RIB Stand van zaken ontzorgen statushouders.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 9 december 2021 Volwasseneneducatie, Laaggeletterdheid en Inburgering Marjolein Moorman WPI/Statushouders, j.panday@amsterdam.nl

Onderwerp

Stand van zaken implementatieplan ‘ontzorgen statushouders’

Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s):

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeert het college u over het volgende. In de nieuwe Wet inburgering die 1 januari 2022 van kracht gaat is speciale aandacht voor het versterken van de financiële zelfredzaamheid van statushouders. Het Rijk wil dat gemeenten bevorderen dat statushouders zich na huisvesting in Nederland kunnen focussen op hun inburgering en participatie. Zorgen over de financiële positie kan hen van deze opgave afleiden. Daarbij kan beperkte kennis van het Nederlandse financiële stelsel tot ernstige vormen van financiële problematiek leiden. In het implementatieplan ‘ontzorgen statushouders’ is beschreven hoe we ons als gemeente voorbereiden op het financieel ontzorgen van statushouders en het bevorderen van hun financiële zelfredzaamheid. Het implementatieplan is in de commissie WIO van 16 september 2020 besproken. Met deze brief informeren wij u over de stand van zaken sindsdien. Ontzorgen en financiële zelfredzaamheid in de nieuwe Wet inburgering Gemeenten krijgen als onderdeel van de nieuwe Wet inburgering de volgende wettelijke taken op het gebied van de financiële zelfredzaamheid van statushouders: I. Financieel ontzorgen van bijstandsgerechtigde statushouders Dit betreft het verplicht inhouden van de vaste lasten (energie, water, huur, zorg) op de bijstandsuitkering in de periode tot 6 maanden na vestiging in de gemeente. II.

Begeleiding richting financiële zelfredzaamheid Financiële zelfredzaamheid betekent dat iemand weloverwogen keuzes maakt, zodanig dat zijn/ haar financiën in balans zijn, zowel op de korte als de lange termijn. Er worden voldoende inkomsten verworven, geldzaken zijn goed georganiseerd, de bestedingen zijn verantwoord en er kan goed op (on)voorziene gebeurtenissen worden ingespeeld. De gemeente krijgt bij de invulling van de begeleiding richting financiële zelfredzaamheid ruimte voor maatwerk.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 9 december 2021 Pagina 2 van 6

Stand van zaken uitvoering implementatieplan ‘ontzorgen statushouders’ Met de onderdelen uit het implementatieplan ‘ontzorgen statushouders’ zetten we in op voorlichting, training en persoonlijke begeleiding van statushouders om financiële problemen te voorkomen. Voor statushouders die toch in financiële problemen raken, maken we gebruik van de infrastructuur van de Amsterdamse aanpak vroegsignalering en schuldhulpverlening. Met Vluchtelingenwerk, de buurtteams en andere ketenpartners zorgen we voor een sluitende keten van preventie, vroegsignalering en schuldhulpverlening. Hierbij geldt het uitgangspunt dat we zoveel als mogelijk aansluiten op bestaand aanbod en regulier beleid. In het implementatieplan zijn vijf factoren benoemd die de financiële zelfredzaamheid van statushouders kunnen belemmeren. Deze belemmerende factoren zijn: 1. Beperkte kennis en vaardigheden 2. Multi-problematiek 3. Systeem-falen 4. Financiële onzekerheid 5. Beperkte draagkracht Hieronder geven we een stand van zaken van de inzet die we (gaan) plegen om de belemmering te voorkomen of te verminderen. 1. Beperkte kennis en vaardigheden Het Nederlandse financiële systeem is complex en vereist specifieke kennis en vaardigheden.

Om te voorkomen dat een gebrek aan kennis en/of vaardigheden bijdraagt aan het ontstaan van financiële problemen informeren we statushouders over het Nederlandse financiële systeem en bevorderen we dat statushouders weten wat te doen bij administratieve of financiële vragen en problemen. We stimuleren statushouders om hier zelf verantwoordelijkheid in te nemen en informeren hen waar ze eventueel hulp of begeleiding kunnen krijgen. In 2020 zijn we in samenwerking met het Nibud en de Hogeschool Utrecht met de pilot ‘preventieve budgetcursus voor statushouders’ begonnen. In deze cursus leren statushouders meer over hun rechten en plichten op het gebied van geldzaken, wat belangrijke risico’s zijn en waar en wanneer ze hulp kunnen vragen als ze ergens niet uitkomen. Door de coronamaatregelen heeft de pilot lange tijd stilgelegen. In totaal hebben in 2020 en 2021 ongeveer 80 statushouders de cursus afgerond. We ontvangen positieve signalen van zowel deelnemers als trainers. Vanaf 2022 maakt de cursus onderdeel uit van het inburgeringstraject van nieuwe statushouders; dit betekent dat alle statushouders de cursus standaard zullen gaan volgen. Omdat financiële problemen vaak ontstaan door het zich voordoen van belangrijke levensgebeurtenissen zijn we gestart met de pilot ‘voorlichting life events’.

