Rapport uitvoering motie 399 Themastemmen.pdf

Rapport uitvoering motie Themastemmen Pilot januari – april 2026 | Stichting Tolhuistuin

1. Inleiding Naar aanleiding van de motie Themastemmen heeft Stichting Tolhuistuin in het eerste kwartaal van 2026 onderzocht of en hoe thematisch stemmen kan bijdragen aan het vergroten van politieke betrokkenheid onder jongeren (12–18 jaar). Het doel van deze pilot was om in de praktijk te toetsen of themastemmen: • • •

Stemmen toegankelijker en begrijpelijker maakt voor jongeren; Bijdraagt aan politieke interesse, kennis en zelfvertrouwen; Inzetbaar is als onderdeel van burgerschaps- en verkiezingsonderwijs.

De uitvoering vond plaats op basis van een vooraf opgesteld projectplan, gericht op een praktische pilot in het voortgezet onderwijs.

2. Eerste opzet: uitvoering volgens projectplan 2.1 Opzet pilot De oorspronkelijke opzet bestond uit een lestraject van meerdere onderdelen, waaronder: 1. 2. 3. 4. 5.

Introductieles gemeentepolitiek en themastemmen Themaverkenning (o.a. wonen, klimaat, mentale gezondheid, onderwijs) Thematische schaduwstemming in de klas of bij Tolhuistuin Reflectie en evaluatie (voor- en nameting) Optioneel: bezoek aan verkiezingsdebat en ontmoeting met raadsleden

De pilot zou worden uitgevoerd in 4–6 klassen (VMBO, HAVO, VWO, MBO), onder schooltijd en kosteloos voor scholen.

2.2 Consultatie scholen en docenten Het projectplan is voorgelegd aan meerdere (5) docenten van verschillende scholen. Zij hebben de haalbaarheid en wenselijkheid beoordeeld.

2.3 Belangrijkste bevindingen van docenten Uit de gesprekken kwam het volgende naar voren: 1. Themastemmen wordt gezien als extra belasting Binnen het reguliere curriculum is reeds aandacht voor de gemeenteraadsverkiezingen, onder andere binnen burgerschap en maatschappijleer. De voorgestelde pilot werd daardoor ervaren als een extra programma bovenop een al volle planning. 2. Zeer korte uitvoeringstermijn (3 maanden) De voorbereiding, ontwikkeling en uitvoering moesten plaatsvinden tussen januari en maart met een uitloop naar april. Deze korte termijn werd als complicerende factor gezien, mede vanwege toetsweken, vakanties en bestaande jaarplanningen. 3. Weinig ruimte voor open onderzoek Docenten gaven aan dat de motie themastemmen inhoudelijk al sterk was ingevuld. Hierdoor was er beperkte ruimte om samen met leerlingen te onderzoeken of dit instrument daadwerkelijk aansluit bij hun behoeften. 4. Verplichte deelname onder schooltijd vermindert motivatie Een belangrijk punt was dat wanneer themastemmen verplicht binnen lestijd wordt uitgevoerd, er weinig intrinsieke motivatie en enthousiasme van leerlingen mag worden verwacht. Volgens docenten is politieke betrokkenheid sterk afhankelijk van vrijwilligheid en persoonlijke interesse.

2.4 Conclusie eerste fase Op basis van deze feedback is geconcludeerd dat uitvoering volgens de oorspronkelijke opzet binnen de gestelde termijn niet haalbaar en niet wenselijk was. Er werden geen docenten bereid gevonden deel te nemen en het risico bestond dat de pilot onvoldoende draagvlak zou hebben bij zowel docenten als leerlingen, waardoor de uitkomsten weinig zeggingskracht zouden hebben.

3. Aangepaste aanpak Gezien de ontvangen feedback is gekozen voor een aangepaste, kleinschalige en meer onderzoekende aanpak.

3.1 Selectie politiek geïnteresseerde jongeren Wij hebben circa 10 Amsterdamse jongeren uitgenodigd om het verkiezingsdebat bij Tolhuistuin bij te wonen. Het betrof jongeren die al bovengemiddeld geïnteresseerd zijn in politiek. Hun ervaring: Zij waardeerden het debat als interessant en leerzaam. Met name de ruime gelegenheid voor directe interactie tussen het publiek en de lijsttrekkers werd als zeer waardevol ervaren.

3.2 Onderzoek door jongeren zelf Na afloop van het debat hebben wij deze groep, aangevuld met vijf klasgenoten, gevraagd om zelf te onderzoeken hoe de motie themastemmen het beste uitgevoerd zou kunnen worden. • • • •

De jongeren hebben in 4 groepen 1,5 week gewerkt aan dit vraagstuk. Zij werden daarbij begeleid door een docent. Zij hebben gesprekken gevoerd met leeftijdsgenoten. Zij hebben geïnventariseerd wat jongeren motiveert en wat juist niet.

Deze werkwijze bood meer ruimte voor eigen inbreng, reflectie en onderzoek vanuit jongerenperspectief.

