Samenvatting Evaluatie en doorontwikkeling Houtwerf.pdf

Houtwerf Amsterdam Samenvatting evaluatie en doorontwikkeling

Voorwoord Bomen zijn een dierbaar publiek bezit waar de meeste Amsterdammers veel waarde aan hechten. Afscheid van een boom, die gekapt wordt of omwaait, roept veel vragen op. Want wat gebeurt er mee? Met de Amsterdamse Houtwerf kunnen we Amsterdammers een verhaal vertellen over hoe hout duurzaam een nieuw leven krijgt. De oprichting van de Houtwerf in 2021 is een grote stap in het sluiten van de groene afvalketen van Amsterdam. Dit gebeurt door een zo duurzaam mogelijke toepassing van al het dode en gesnoeide hout. Daarmee wordt bijgedragen aan de gemeente-brede ambitie om in 2050 100% circulair te zijn. Het hout wordt gebruikt in projecten, zoals de kinderboerderij in West, het ligt als snippers onder onze voeten op een paadje in het Erasmuspark en er worden banken en schuttingen van gemaakt voor in het Amsterdamse Bos. Ook lokale houtpartijen, kunstenaars en universiteiten gebruiken het om gebruiksvoorwerpen als een snijplank van te maken, een kunstwerk of om te ervan te leren. Grotere partijen die hout afnemen verkopen het door om er bezemstelen of ijslolly-stokjes van te maken. Tot slot worden snippers in de Bio Energie Centrale (BEC) omgezet naar energie voor de regio. De Houtwerf is drie jaar operationeel.

In de eerste fase was het belangrijkste dat al het hout, uit de stad en het Amsterdamse Bos, van stam tot snippers en in de goede maat gezaagd, ook daadwerkelijk naar de Houtwerf kwam. Daarna is gekeken naar de meest duurzame toepassing van hout. Allereerst is dat de toepassing van hout op, in of nabij de locatie waar de boom stond of waar de boom gesnoeid wordt. Door de boom te laten staan, en zo biodiversiteit te bevorderen, of door het te gebruiken als snippers ter plaatse. Daarnaast is verkend of het hout gebruikt kan worden in onze eigen stedelijke projecten. Het gebruik van Amsterdams hout in stedelijke projecten betekent dat de CO2 die is opgeslagen in hout duurzaam bewaard blijft. Daarnaast betekent het een minimum aan vervoersbewegingen want het hout blijft binnen de stadsgrenzen. Amsterdams hout wordt ook aangeboden aan lokale partijen. Daarvoor worden houtveilingen georganiseerd. Hierop wordt het hout aangeboden dat niet gebruikt wordt in projecten of kwalitatief niet geschikt is voor bijvoorbeeld het maken van steigers, beschuttingen of hekken. Belangrijk doel hiervan is een gelijk en transparant speelveld te scheppen voor lokale houtondernemers en particulieren om Amsterdams hout te kunnen kopen. De eerste fase van de Houtwerf is geëvalueerd.

Dit heeft veel inzichten gegeven in hoe we verder kunnen om onze circulaire ambities voor hout zo duurzaam mogelijk te realiseren. De toepassing van hout in gemeentelijke projecten kan verder worden uitgebouwd waarbij lokale partijen een grotere rol kunnen krijgen. We verkennen de mogelijkheden om van snippers Biochar te maken. Dat is een duurzamere toepassing omdat CO2 duurzaam op wordt geslagen en niet weer in de lucht verdwijnt, zoals bij verbranding in de BEC. Ook kan het bijdragen aan private financiering van het groen. Dit is overigens niet alleen voor hout een duurzame oplossing maar ook voor het resterende groene snoeiafval uit de stad dat niet van bomen komt. Ook dit wordt meegenomen in het vervolg zodat we de totale groene afvalketen straks kunnen sluiten. De opbrengsten van Amsterdams Hout zorgen er op dit moment voor dat de Houtwerf kan draaien. In de toekomst verwachten we dat meer opbrengsten kunnen worden ingezet voor het beheer en onderhoud van het Amsterdamse Bos.

2

Samenvatting en conclusies doorontwikkeling Houtwerf Het college van B&W heeft in september 2021 de opdracht tot oprichting van de Houtwerf in het Amsterdamse Bos gegeven. De doelstelling van de Houtwerf is tweeledig: 1. Alle bomen die in de stad en het Amsterdamse Bos worden gekapt, gerooid of omwaaien worden of ter plekke hergebruikt of naar de Houtwerf in het Bos gebracht. Vanaf daar krijgt het hout een circulaire bestemming. 2. De opbrengsten van de Houtwerf dragen bij aan het duurzaam op orde brengen van het beheer en onderhoud van het Bos. Tegelijkertijd met de Houtwerf is gestart met een houtveiling. Op deze veiling wordt Amsterdams Hout aangeboden aan lokale houtpartijen. Tot dan toe was er één partij in de stad (Stadshout) die via een schenkingsakte hout aangeboden kreeg. Met de veiling is een gelijk speelveld georganiseerd voor alle lokale houtpartijen met als randvoorwaarde: geen snipper hout de metropoolregio uit. Uit de opbrengsten van de veiling en alle andere toepassingen die hieronder worden beschreven wordt de Houtwerf gefinancierd.

Route van Amsterdams Hout

De groene afvalketen start met hout dat gekapt of gesnoeid wordt in de stad of het Amsterdamse Bos. Met het besluit tot oprichting van de Houtwerf is afgesproken dat al dit hout naar de Houtwerf gaat, mits het niet ter plekke kan blijven staan of verwerkt. De afgelopen 3 jaar is de Houtwerf operationeel gemaakt. Beleidsmatig zijn de processen binnen de gemeente zodanig ingericht dat het hout uit de stad en uit het bos naar de Houtwerf wordt vervoerd.

Route van de Amsterdamse stadsboom bij kap of snoei

Kap en snoei voor onderhoud, als gevolg van veiligheid, ziekte of storm

Kap en snoei voor herinrichting, bouw, gebiedsontwikkeling

Boom blijft staan als een ecologische houtopstand

Een boom gesnoeid in het Amsterdamse Bos

Houtsnippers (van takhout en stammen <30 cm doorsnee)

Houtwerf Amsterdam Hergebruik op locatie

Een boom in Amsterdam wordt gesnoeid

Een boom wordt gekapt (stad of Bos)

Gemeentelijke projecten openbare ruimte Gemeentewerf, De Borcht

Stamhout (>30 cm doorsnee, Robinia en Rosaceae >15 cm doorsnee)

Houtwerf Amsterdam

3

BEC

Gemeentelijke projecten openbare ruimte

Overgebleven hout wordt geveild

Deze processen zijn vastgelegd in het uitvoeringsprotocol ‘route van de stadsboom’ en ‘protocol Houtopslag- en veiling’ (hierna te noemen ‘Houtprotocol’). Dit protocol is vanaf 2021 in bestekken en raamcontracten met aannemers verankerd en heeft ervoor gezorgd dat meer hout naar de Houtwerf is gebracht. Uit de onderstaande tabel is te lezen dat steeds meer hout op de Houtwerf terechtkomt. Daaruit blijkt dat vanaf 2024 dit in het merendeel van de bestekken en contracten van zowel de stad als het Bos is doorgevoerd.

Aangevoerd hout in tonnen Stammen

Snippers

Jaargang

Amsterdamse Bos

Stad

Stad en Bos samen

Totalen

2022

483

387

5.534

6.404

2023

400

1.100

5.879

7.379

2024

1.183

1.405

5.657

8.245

Totaal

2.066

2.892

17.070

22.028

% van totaal

9%

13%

77%

In de gebiedsontwikkeling is het niet mogelijk om met terugwerkende kracht in alle contracten te verwerken dat hout naar de Houtwerf moet. Daarom komt het nu nog voor dat voor gebiedsontwikkeling gekapte bomen niet op de Houtwerf komen. Op dit moment wordt gewerkt aan een digitaal toezicht en registratie van het hout uit de stad. Dit is eind 2025 gereed. Pas dan kan met zekerheid worden gezegd dat al het gekapte, gesnoeide en dode hout uit de stad ook daadwerkelijk op de Houtwerf komt. Voor snippers is er onvoldoende zicht op herkomst en bestemming, waardoor niet met zekerheid kan worden gezegd of het gebruik van de tussentijdse opslaglocaties bijdraagt aan het verminderen van transportbewegingen in de stad. Conclusies en aanbevelingen:

• De inschatting is dat het merendeel van het hout uit de stad op de Houtwerf komt. Zodra de digitale levensloop van de boom in beeld is kan toezicht en handhaving op het houtprotocol en herkomst en bestemming van snippers verder worden geoptimaliseerd. • Het door vertalen van de route van het hout en het houtprotocol naar bestekken en raamcontracten is grotendeels doorgevoerd. Met name in de gebiedsontwikkeling valt er in de toekomst nog winst te behalen. Dit wordt in samenwerking met directie Grond en Ontwikkeling en het Ingenieursbureau opgepakt. Daarnaast kunnen ook met Waternet en Rijkswaterstaat, die ook Amsterdamse bomen kappen, afspraken worden gemaakt dat dit hout naar de Houtwerf gaat. • De Houtwerf heeft potentie door te ontwikkelen tot een regionale houthub. Dit draagt bij aan de regionale circulaire doelstellingen.

4

Hout op de Houtwerf: keuring Na aankomst op de Houtwerf wordt bepaald voor welke toepassing het aangeleverde hout geschikt is. Er wordt onderscheid gemaakt tussen kwaliteitshout (voor producten in projecten of het Bos of voor verkoop via veiling), bulkhout (laagwaardiger alleen geschikt voor bijvoorbeeld lollystokjes of bezemstelen, verkoop via veiling) en brandhout (waarvoor alleen versnippering de meest duurzame toepassing is). Keuring hout Jaar

Totaal ontvengen

Kwaliteitshout

Bulkhout

Brandhout

2022

870

282

484

104

2023

1.500

396

394

710

2024

2.958

524

1.444

620

Totaal

4.958

1.202

2.322

1.434

24%

47%

29%

% van totaal Conclusie en aanbevelingen:

• Voor de komende jaren wordt het proces van keuring geoptimaliseerd met als doel nog beter op de vraag van kleine lokale partijen aan te sluiten. Voor de bomen uit het Bos kan voor het kappen al de kwaliteit van een boom bepaald worden. Bekeken kan worden of dit ook voor de rest van de stad mogelijk is. We bekijken in welke stappen van de keuring lokale partijen betrokken kunnen worden zonder dat dit leidt tot kosteninefficiëntie.

Toepassing hout Voor de toepassing van hout is er een prioritaire volgorde uitgaande van de meest circulaire toepassing van het hout: • Bevordering van biodiversiteit • Zo duurzaam mogelijk behoud van de CO2 opslag in het hout • Toepassing binnen de MRA (zo min mogelijk vervoersbewegingen) Toepassing van hout en opbrengst Jaar

Snippers BEC

Veilingen

brandhout

Producten

ton

ton

euro

ton

euro

-

-

6.404

216.079

ton

euro

ton

euro

2022

5.534

149.261

786

66.818

2023

5.879

162.047

565

62.404

795

13.561

83

34.250

7.379

272.262

2024

5.657

266.490

1.794

114.855

575

*

392

162.000

8.245

543.345

Totaal

17.070

577.798

3.145

244.077

795

13.561

475

196.250

22.028

1.031.686

% van totaal

77%

56%

eruo

Totalen

14%

5

24%

4%

Prognose opbrengst in euro 2025-2027 2024

realisatie 2024

prognose 2025*

prognose 2026 **

prognose 2027 ***

Veiling

0%

€ 111.539,00

110%

€122.692,90

105%

€ 128.828

100%

€ 128.828

Snippers

0%

€ 266.490,00

150%

€ 399.735,00

115%

€ 459.695

110%

€ 505.665

Producten

0%

€ 162.004,00

115%

€ 186.304,60

110%

€ 204.935

110%

€ 225.429

Onderdelen

Stukken en brokken = snippers

€ 30.012,00 € 570.045

€ 708.733

€ 793.458

€ 859.921

In bovenstaande tabellen staat hoe het hout uit de stad en het Bos is toegepast en tot welke opbrengsten dat heeft geleid. Ook is een prognose voor de jaren 2025 – 2027 gedaan. Het overgrote deel van het hout dat op de Houtwerf komt is versnipperd en wordt naar de BEC afgevoerd. Het percentage hout dat via veilingen is verkocht of in producten verwerkt voor projecten is in 2024 fors toegenomen. Deze toename wordt verklaard doordat het houtprotocol is doorgevoerd in (bijna) alle bestekken en raamcontracten. De opbrengst in euro per ton wordt bepaald door de waarde van het hout verhoogd met de toegevoegde waarde. De toegevoegde waarde is bij producten aanzienlijk hoger dan bij snippers. Deze toegevoegde waarde heeft ook een prijs in de zin van inzet van arbeid en materieel. Dus de opbrengsten per ton voor producten ligt aanzienlijk hoger dan de andere toepassingen maar de kosten hiervan liggen ook aanzienlijk hoger. De opbrengsten van snippers en snipperhout is vanaf 2024 hoger dan in de jaren daarvoor omdat medio 2023 een nieuwe overeenkomst is aangegaan met de BEC. Per toepassing zijn de volgende conclusies te trekken: 1. Producten en projecten Vanuit circulair oogpunt zijn producten voor het Bos of stedelijke projecten het meest duurzaam: het blijft binnen de regio en er is sprake van duurzame CO2 opslag.

In onderstaande tabel is te zien hoeveel hout in projecten is verwerkt tussen 2022 en 2024 en wat dat aan opbrengsten voor de Houtwerf heeft opgeleverd

Hout voor projecten Jaar

ton

euro

2022

0

€-

2023

83

€ 34.250,00

2024

392

€ 162.000,00

Totaal

475

€ 196.250,00

6

De afzet in projecten is toegenomen doordat er meer bekendheid bij gemeentelijke projecten is gekomen over de mogelijkheden van Amsterdams hout. Er is potentie om meer hout in projecten af te zetten. Hiervoor zijn wel investeringen in een extra voorziening op de Houtwerf noodzakelijk (droogruimte). Het kwalitatieve hout dat overblijft wordt verkocht op de veiling. Als er meer hout in projecten wordt afgezet dan blijft er minder hout over voor lokale houtpartijen. Voor het vervolg wordt ingezet op: • Certificering van hout uit de stad om afzet in projecten te kunnen vergroten. Op dit moment kan vaak alleen hout uit het Bos, dat een FSC keurmerk heeft, voor producten in projecten worden gebruikt. Certificering van hout uit de stad zou dit hout hiervoor ook geschikt maken dan gaat het met name om Iepenhout dat kwalitatief hoogwaardig is. Hiervoor wordt met betrokken directies bekeken of een PFEC-keurmerk mogelijk is. • Bij een verdere groei is het uitgangspunt dat de capaciteit op de Houtwerf niet wordt uitgebreid. Als de vraag groot genoeg wordt kunnen lokale houtpartijen hier een rol in gaan spelen. • Financiering voor extra voorzieningen die nodig zijn bij een groeiende vraag naar producten, zoals extra droogruimtes, wordt gedekt uit de begroting Amsterdamse Bos/Houtwerf.

2. Veiling Bij verkoop via de veiling is er in de meeste gevallen sprake van duurzame CO2-opslag maar kan niet altijd gegarandeerd worden dat hout ook circulair wordt ingezet en binnen de MRA blijft. De juridische mogelijkheid om hergebruik binnen de regio afdwingbaar te maken ontbreekt. Alleen tijdens de eerste veilingen is ook brandhout aangeboden. Vanaf 2024 is dit niet meer gebeurt en wordt dit hout direct versnipperd en naar de BEC afgevoerd. Op de houtveiling worden partijen bulkhout in de regel alleen afgenomen door grotere partijen omdat zij de vervoers- en opslagmogelijkheden hebben. Het aanbieden van kleinere kavels, die meer aansluiten op de behoefte van kleinere houtpartijen, is arbeidsintensief en brengt daardoor veel kosten met zich mee. In principe worden veilingen twee keer per jaar georganiseerd, maar de frequentie is ook afhankelijk van het beschikbare hout. De verwachting is dat er in de toekomst maar 1 veiling per jaar kan worden gegarandeerd omdat er meer hout naar de projecten gaat waardoor het beschikbare hout afneemt. We bekijken mogelijkheden om op een andere wijze en op andere momenten hout aan lokale partijen te kunnen aanbieden.

Opbrengst Veilingen verdeeld naar grote en kleine afnemers Grote afnemers

Lokale partijen

Parrticulieren

Totaal

ton

euro

ton

euro

ton

euro

ton

euro

2022

560

51.160

169

12.358

18

3.300

747

66.818

2023

461

32.397

73

27.257

5

2.750

540

62.404

2024

1.598

99.610

110

15.245

1

120

1.710

114.975

Totaal

2.620

183.167

353

54.860

24

6.170

2.997

244.197

% van totaal

87%

75%

12%

22%

1%

3%

7

Voor het vervolg wordt ingezet op: • Stoppen met het aanbieden van brandhout op de houtveiling en dit hout direct versnipperen. Dit doen we om te voorkomen dat deze partijen alsnog als brandhout op de markt komen. • Betere aansluiting op behoefte van lokale partijen door kleinere kavels op veilingen aan te bieden. Ook wordt onderzocht hoe tussentijds lokale houtpartijen kunnen worden bediend als er eigenlijk te weinig hout voor een veiling is. Hiervoor wordt een apart voorstel gemaakt. • In te zetten op minimaal 1x per jaar een veiling te organiseren en meer hout naar de Houtwerf te brengen door het betrekken van andere gemeentes binnen de MRA. • Verkennen van de mogelijkheden om stammen aan te bieden voor particulieren, kennisinstellingen en kunstenaars en die ter plekke te verzagen. Als de vraag sterk toeneemt kunnen lokale partijen hier een rol in spelen, zie ook de conclusie hierboven.

3. Snippers Het merendeel Amsterdams hout wordt verwerkt tot snippers. Een klein gedeelte hiervan wordt circulair hergebruikt binnen Amsterdam, bijvoorbeeld als ondergrond voor paden in openbaar groen. Omdat de digitalisering van het Amsterdams hout nog niet is voltooid is er op dit moment nog onvoldoende zicht op de hoeveelheden snippers die in omloop zijn. Snippers gaan naar de Bio Energie Centrale (BEC) en worden daar verbrand. Hiermee wordt elektra en warmte opgewekt, met een rendement van 98%. Dit is een minder duurzame toepassing omdat CO2 weer in de lucht verdwijnt. Voor het vervolg wordt ingezet op: • Verwerken van snippers tot Biochar. Biochar is een koolstofrijke houtskool die ontstaat door verhitting van organisch materiaal zonder zuurstof en wordt ingezet voor o.a. bodemverbetering. Co2 wordt duurzaam opgeslagen. De productie van biochar kan de basis vormen voor de uitgifte van een waardevolle soort carbon credit, namelijk CDR (Carbon dioxide removal) credits. Productie van biochar in combinatie met deze credits is daarmee een mogelijkheid om én de circulariteit van al ons groenafval te vergroten én tegelijkertijd een instrument voor private financiering van groen te ontwikkelen. • Naast hout kan ook snoei en groenafval uit bos en stad hiervoor de basis vormen. Dit is nu geen onderdeel van de Houtwerf.

Maar het biedt kansen en wordt daarom in de verkenning naar de mogelijkheden van Biochar meegenomen.

Bedrijfsvoering De aanleg en inrichting van de Houtwerf (fysieke inrichting terrein) heeft sinds 2021 in totaal €200.000 aan investeringen gevraagd. De komende twee jaar moet de houtwerf verder worden geprofessionaliseerd. Daarom is de verwachting dat in ieder geval tot en met 2026 de inkomsten gelijk blijven. Er is een nieuwe droogloods nodig, om meer hout te kunnen drogen en verwerken. Een droogloods heeft een positieve invloed op de inkomsten van de producten, omdat er meer hout op voorraad komt en er meer producten van kunnen worden gemaakt. Als dat is gerealiseerd is de verwachting dat ook de prognose naar boven bij kan worden gesteld.

8

Samenvatting Business case Houtwerf Omschrijving

2024

Capaciteit

308.000

Materieel

164.000

Onderhoud

46.000

Energie Overige kosten (snipperen en transport)

2025

2026

2027

371.000

500.000

531.000

85.000

85.000

85.000

42.000

42.000

42.000

18.000

18.000

18.000

96.000

107.000

116.000

Eenmalige kosten / andere teams

195.000

Totale kosten houtwerf

713.000

612.000

752.000

792.000

Opbrengsten

570.000

723.053

809.926

878.036

-143.000

111.053

57.926

86.036

Resultaat

Om de administratie op orde te brengen en sturing te geven aan de nieuwe opgaven wordt het team Houtwerf uitgebreid. Kosten hiervan worden gedekt uit de opbrengsten van de Houtwerf. Het gaat daarbij om de volgende inzet: • Versterken samenwerking intern gemeentelijk t.b.v. implementatie route hout • Onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om binnen de MRA een regionale hout hub op te zetten (o.a. door gesprekken met partners) • Optimalisering verdienmogelijkheden Houtwerf • Promotie Amsterdams hout voor gemeentelijke projecten • Opzetten samenwerking met lokale houtpartijen bij verwerking van hout bij toepassing in projecten (aanbesteding/samenwerkingsovereenkomst) • Doorontwikkeling Biochar Vergroten bekendheid en inzet op innovatie Hoe de gemeente Amsterdam met de realisatie van de Houtwerf werkt aan doelstellingen rond biodiversiteit, klimaat en duurzame vastlegging CO 2 blijkt nog niet altijd bekend. Ook dat het Amsterdamse Bos ‘verdient’ met als doel het Bos zelf duurzaam in stand te houden is een boodschap die vaak opnieuw moet worden uitgelegd. Op dit moment wordt op kleine schaal ingezet op maatschappelijke participatie via communicatie en educatie via social media en rondleidingen op de Houtwerf. Meer inzet hierop is gewenst om de bestuurlijke ambities beter uit te kunnen dragen richting de stad en maatschappij.

Inzet op innovatie De houtwerf in het Amsterdamse Bos functioneert momenteel als verzamelpunt voor hout uit de gemeente Amsterdam. Deze centrale locatie biedt kansen voor hoogwaardige en innovatieve verwerking van Amsterdams stadshout. De markt voor hout en houtsnippers is sterk in beweging. Enerzijds wordt de waarde daarvan als brandstof, en in ambachtelijke en bouwkundige toepassingen steeds beter onderkend. Anderzijds zorgen innovatieve ontwikkelingen ervoor dat de waarde van hout als grondstof stijgt.

9

Voor het vervolg worden de komende twee jaren de volgende opties verkend: 1. Biochar: Verkenning naar installatie van pyrolyse-ovens kan de houtwerf biochar produceren uit houtsnippers en restmateriaal, wat zorgt voor permanente CO2-vastlegging in stabiele koolstof 2. Urban Timber Lab: samen met kennisinstellingen wordt onderzocht of de houtwerf ruimte kan bieden aan een urban timber lab waar onderzoeksinstellingen en startups samenkomen voor praktijkgerichte innovatie op het gebied van houtverwerking. Voorbeeld is het Robotlab van de Hogeschool van Amsterdam waar nu gesprekken mee worden gevoerd. Sa De houtwerf transformeert zo tot een Urban Timber Lab,. Het biedt educatieve programma’s over duurzame houtverwerking en organiseert regelmatig workshops en demonstraties voor burgers en professionals.

10