In deze pilot worden de mogelijke financiële gevolgen van levensgebeurtenissen in kaart gebracht en de nodige administratieve acties vastgelegd in checklists. Klantbegeleiders gebruiken de checklists om samen met de statushouder te kijken welke acties nodig zijn om de geldzaken na een levensgebeurtenis goed op orde te houden. Ook helpen de checklists om statushouders goed naar

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 9 december 2021 Pagina 3 van 6

ketenpartners door te verwijzen als zij ergens hulp bij nodig hebben. Bij de ontwikkeling van de checklists zijn ketenpartners als de buurtteams en Vluchtelingenwerk nauw betrokken geweest. Momenteel zijn de life events ‘van uitkering naar werk’ en ‘van uitkering naar opleiding’ uitgewerkt in checklists. Mede op basis van de ervaringen met de nu ontwikkelde checklists gaan we het aantal checklists uitbreiden, onder andere met de life events ‘gezinshereniging’ en ‘echtscheiding’. De opbrengsten van de pilot kunnen op termijn voor alle Amsterdammers ingezet worden. Goed inzicht hebben in de persoonlijke bestedingsruimte is een belangrijke randvoorwaarde voor financiële zelfredzaamheid. Vluchtelingenwerk biedt daarom momenteel hulp aan bij het opstellen van een persoonlijk budgetoverzicht. Omdat het bevorderen van financiële zelfredzaamheid in de nieuwe Wet inburgering meer nadrukkelijk bij gemeenten wordt belegd, zal deze taak op termijn door de gemeente worden overgenomen. Het onderwerp sluit nauw aan bij het financieel ontzorgen van statushouders en biedt handvatten voor een breder gesprek over geldzaken, gemeentelijke armoederegelingen en het inhouden van vaste lasten. We onderzoeken momenteel hoe we het overzicht (deels) vanuit de gemeentelijke bronsystemen automatisch kunnen genereren.

Het persoonlijk budgetoverzicht zal ook gebruikt worden in de budgetcursus en opnieuw worden bekeken als er sprake is van een belangrijke levensgebeurtenis. 2. Multi-problematiek Het ontzorgen van statushouders is maatwerk. Afhankelijk van de financiële zelfredzaamheid en eventuele belemmeringen op andere leefdomeinen zijn statushouders gebaat bij meer of minder (tijdelijke) ondersteuning. Om onze nieuwe wettelijke taken op het gebied van financiële zelfredzaamheid van statushouders goed uit te kunnen voeren richt onze inzet zich op het scherp in beeld krijgen van de ondersteuningsbehoefte van iedere statushouder en hen waar nodig ondersteuning op maat te bieden of door te verwijzen naar een passende zorg- of hulpverlener. Voor statushouders die kampen met dusdanige belemmeringen of psychische problemen dat zij (tijdelijk) niet in staat zijn zelf hun budget en administratie te beheren, zijn we vanaf februari 2020 gestart met het aanbieden van preventief budgetbeheer door Fibu (financieel budgetbeheer van de gemeente Amsterdam). Met dit instrument willen we voorkomen dat extra kwetsbare statushouders in de schulden raken. Hierbij kan – net als bij regulier budgetbeheer – sprake zijn van het beheren van alle inkomsten inclusief toeslagen en het uitkeren van weekgeld, maar hoeft dus geen sprake te zijn van financiële problemen of schulden.

In de praktijk is er tot op heden weinig gebruik gemaakt van deze mogelijkheid. Het preventief aanmelden van statushouders voor budgetbeheer blijft beschikbaar binnen het reguliere aanbod van Fibu. De gemeente bereidt zichzelf aan de hand van kennissessies en trainingen over de landelijke weten regelgeving omtrent vroegsignalering en schuldhulpverlening op de komst van de nieuwe wettelijke taken voor. Hierbij wordt gekeken naar de uitvoeringsstructuur die in Amsterdam hiervoor is ingericht. Er zijn ook diverse ondersteunende instrumenten ontwikkeld zoals een routekaart ontzorgen met daarin een overzicht van ondersteuningsinstrumenten en een gespreksleidraad voor het voeren van een gesprek over financiële zelfredzaamheid. Ook is er aandacht voor het bespreekbaar maken van financiële problemen en het aanreiken van oplossingen middels gesprekstechnieken.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 9 december 2021 Pagina 4 van 6