4. Bevindingen van de jongeren De jongeren kwamen gezamenlijk tot de volgende conclusies:

4.1 Themastemmen bereikt vooral jongeren die al geïnteresseerd zijn Jongeren die al politiek geïnteresseerd zijn: • • •

Weten doorgaans zelf al welke thema’s en standpunten bij welke partijen horen; Hebben geen extra instrument nodig om verbanden te leggen tussen thema en partij; Worden eerder gemotiveerd door debat, verdieping en directe ontmoeting met politici.

Voor deze groep voegt themastemmen slechts beperkt iets toe. Een belangrijk onderdeel van hun feedback was dat zij vooral geïnteresseerd zijn in ‘the real deal’: het echte debat en direct contact met politici. Themastemmen voelt voor hen al snel te vereenvoudigd en minder inhoudelijk, waardoor het de indruk kan wekken dat hun politieke interesse niet volledig serieus wordt genomen.

4.2 Niet-geïnteresseerde jongeren hebben andere prikkels nodig Voor jongeren die weinig tot geen interesse hebben in politiek geldt volgens de onderzoeksgroep: • • •

Zij hebben geen intrinsieke motivatie om deel te nemen aan een debat, enquête of thematische stemming. Een extra (verplicht) “lesmoment” over verkiezingen roept eerder weerstand dan enthousiasme op. De vorm (klassikaal, verplicht, inhoudelijk) sluit onvoldoende aan bij hun belevingswereld.

4.3 Alternatieven: laagdrempeliger en aantrekkelijker De jongeren gaven aan dat voor minder geïnteresseerde leeftijdsgenoten andere vormen waarschijnlijk effectiever zijn, bijvoorbeeld: • • • •

Een markt of festivalachtige setting; Activiteiten met spelelementen; Interactieve challenges; Korte, creatieve vormen (quiz, games) met prijzen of beloningen.

Volgens hen kan politieke inhoud beter “verpakt” worden in een sociale, toegankelijke en plezierige omgeving, waarbij ontmoeting en beleving centraal staan.

5. Eindconclusie Op basis van: • • • •

De beoordeling door docenten van verschillende scholen; De aangepaste pilot met een groep jongeren; Het onderzoek en de inventarisatie onder leeftijdsgenoten; De beperkte uitvoerbaarheid binnen de gestelde termijn;

komen wij tot de volgende conclusie: Het uitvoeren van de motie Themastemmen is op dit moment en onder de gestelde voorwaarden niet haalbaar. Daarnaast wijst een eerste, niet-representatief onderzoek erop dat themastemmen naar verwachting onvoldoende effectief is om met name minder politiek betrokken jongeren in brede zin te enthousiasmeren voor de gemeenteraadsverkiezingen. Belangrijkste overwegingen: 1. Politiek geïnteresseerde jongeren hebben weinig behoefte aan dit instrument. 2. Minder geïnteresseerde jongeren worden niet vanzelf geactiveerd door een thematische stemvorm. 3. In het onderwijs bestaat reeds aandacht voor verkiezingen; themastemmen wordt door docenten ervaren als extra. 4. Verplichte deelname tijdens schooltijd stimuleert niet automatisch enthousiasme of motivatie bij jongeren..

6. Reflectie en aanbevelingen Hoewel de pilot niet heeft geleid tot implementatie van themastemmen in het onderwijs, heeft het traject waardevolle inzichten opgeleverd: •

• •

Jongeren willen serieus genomen worden in de keuze van werkvormen. Om hen écht te betrekken, moet al bij de voorbereiding actief overleg plaatsvinden over vorm en inhoud. Het is belangrijk dat er niet over jongeren wordt gesproken, maar mét jongeren, zodat zij vanaf het begin mede het initiatief kunnen vormgeven. Vrijwilligheid en beleving zijn cruciaal voor betrokkenheid. Politieke participatie vraagt om maatwerk per doelgroep.

Aanbeveling: Indien het doel is om een bredere groep jongeren te bereiken, adviseren wij te investeren in laagdrempelige, ervaringsgerichte en sociale vormen van participatie (bijvoorbeeld een jongerenmarkt of festivalconcept). Hierbij kan politieke inhoud op een speelse manier worden geïntegreerd, terwijl direct contact en dialoog tussen politici en jongeren centraal staan en van grote waarde zijn. Het is belangrijk om te benadrukken dat deze pilot geen representatief onderzoek vormt. De bevindingen zijn gebaseerd op een beperkte groep deelnemers en bieden vooral inzicht in eerste indrukken en ervaringen. Voor dat er definitieve conclusies worden verbonden aan de effectiviteit van themastemmen, zou het waardevol zijn om de resultaten uitgebreider te toetsen bij een grotere en meer diverse groep jongeren en docenten.

7. Slot We hebben de motie themastemmen zorgvuldig en serieus onderzocht, zowel vanuit onderwijsperspectief als vanuit jongeren zelf. Hoewel de uitkomst kritisch is ten aanzien van het instrument, biedt zij waardevolle richting voor toekomstig beleid rondom jongerenparticipatie en verkiezingsbetrokkenheid. Wij delen deze bevindingen graag met de gemeenteraad ter verdere bespreking en reflectie.