participatie. Een belangrijke spelregel was dat besluiten over onderwerpen met impact op de buurt pas genomen worden als alle partijen met het besluit kunnen leven. Dat wil zeggen: “je bent voor, of je bent niet tegen”. Dit is het zogenaamde ‘consent-proces’. Het uiteindelijke besluit wordt genomen door het Dagelijks Bestuur van stadsdeel Centrum, dat de besluiten uit het consentproces in zijn besluit meeweegt.

Behalve de bijeenkomsten van de procesgroep zijn er ook (door de procesgroep) participatiebijeenkomsten voor de buurt georganiseerd. Ook deze werden voorgezeten door een onafhankelijk voorzitter.

Evaluatie Omdat het participatietraject voor de ontwikkeling van het Walenweeshuis een leertraject was, bevat de evaluatie een groot aantal leerpunten. Deze hebben betrekking op het proces zelf, op de rol van de ontwikkelaar, van de bewoners, en van de gemeente. De participatie betrof alleen de eerste fase van het project: de planvorming. De lessen uit deze fase worden meegenomen in de volgende fasen. Ten aanzien van het proces waren de deelnemers over het algemeen positief. Een belangrijk leerpunt evenwel was de tijd die dit proces in beslag nam. Omdat het proces gaandeweg werd ontwikkeld, ging er veel tijd zitten in het maken van afspraken over de werkwijze en over de mate van participatie. Tegelijk liep het vergunningverleningstraject gewoon door. Dat botste soms. Voor de gemeente had dit leertraject als belangrijkste doel om ervaring op te doen met de participatie bij vergunningaanvragen die in de nieuwe Omgevingswet straks verplicht is. Dat doel hadden de omwonenden niet. Zij beoordelen het traject op veel concreter gronden: welke mogelijkheden krijg ik om invloed uit te oefenen op de besluitvorming? Een belangrijk leerpunt is daarom: maak meteen duidelijk hoe ver de invloed van omwonenden reikt. Waarover kunnen zij meepraten en/of beslissen?

Gemeente Amsterdam

Pagina 17 van 17

En maak ook duidelijk wie wanneer welke beslissing neemt. Het is best lastig om burgers écht te betrekken, omdat zij vaak minder expertise, minder inzicht in het proces en minder ervaring hebben. Hou daarom ook ruimte voor individuele aandacht voor de omwonenden. Het is niet gebruikelijk dat een ‘ontwikkelaar’ een prominente rol speelt in participatietrajecten. Hier was dit wel het geval. Dat vraagt van de ontwikkelaar veel flexibiliteit, tijd en andere competenties dan gebruikelijk. Het blijkt voor een ontwikkelaar goed mogelijk om in de plannen rekening te houden met de wensen van de omwonenden. Het levert de ontwikkelaar ook veel op: draagvlak in de omgeving en maatschappelijke onderbouwing van de vergunningaanvraag.

Lessen Na de eerste fase is het participatietraject door alle betrokken geëvalueerd. Op die manier zijn er lessen geleerd voor de toekomst. Het belangrijkste in deze context is natuurlijk wat de gemeente kan leren van een zo zorgvuldig vormgegeven participatietraject als dit. Wat bijzonder gewaardeerd werd was het feit dat de gemeente zich niet beperkte tot een coördinerende rol op de achtergrond. De gemeente is partij en moet die verantwoordelijk ook dragen. De gemeente moet actief deelnemen aan het proces om publiekelijk kaders aan te geven en als behartiger van het algemeen belang bij te dragen aan het planvormingsproces. Dit kan botsen met haar coördinerende en toetsende rol. Het is daarom belangrijk dat die rollen fysiek tot uitdrukking worden gebracht, bijvoorbeeld door vertegenwoordigers van de gemeente met verschillende ‘petten’ aan het overleg te laten deelnemen. Participatie neemt tijd in beslag, zeker als het proces nog nauwelijks geformaliseerd is. Dit kan botsen met de planning van de vergunningaanvraag. Een oplossing hiervoor zou kunnen zijn om het participatieproces te doorlopen in de fase van een conceptaanvraag. In die fase kunnen aanpassingen en meerdere versies bekeken worden.

Advies

- Maak meteen duidelijk hoe ver de invloed van omwonende reikt. - De gemeente moet actief deelnemen aan het participatieproces om publieke kaders aan te geven en als behartiger van het algemeen belang.