In het nieuwe inburgeringsstelsel zijn gemeenten verplicht om voor iedere statushouder afspraken ten aanzien van de inburgering vast te leggen in een Plan Inburgering en Participatie (PIP) en afspraken ten aanzien van participatie en ontzorgen in de Participatiewet-beschikking. De gemeente Amsterdam kiest ervoor om daarnaast te gaan werken met een Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) waarin we meer gedetailleerde afspraken vastleggen met statushouders over hun persoonlijke ontwikkeldoelen en de ondersteuning die zij hierbij krijgen van de gemeente. Het ontzorgen maakt hier integraal onderdeel van uit. 3. Systeem-falen Als gevolg van niet goed functionerende werkprocessen, onvoldoende afstemming tussen ketenpartners en/of ineffectieve beleidsregels komen statushouders soms ook buiten hun schuld in financiële problemen terecht. We hebben daarom kritisch gekeken naar ons eigen handelen en dat van onze ketenpartners. Hierbij sluiten wij voor statushouders bij al bestaande verbetertrajecten binnen de gemeente aan, zoals het verbeterproces inzake inkomensverrekening. Wij zetten hier al goede stappen in. Zie hiervoor de brief d.d. 30 november 2021 ‘stand van zaken verbeterproces inkomensverrekening’. Ook zijn wij nauw betrokken bij het beleidskader terug- en invordering zodat de mogelijkheden ook voor statushouders goed worden benut.

Statushouders zijn – net als veel Amsterdammers met een laag inkomen – voor hun levensonderhoud voor een groot deel afhankelijk van toeslagen. Doordat deze in de praktijk regelmatig laat worden toegekend ontstaan snel financiële problemen. In de pilot ‘inhouden vaste lasten’ (zie onder) waarbij op vrijwillige basis huur- en zorgpremie op de bijstandsuitkering werd ingehouden, hebben we ervaren dat de late toekenning van de toeslagen in combinatie met het inhouden van de vaste lasten het risico op financiële problemen vergroot. Dit probleem is bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de Belastingdienst aangekaart. Tegelijkertijd werken we aan de mogelijkheid van een voorschot op toeslagen en/of het werken met een alternatieve buffer voor statushouders om zo tijdelijke tekorten die uit het te laat toekennen van toeslagen zijn ontstaan op te vangen of vanuit de uitkering voor te schieten. Hierbij maken we gebruik van de kennis en inzichten bij de andere grote gemeenten. 4. Financiële onzekerheid We ondersteunen statushouders om zicht en grip te krijgen op hun financiën. Het bevorderen van rust en (financiële) stabiliteit dragen bij aan de participatie- en inburgeringsinspanningen van statushouders. Daarnaast draagt inzicht in de persoonlijke financiën bij aan het doen van verantwoorde bestedingen en het anticiperen op toekomstige uitgaven.

Vanaf juni 2019 zijn we gestart met de pilot ‘inhouden vaste lasten’. Nieuwe statushouders die bij de gemeente Amsterdam een bijstandsuitkering aanvragen, kunnen op vrijwillige basis hun huur en zorgpremie laten inhouden. Ongeveer 400 statushouders maken hier momenteel gebruik van. In verband met een te lage uitkering of een uitkering voor korte duur is het preventief inhouden voor sommige statushouders niet mogelijk of wenselijk gebleken. Zowel uit het aantal aanmeldingen als uit een uitgevoerd klanttevredenheidsonderzoek kunnen we concluderen dat het inhouden van vaste lasten door de overgrote meerderheid van de statushouders als positief

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 9 december 2021 Pagina 5 van 6

wordt ervaren. We continueren de pilot zodat de periode tot aan de inwerkingtreding van de nieuwe Wet inburgering wordt benut om de werkwijze aan te scherpen en klantbegeleiders en andere betrokkenen goed voor te bereiden. We zijn momenteel in gesprek met Waternet en Vattenfall over het inhouden van de energie- en waterlasten. Vanuit de gemeente zetten we driegesprekken tussen schuldhulpverleners, klantbegeleiders en uitkeringsgerechtigden in als instrument in het kader van vroegsignalering van financiële problemen. Deze gesprekken vinden plaats als de gemeente vanuit schuldeisers een signaal krijgt van een betalingsachterstand. Voor statushouders wordt inmiddels gewerkt met dedicated schuldhulpverleners met een goede kennis van de doelgroep. Omdat deze gesprekken ook van toegevoegde waarde kunnen zijn vóórdat er sprake is van financiële problemen – bijvoorbeeld bij belangrijke levensgebeurtenissen of bij statushouders die niet financieel zelfredzaam zijn – bieden we schuldhulpverleners en klantbegeleiders ook de ruimte om dit instrument preventief in te zetten. Als instrument voor het meer zicht en grip houden op de financiën hebben we verkend of het door de gemeente Utrecht ontwikkelde huishoudboekje effectief zou kunnen zijn. Het huishoudboekje is een digitaal instrument dat iedere maand automatisch de betaling van de vaste lasten verzorgt voor deelnemers.

De deelnemer ontvangt zelf maandelijks een vast bedrag aan leefgeld. Het instrument beoogt deelnemers meer financieel inzicht en overzicht te geven, betalingsachterstanden te voorkomen en te zorgen voor financiële stabiliteit. Financiële stabiliteit wordt bevorderd door de inzet van een persoonlijke financiële buffer. Deze buffer wordt gecreëerd doordat de gemeente garant staat voor een vooraf vastgesteld bedrag. Hierdoor kan de betaling van de vaste lasten ook bij onvoldoende saldo plaatsvinden en hebben inkomensschommelingen geen effect op de betaling van de vaste lasten. De gemeente Amsterdam heeft besloten vooralsnog niet aan te sluiten bij het instrument, omdat de huidige pilotversie nog doorontwikkeld moet worden tot een generiek instrument dat ook door andere gemeenten kan worden ingezet.

5. Beperkte draagkracht We hebben in onze ondersteuning van statushouders en bij het bevorderen van hun financiële zelfredzaamheid oog voor de draagkracht van statushouders. Om schulden succesvol te kunnen voorkomen is het van belang dat de inkomsten van statushouders niet structureel lager zijn dan hun uitgaven. We richten ons op het zichtbaar maken van een eventuele onbalans en bieden waar het kan ondersteuning. In het implementatieplan worden verschillende factoren benoemd waardoor statushouders een groter risico hebben op een onbalans: - Onder statushouders komen relatief meer jongeren van 18 tot 21 jaar voor die zelfstandig een huishouden voeren. Deze groep krijgt een lagere bijstandsuitkering. Ook met aanvullende bijzondere bijstand voor alleenstaande jongeren, zijn hun inkomsten vaak te beperkt om aan hun financiële verplichtingen te kunnen voldoen. - Statushouders krijgen regelmatig te maken met aanvullende en verplichte kosten, zoals reiskosten naar gemeentelijke trajecten, verhuiskosten bij herhuisvesting en opleidingskosten.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

-

Datum 9 december 2021 Pagina 6 van 6

Statushouders ontvangen vanuit de bijzondere bijstand bij vestiging in Amsterdam een gift voor de inrichting van hun huis. Daarnaast krijgen zij ter aanvulling op de gift door de Gemeentelijke Kredietbank Amsterdam (GKA) de mogelijkheid tot een lening voor de woninginrichting aangeboden. In de praktijk maken nagenoeg alle statushouders van de mogelijkheid tot een lening gebruik, aangezien zij geen eigen middelen hebben om in de kosten voor de woninginrichting te voorzien. Dit betekent ook dat zij hun bestaan in Amsterdam starten met een schuld1 en zij deze lening maandelijks afbetalen.

In de praktijk is het weerbarstig gebleken om het tegengaan van de risico’s op een onbalans voortvarend aan te pakken. Enerzijds omdat de financiële situatie van de gemeente momenteel minder rooskleurig is dan toen het implementatieplan werd opgesteld. Concreet betekent dit dat er geen financiële mogelijkheden zijn om de GKA-lening om te zetten in een gift. Anderzijds omdat aanvullende financiële compensatie voor statushouders ook implicaties heeft voor andere Amsterdammers. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het vergoeden van kosten bij (verplichte) herhuisvesting. Wanneer statushouders zich in een financieel knellende situatie bevinden gaan wij altijd op zoek naar een oplossing op maat. Hierbij wordt actief doorverwezen naar gemeentelijke regelingen zoals het Fonds Bijzondere Noden Amsterdam, het Doorbraakfonds en/of het Teambudget. Tot slot benadrukken we dat we ook na invoering van de nieuwe Wet inburgering per 2022 oog blijven houden voor de financiële kwetsbaarheid van statushouders en de rol die wij hierin als gemeente kunnen vervullen. Wij blijven evalueren waar eventuele knelpunten zitten en hoe we deze als gemeente kunnen aanpakken of verminderen. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Volwasseneneducatie, Laaggeletterdheid en Inburgering

1

De Gemeentelijke Kredietbank Amsterdam onderzoekt bij het verstrekken van de lening de kredietwaardigheid. De lening leidt dus niet automatisch tot een problematische schuld.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl