Rapport The Challenge Amsterdam.pdf

Rob

Het ongelijk van de Ombudsman aantonen. Zien waar we het proces van onze aanpak vroegsignalering kunnen verbeteren. Zien waar de (zelf opgeworpen) drempels vandaan komen en hoe die zijn te slechten.

Wouter

Benieuwd wat onze screening ‘geschiedenis bij schuldhulpverlening’ oplevert. Ik denk dat we meer bereikt hebben. Eerder ‘uitval’ onderzocht, maar vooral vanuit de registratie. Nu ook direct bij mensen zelf. Benieuwd naar hun perspectief. Nieuwe oplossingen bedenken en maatwerk leveren.

Waarom denken we dat mensen geen beroep willen doen op schuldhulpverlening? Laura

‘Te lange termijnplan’. Korte bevrediging levert snel wat op. Schuld op papier is minder voelbaar dan werken aan een oplossing. Dat doet meer pijn.

Chenise

Ze vinden het te veel gedoe. Te veel bemoeienis. Ze vinden het niet nodig. Er is niet genoeg noodzaak.

Rob

Mensen denken dat het via de wanbetalersregeling zo goed is geregeld. Mensen hebben een negatief beeld over schuldhulpverlening (‘Zo’n loser ben ik niet’) Mensen vertrouwen eerst op hun eigen oplossing.

Voor elke schuld een oplossing

Wouter

Eerder onderzoek in de registratie liet zien dat mensen voortijdig stoppen met schuldhulpverlening vanwege onvoldoende ruimte voor het traject, onvoldoende motivatie om te voldoen aan de voorwaarden (waaronder inkomensbeheer wat als voorwaarde kan worden gesteld) en omdat ze het graag ‘zelf willen oplossen’.

Marcel T.

Deze doelgroep die al 10 jaar is aangemeld bij het CAK als wanbetaler, lijkt niet gemotiveerd om de schuld op te lossen. Zij worden ook wel ‘het granieten bestand’ genoemd omdat zij ondanks langdurige incasso bij het CAK aangemeld blijven.

2. Reflectie op het systeem waarin het probleem bestaat Dichotomie tussen leefwereld en systeemwereld Er is een kwetsbare groep mensen waarbij een discrepantie lijkt te bestaan tussen enerzijds de kennis, houding en gedrag van mensen met schulden, en anderzijds de eisen die worden gesteld aan en de verwachtingen die bestaan ten aanzien van mensen met schulden. Concreet betekent dit dat mensen met schulden niet willen en/of kunnen voldoen aan de eisen en verwachtingen van schuldhulpverleners. Panteia Meerwaarde pilot signalering schulden Ombudsman Metropool Amsterdam, Het verhaal achter de cijfers (2019).

Verbetering systeem na het rapport van de Ombudsman De afgelopen jaren is veel ondernomen om het beleid voor incasso, inkomen en schuld­ regelingen te verbeteren. Zowel landelijk30 als door de branchevereniging NVVK en door de gemeente Amsterdam. Denk daarbij aan: • Borgen van het bestaansminimum door de vereenvoudigde beslagvrije voet (2021). Doordat er geen informatieplicht meer is, wordt de beslagvrije voet niet meer gehalveerd. Ook het inkomen bij bankbeslag is beter beschermd. • Beperken van kosten bij beslag- en executie door een efficiëntere uitvoering. Boedelbeslag mag in principe alleen nog worden uitgevoerd als het echt iets oplevert. • De opdracht die de gemeente heeft gekregen om mensen te benaderen bij beginnende schuldenproblematiek (zgn. vroegsignalering, 2021). • De plicht om mensen te ontzorgen wanneer zij een beroep doen op schuldhulpverlening (Wgs). • Een reeks aan (tijdelijke) maatregelen waardoor de lasten voor sociale huur, energie en zorgverzekering lager zijn geworden. Gunstige regelingen die alleen voor Amsterdammers gelden (bijv. de meerverdienregeling en ruimere normen voor kwijtschelding van de gemeentebelasting of aanvraag bijzondere bijstand). • Meer aandacht voor het perspectief van mensen met schulden.

Vertaald door de NVVK in hun Belofte31 en in de positionering van schuldhulpverlening naast de klant in plaats van ‘tussen schuldeiser en klant in’. • In sociaal incassobeleid en in de convenanten die schuldeisers met de NVVK hebben afgesproken. • De Amsterdamse werkwijze schuldhulpverlening ‘Route 020’ waarbij de behoefte van de

30 Actieplan Brede schuldaanpak (2018), Aanpak Armoede en schulden halveren (2021). www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ schulden/schulden-aanpakken 31 www.nvvk.nl/thema/nvvk-belofte

51

52

The Challenge Amsterdam

Amsterdammer centraal staat en schuldhulpverlening niet enkel meer gericht is op het duurzaam oplossen van schulden. Door bij een ‘eigen oplossing’ te ondersteunen wordt ook Schuldenrust geboden. • Halvering van de termijn van een Schuldsanering van 36 naar 18 maanden (2023). Zodat deze regeling aantrekkelijker wordt voor mensen die hun schulden niet meer zelf kunnen oplossen. • Een kanteling in het systeem naar meer een vergevingsmodel32 o.a. omdat er geen uitsluitingsgrond meer is wanneer je eerder van de wettelijke schuldsanering gebruik hebt gemaakt. Ondanks alle wijzigingen is ‘Bestaanszekerheid’ wel één van de belangrijke thema’s van de verkiezingen van 2023. Een signaal dat het probleem nog niet helemaal is opgelost. Het systeem dat nog hetzelfde is In onze voorbereiding is uitgebreid naar het systeem gekeken. Het actieonderzoek is in eerste instantie vanuit deze context opgezet: • Als het niet meer lukt om zelf je schulden op te lossen, dan kom je in aanmerking voor kwijtschelding. Deze regeling heet een schuldsanering. Aan de kwijtschelding is wel een voorwaarde verbonden: Je moet eerst aantonen dat je geen nieuwe schulden meer maakt. Je moet dat doen binnen de grenzen van het absolute minimum en het betekent voor veel mensen dat ze hun gedrag moet aanpassen. Als je dat niet direct lukt, betekent dat autonomie afstaan in de vorm van budgetbeheer of beschermingsbewind.

Dat vinden veel mensen moeilijk. Als je daaraan niet kunt voldoen, heb je ‘levenslang’ omdat je de schulden niet zelf kunt oplossen. • In een bepaald opzicht is het een dwingend systeem: Naarmate de schulden door zwaardere incasso steeds problematischer worden, word je afhankelijker van schuldhulpverlening en neemt de druk toe om je te conformeren aan de voorwaarden. • Eerder onderzoek naar her-aanmelders33 toonde aan dat veel mensen voortijdig stoppen met schuldhulpverlening en dat een deel daarvan weer terugkomt. Er is daarbij een onderscheid zichtbaar tussen mensen waarbij het traject zich vervolgens ontwikkelt richting een (systeem)oplossing en een waarbij dat niet gebeurt. - Bij de eerste groep leek vaak het besef te ontstaan dat ‘zelf doen’ geen oplossing is en groeide de motivatie voor het moeilijke traject. Extrinsieke motivatie speelde daarbij ook een belangrijke rol: Steeds meer partijen raken bij iemand betrokken waardoor de druk op die persoon toeneemt. Ook al waren er meerdere trajecten nodig en kostte het veel tijd (soms was de aanloop van de eerste aanmelding bij schuldhulpverlening tot de schuldsanering langer dan 5 jaar), uiteindelijk kwam een oplossing binnen het systeem tot stand. - Bij de tweede groep was geen ontwikkeling zichtbaar. Zij lijken niet te kunnen of willen voldoen aan de voorwaarden van het systeem.

Vaak komen zij in beeld op initiatief van iemand anders of door een crisis. Ondanks de vasthoudendheid van schuldhulpverleners haken zij voortijdig af of houden de deur gesloten. • Schuldhulpverlening probeert mensen te ondersteunen, maar is ook een vertegenwoordiger van het systeem. Mensen kunnen daardoor teleurgesteld raken in schuldhulpverlening.

32 N. Jungmann en E. Van Dijk, Tijdschrift voor insolventierecht (juni 2023) 33 Mensen die schuldhulpverlening voortijdig verlaten zonder oplossing en binnen drie jaar weer in beeld komen. Ongeveer de helft van de schuldhulptrajecten wordt voortijdig beëindigd (Het stabilisatietraject; succes- en faalfactoren, Schouders Eronder, 2019). De helft daarvan komt weer binnen drie jaar in beeld.

Voor elke schuld een oplossing

• De filosoof Immanuel Kant koppelde waardigheid aan redelijkheid. Vanuit dat perspectief is gekeken naar het systeem en is voor The Challenge een stuk uitgewerkt met de titel ‘Het systeem van schuldhulpverlening is onredelijk’ (W. Wamelink, 2020. Zie volledige stuk hieronder). De strekking is dat een redelijke oplossing binnen het systeem van schuldhulpverlening vaak niet mogelijk is omdat mensen daarmee hun ‘waardigheid’ verliezen. Het is ook een pleidooi dat schuldhulpverleners beter naar mensen moeten luisteren. ‘Het systeem van schuldhulpverlening is onredelijk’ Het financiële systeem34 in Nederland is voor een grote groep minima ‘onredelijk’ (zie kader op volgende pagina). Het systeem om schulden op te lossen is eigenlijk ‘hetzelfde systeem’. Want om schulden op te lossen, mag je geen nieuwe schulden meer maken en moet je dus kunnen leven binnen de regels (en onredelijkheid) van dat systeem. Als je dat niet kan, moet je accepteren dat iemand anders dat voor je doet. Bijvoorbeeld een bewindvoerder of inkomensbeheerder.35 En dat is dan nog onredelijker. Géén schuldhulpverlening is voor veel mensen daarom pas waardigheid. De groots mogelijke redelijkheid die voorhanden is.

Het is een van de reden waarom mensen geen beroep op schuldhulpverlening doen of waarom zij voortijdig stoppen omdat ze niet aan de voorwaarden willen voldoen.36 Het behalen van een mate van financiële redzaamheid is dan het hoogst haalbare wat schuldhulpverlening voor deze mensen kan betekenen. Mensen zoeken zelf een oplossing en zoeken steun bij elkaar. Het lukt niet altijd om alles op te lossen, maar de stress die bij de schulden komt kijken, is minder erg dan het aanbod van schuldhulpverlening om de schulden op te lossen. Een schuldhulpverlener leeft in de overtuiging dat zij mensen helpt. Zij zetten zich daar ook volledig voor in en proberen mensen zo goed mogelijk door het ingewikkelde systeem te loodsen. Het belang om de schulden op te lossen staat daarbij voorop en het systeem waarin dit plaatsvindt, staat voor een schuldhulpverlener niet ter discussie. Een schuldhulpverlener heeft nauwelijks invloed op dat systeem en het is vaak niet functioneel om daar lang bij stil te staan. Toch is het belangrijk om daar regelmatig op te blijven reflecteren. Daardoor ontstaat meer begrip voor de situaties van mensen met schulden en ruimte voor hen om hun verhaal te doen. Daardoor vergroten we onze inspanning om te zoeken naar oplossingen en benadrukken we nog meer de onredelijkheid met onze signalen.

Schuldhulpverlening is ‘het systeem’ en juist daarom is het voor schuldhulpverlening van belang dat burgers zich er (weer) toe kunnen verhouden.

34 Alle voorzieningen en regels die te maken hebben met financiën, net als de mogelijkheden die het systeem biedt om schulden te maken en te incasseren. 35 Een goede indicator van de ‘onredelijkheid’ van ons systeem. Hoe groter de groep die een vorm van financieel beheer nodig heeft, des te onredelijker het systeem is. 36  Purpose schatte dat 7% van de mensen met schulden zich meldt bij schuldhulpverlening waarvan er 50% voortijdig stopt met het traject (Onderzoek stabilisatie 09-09-2019, Schouders Eronder)

53

54

The Challenge Amsterdam

Om schulden op te lossen, mogen mensen geen schulden meer maken. Dat klinkt logisch en terecht, maar voor veel mensen is dat een enorme uitdaging: • Vanwege het continue ‘bezuinigen op armoede’. Door het niet-indexeren van de bijstand en steeds hogere vaste lasten (door hogere huren en daardoor steeds minder compensatie via de huurtoeslag. Door hogere zorgverzekering, eigen bijdrage en hogere energiebelastingen). • ‘Bezuinigen op arbeid en uitkeringen’. Door minder rechtszekerheid bij arbeid (o.a. 0-urencontracten), versneld van arbeidsongeschiktheid naar de bijstand en bezuinigen op de WW. • De ongelofelijke hoeveelheid aan voorzieningen en regelgeving waar je mee te maken krijgt wanneer je op het minimum zit. De hoge complexiteit ervan, waardoor het vaak onbedoeld misgaat. • Digitaliseren en automatisering van het incassoproces. Misbruik beslagvrije voet, hard incassobeleid (met name door de overheid). • De constante stroom aan verleiding, het steeds slimmer inspelen en beïnvloeden van mensen om boven hun budget te leven en een omgeving die dat ‘ook doet’. De mogelijkheden die het systeem biedt om dat te kunnen doen (kopen op afbetaling, rood staan, krediet nemen, etc.). Waardoor een ‘gewoon’ leven niet mogelijk is op het minimum. De factsheet van Divosa over armoede en schulden in Nederland maakt de effecten van dit onredelijke systeem goed zichtbaar.

Let daarbij op het structurele tekort wat mensen op het minimum hebben van meer dan €200,- per maand (!), de enorme toename van bewind, het grote aantal mensen wat niet rond kan komen, de hoeveelheid regelingen waar zij mee te maken hebben en de onduidelijkheid van de definities die daarop van toepassing zijn. Dat werken vanwege het stelsel niet loont, helpt ook niet en zeker niet dat veel mensen door te werken naast hun uitkering er juist door in de problemen komen (6 op de 10).

Wat is redelijk? ‘Wat redelijk is’ is persoonlijk. In regels is het algemeen. In het proces om schulden op te lossen, is redelijkheid de verantwoordelijkheid van iedereen naar elkaar om redelijk te zijn. Een schuldhulpverlener bevindt zich in het midden van de afweging wat redelijk is. Daarin neemt zij de belangen mee van burgers met schulden, schuldeisers en maatschappij. Er is ruimte om dit in te vullen op basis van eigen ervaring, normen en waarden, maar ‘wat redelijk is’ wordt in belangrijke mate bepaald door het systeem hoe wij met schulden omgaan. Concreet: • Wees echt klantgericht en heb ook oog voor de nadelen van je aanbod. • Signaleer ongewenste effecten van het systeem en probeer deze op te lossen. • Plaats deze buiten (de invloed van) schuldhulpverlening

Voor elke schuld een oplossing

3. Vraagstuk verkennen vanuit verschillende perspectieven. Om de onderzoeksvraag goed te kunnen beantwoorden, maken we gebruik van verschillende bronnen: 1. Een beschrijving van de ‘geschiedenis bij schuldhulpverlening’. Daarin wordt over een periode van 7 jaar teruggekeken of de doelgroep bekend is met schuldhulpverlening en wordt hun motivatie voor het traject uitgewerkt in een kader van willen, lukken en kunnen.37 2. Onze ervaring met het vraagstuk vanuit het actieonderzoek The Challenge. 3. Door interviews te houden met mensen die 10 jaar of langer zijn aangemeld bij het CAK als wanbetaler. Deze bevatten het perspectief van schuldhulpverlening, de generalistische buurtteammede­werker en van mensen met schulden. In het reflectieteam is daarnaast het perspectief van schuldeisers meegenomen.

4. Onderzoek Amsterdamse Ombudsman nader uitgewerkt In zijn rapport ‘Hoe het stelsel een stuwmeer creëert’ worden bevindingen van twee onder­zoeken bij elkaar gebracht. Op beide onderzoeken heeft de Ombudsman zijn conclusie gebaseerd en zullen daarom als referentiekader dienen voor ons onderzoek. Het gaat om het vooronderzoek dat de Ombudsman zelf heeft uitgevoerd en het vervolg van onderzoeksbureau Panteia. In beide actieonderzoeken werd contact gezocht met mensen waarvan bekend was dat zij een grote achterstand hadden. Met een vorm van ‘laat’signalering werd beoogd een doelgroep te bereiken die hulp hard nodig heeft, maar die daar zelf niet om vraagt. De opzet van deze twee onderzoeken is hieronder uitgewerkt: Opzet en resultaat

Vooronderzoek Ombudsman

Vervolgonderzoek Panteia

Aantal deelnemers

15

27038

Waar?

Amsterdam

Stadsdeel Noord, West en Zuidoost

Doelgroep:

Langdurig aangemeld bij CAK + vordering gemeente, CJIB en Belastingdienst in beeld.

Langdurig aangemeld bij CAK, andere vorderingen niet in beeld

Hoogte vordering:

CAK gemiddeld €20.000,Andere schulden gemiddeld €40.000,-

Onbekend

Bekend met schuldhulp, resultaat

67% niet bekend. 33% bekend en dan traject niet gestart of niet afgerond

50% (O.b.v. 6 casussen). Bekend dan traject niet gestart of niet afgerond

Onze opmerkingen bij doelgroep:

• Alle deelnemers lijken grote schulden te hebben, bij meerdere schuldeisers. • Het lijkt erop dat de mensen die in beeld waren bij schuldhulpverlening zelf het initiatief hebben genomen en niet in beeld zijn gekomen door vroegsignalering.

• Bij de helft van de casussen is de zorgverzekeraar de enige schuldeiser (casus Hans, Judith en Rayan) • Onduidelijk hoe de groep in beeld is gekomen bij schuldhulp (eigen initiatief of niet) • Resultaten stadsdelen verschillen

37  Willen: Is iemand gemotiveerd om het probleem op te lossen? Lukken: Lijkt iemand gemotiveerd, maar lukt het niet? Kunnen: Wil iemand geen schuldhulpverlening omdat zij niet onder inkomensbeheer of bewind willen? 38 Het onderzoeksrapport van de Ombudsman heeft het over 150 mensen die zijn benaderd, Panteia over 270.

55

56

The Challenge Amsterdam

Resultaten actieonderzoek:

• Bijna met iedereen contact gekregen • Met 7 langdurig contact • Na 1,5 jaar één gezin uit de schulden, vier gezinnen worden geholpen, één gezin bezig het zelf op te lossen.

• Met ongeveer de helft contact39, met 19% vervolgcontact. • Kleine groep die echt wordt bereikt • Casussen kenmerken zich veelal door multiproblematiek • Veel inspanning nodig om deze kleine groep te bereiken • Kosten/baten is voor de mensen die worden geholpen positief. • Ook reductie stress en relatie gezondheid gelegd. • Proces duurt lang, opbrengst deels onbekend • Bereikte groep te klein voor echte kosten/baten analyse. Resultaten indicatief (casestudie n=6) • Meerwaarde: Groep in beeld die stap zelf niet snel zet

Onze opmerkingen bij resultaten:

• In de conclusie van de Ombudsman zijn ook mensen meegenomen die wel schuldhulpverlening willen, maar die gehoord hebben dat een sanering nog niet mogelijk is. Zij vallen eigenlijk niet onder de categorie ‘levenslang’ omdat het in de toekomst wel mogelijk is. • Voor de groep die schuldhulp­ verlening nog niet kent, is het moeilijk om nu al te spreken van ‘levenslang’.

• Toch lijken mensen het vaak nog zelf op te kunnen lossen. • Bij crisis wordt schuldhulp gezocht • De casussen laten zien dat ‘zelf oplossen’ duurder is, maar desondanks lijken veel mensen er toch de voorkeur aan te geven.

Wat opvalt is dat het aantal casussen waarop de conclusies zijn gebaseerd in beide onderzoeken beperkt is.40 Verder valt op dat de doelgroep die is benaderd verschilt. In het vooronderzoek waren al meerdere schulden bekend, in het vervolgonderzoek alleen de schuld van de zorg­verzekeraar (CAK). Daarnaast lijkt het erop dat de mensen die in het vooronderzoek bij schuldhulpverlening in beeld zijn geweest zelf het initiatief hebben genomen en in het vervolgonderzoek niet.

39 Contact werd gelegd door een huisbezoek af te leggen. In dit onderzoek is ook een groep benaderd waarbij al twee huisbezoeken hadden plaatsgevonden (zonder resultaat), waarna er nog twee ‘extra’ huisbezoeken werden uitgevoerd. Het vermoeden bij de onderzoekers is dat de resultaten bij deze laatste groep beperkter is, dan bij de groep die nog niet eerder benaderd was. Tijdens dit onderzoek had men overigens niet de beschikking telefoongegevens. Deze informatie is bij meldingen pas gedeeld sinds de Coronapandemie om zo fysiek contact zoveel mogelijk te voorkomen. 40 Panteia maakt het voorbehoud ‘indicatief’ vanwege de lage aantallen waar het onderzoek op is gebaseerd. De casussen scheppen een representatief beeld die wordt herkend door de praktijk.

Voor elke schuld een oplossing

Bijlage 2

Startdocument Challenge Toerusten, Bereik, Vasthouden en Oplossen Toerusten Advies ombudsman ‘informatie verzamelen en triage’

Aanvulling projectgroep:

• Hulpverlening insteken op het adres i.p.v. het individuele signaal mede door goede informatievoorziening. • Door goede informatievoorziening kunnen aansluiten bij doelgroepen (triage, aansluiten met de juiste professional). • Voorbereid zijn op misstanden door goede informatievoorziening.

• Gesprekken voorbereiden o.b.v. Informatie uit eerdere dossiers via het registratiesysteem. • Zichtbaar maken of er eerder dossiers zijn geweest bij andere organisaties/stadsdelen. • Buurtaanpak: Meldingen per buurt koppelen aan niet-bereik zodat daar de aanpak op kan worden afgestemd zoals project ‘Armen ineen’ met gebruik informele netwerken, sleutelfiguren, etc.

Bereik Advies ombudsman:

Aanvulling projectgroep:

• Vertrouwensrelatie is het eerste doel en staat voorop. • Hulp is klantgericht, vanuit een brede interesse in de persoon. Wees voorbereid op multiproblematiek. Een maatschappelijk werker is bijzonder geschikt om dit soort gesprekken te voeren. • Direct aan de slag kunnen gaan. • Alternatieve strategie bedenken voor mensen die de deur niet opendoen, wanneer zij niemand verwachten. • Volharden, gemiddeld na 4 huisbezoeken bereik. • Proactief zijn, ook nadat mensen zijn bereikt. • Er zijn verschillende werkwijzen: het is goed om vooraf te bepalen wat je aanpak is (werkinstructie, script, informatie geven/achterlaten, etc.).

• Gebruik maken de methode stress sensitief werken (ssw). Door inzet gesprekstechnieken of inzet belscript van peter wesdorp (trainer ssw). • Culturele sensitiviteit in werkwijze. • Tijd hebben en aandacht kunnen geven. • Goed nadenken over welke informatie je achterlaat bij niet-bereik • Bij niet-bereik (of te verwachten niet-bereik) nadenken over andere aanpak zoals ‘Armen ineen’

Vasthouden Advies ombudsman:

Aanvulling projectgroep:

• Vertrouwen herstellen bij eerdere negatieve ervaringen met shv. • Schaamte wegnemen. • Intensieve aanpak zoals top 600-aanpak. • Bemoeizorg.

• Klantgerichte aanpak. • Inzetten ervaringsdeskundigen. • Methodisch aansluiten bij willen, lukken en kunnen (evaluatierapport intensieve jongerenschuldhulpverlening als referentiekader). • Blijven toepassen ssw. • Nadenken over overdrachtsmomenten • Out of the box meedenken over oplossingen vanuit de behoefte van de klant (zie fase hierna). • Benutten keten en (informele) netwerken. • Gebruik maken van nieuwe samenwerkingsverbanden buurtteam.

57

58

The Challenge Amsterdam

Oplossen Advies ombudsman:

Aanvulling projectgroep:

• De vorm waarin een minnelijke schuldsanering wordt aangeboden is in Amsterdam het Saneringskrediet. Het nadeel van deze vorm is dat het stuurt op een stabiel inkomen41. Het sluit niet aan bij elke situatie (denk aan zzp’ers en flexwerkers) waardoor mensen kunnen afhaken of waardoor het langer duurt voordat de schuldsanering tot stand komt (casus Shanti). De Ombudsman roept op om een alternatief aan te bieden. • Panteia noemt ‘problematiek die het vakmanschap overstijgt’ (schuldhulp kan niets betekenen). Denk daarbij bijvoorbeeld aan iemand die volwassen kinderen heeft inwonen die niet bijdragen, waardoor diegene wordt gekort op het inkomen en er zo niet aan ontkomt om nieuwe schulden te maken (casus Shirley). Hierin ligt een uitdaging om toch een oplossing te vinden.

Bestaande mogelijkheden • Schuldsanering (minnelijk, wettelijk), 100% betaling (herfinanciering, betalingsregeling, sociale lening) • Vast aanbod vanuit zorgverzekeraar (speciale regeling) Maatwerk • Oplossingen vragen om creativiteit en om denken vanuit mogelijkheden. Is een oplossing niet in zicht, dan is het goed om het team daarbij te betrekken. Het doorbraakfonds is daarin vaak het sluitstuk. • Met doorbraken worden uiteindelijk oplossingen bereikt, maar de doorbraak hoeft niet persé ook de oplossing te zijn. Wpi kan deze de ruimte om maatwerk te bieden benutten (bv door inzet bijverdienpremie, geen kostendelersnorm). • Vanuit het programma escalaties wordt in aanloop op de buurtteams het doorbraakteam opgezet. Het doorbraakteam gaat hierbij als escalatieplatform dienen voor multidisciplinaire en duurzame oplossingen. • De Amsterdamse maatwerkmethode (obv ipw). Oplossingen buiten het systeem shv, maar binnen wet- en regelgeving • Subsidiair verzoek wsnp niet doen bij dwangakkoord wanneer situatie niet duurzaam genoeg is. Daardoor wel ‘tijdelijk’ schoon schip. Het minnelijke voorstel wat daaronder ligt, kan op verschillende manieren worden vormgegeven en hoeft niet ‘nvvk’ te zijn (kan bijv. Ook o.b.v. Een bijdrage uit eens fonds e.d.). • Beroep op hardheidsclausule wsnp bij schuld niet te goeder trouw. • Door faillissement aan te vragen.

Particulier direct naar de rechtbank. ‘ik wil geen maatschappelijke oplossing. Dus geen voorstel o.b.v. ‘ik zal het niet meer doen en ik doe het niet meer (geen schulden maken)’. • Specialist michiel noordzij benaderen (voorzitter vereniging wnsp-bewindvoerders). Weet goed out of the box te denken en bestaande wet & regeling te benutten.

41

De afloscapaciteit wordt vooraf vastgesteld. Het inkomen moet daarom zekerheid bieden voor de aflossingen gedurende looptijd van het krediet.

Voor elke schuld een oplossing

Bijlage 3

Data-analyse leeftijd, geslacht, herkomst & leeftijd versus ‘Geschiedenis SHV’ Leeftijd en geslacht We hebben de leeftijd van de doelgroep kunnen afzetten tegen alle inwoners van Zuidoost in de leeftijdscategorie van 30-74 jaar. Leeftijd

Inwoners Zuidoost42

10 jaar of langer aangemeld bij CAK (n=82)

30-44 jaar

32%

39%

45-59 jaar

35 %

37%

60-74 jaar

32%

22%

Analyse: Je kan zeggen dat de bevolkingsopbouw in Zuidoost tussen 30-74 redelijk gelijk is, toch wordt de schuldenproblematiek 10 jaar of langer aangemeld bij CAK kleiner naarmate de doelgroep ouder is. Een verklaring zou kunnen zijn dat de oudere generatie minder snel schulden maakt of dat men naarmate men ouder wordt de schulden oplost. Het belang om goed verzekerd te zijn voor zorgkosten wordt ook groter naarmate men ouder wordt.

Geslacht doelgroep Geslacht

Inwoners Zuidoost43

10 jaar of langer aangemeld bij CAK (n=82)

Man

50%

58%

Vrouw

50%

42%

Analyse: Mannen zijn bovengemiddeld vertegenwoordigd onder de doelgroep. Herkomst en leeftijd afgezet tegen resultaten ‘geschiedenis schuldhulpverlening’ Voor de doelgroep zijn een aantal eindresultaten in beeld gebracht die betrekking hebben op de ‘geschiedenis bij schuldhulpverlening’. Dit zijn: ‘Niet in beeld’, ‘Wel in beeld, geen contact’, ‘Opgelost (maar CAK niet)’, ‘Stopt voortijdig (onduidelijk waarom)’, ‘Lost het zelf op (zichtbare keuze)’ en ‘Schijnende situatie’’ (zie voor meer uitleg Geschiedenis Schuldhulpverlening en Schrijnende situaties). Deze resultaten zijn gekoppeld aan data over leeftijd en herkomst. Wanneer je een groep van 82 mensen splitst naar drie groepen op 6 deelresultaten dan leidt dit tot kleine getallen. Zo’n analyse geeft eigenlijk alleen een beeld van wat zo’n analyse op basis van grote getallen zou kunnen opleveren. Voor een indicatie worden hieronder toch op basis van (zeer) kleine aantallen conclusies getrokken.

42 43

https://nl.zhujiworld.com/nl/2373241-amsterdam-zuidoost/#details https://nl.zhujiworld.com/nl/2373241-amsterdam-zuidoost/#details

59

60

The Challenge Amsterdam

Wat zou zo’n analyse (op basis van grote getallen) kunnen opleveren: • Geboren in Suriname levert alleen op het gebied van ’Lost het zelf op’ een lichte afwijking op. Zij doen dit iets minder vaak dan gemiddeld. • Geboren in Nederland is bovengemiddeld vertegenwoordigd onder ’Lost het zelf op’ en minder vaak onder ‘Schulden opgelost (CAK niet)’ • Geboren in Ghana valt op omdat ze bijna altijd zijn bereikt en vaker het resultaat behalen ‘Schulden opgelost (CAK niet)’ en minder vaak voortijdig stoppen (‘Voortijdig gestopt’ en ‘Lost het zelf op bij elkaar opgeteld’). • Leeftijd 30-44 valt op omdat zij zich bovengemiddeld vaak in een schrijnende situatie bevinden. • Leeftijd 45-59 valt op omdat ze minder vaak zijn bereikt, maar wel vaker het resultaat behalen ‘Schulden opgelost (CAK niet)’. • Leeftijd 60-74 valt op omdat ze bijna altijd worden bereikt en zij zich minder vaak in een schrijnende situatie bevinden door de schulden.

Geschiedenis SHV vs herkomst Leeftijd

Niet in beeld

Wel in beeld, Geen contact

Opgelost (CAK niet) + (doorver.)

Stopt voortijdig, onduidelijk waarom

Lost het zelf op (zichtbare keuze)

Gestopt op initiatief SHV

‘Schrijnende situatie’

Suriname 33 (40%)

8 (24%)

8 (24%)

3 (+1) (12%)

6 (18%)

5 (15%)

2 (6%)

5 (15%)

‘NL’ 25 (30%)

8 (32%)

4 (16%(

1 (4%)

4 (16%)

7 (28%)

1 (4%)

4 (16%)

Ghana 11 (13%)

3 (27%)

1 (9%)

3 (27%)

1 (9%)

2 (18%)

1 (9%)

1 (9%)

Overig 5

2

1

1

1

Onbekend 8

2

2

Totaal (82) (100%)

23 (28)

16 (20%)

30-44 (33) (40%)

9

45-59 (30) (37%)

1

3

1

9 (11%)

13 (16%)

17 (21%)

4 (5%)

11 (13%)

6 (18%)

2 (6%)

7 (21%)

7 (21%)

2 (6%)

6 (55%)

6

8 (27%)

5 (17%)

4 (13%)

6 (20%)

1 (3%)

4 (36%)

60-74 (18) (22%)

7

2 (11%)

2 (11%)

2 (11%)

4 (22%)

1 (6%)

1 (9%)

75+ (1) (1%)

1

* VEOA-aanpak binnen de gemeente Amsterdam: Wat werkt?44: Door CBS worden een aantal big data-analyses gemaakt, waaronder op demografische kenmerken. Daaruit komt voort dat herkomst geen factor is als het gaat om ‘contact maken’, maar wel als het gaat om contact maken ‘waardoor een hulpverleningscontact ontstaat’. Dit gebeurt vaker als mensen niet in Nederland geboren zijn.

44 December 2023. Odekerken, e.a.

Voor elke schuld een oplossing

Bijlage 4

Opbrengst Cultuur en schaamte Grofweg spreekt men over twee culturen en een mengvorm: • De F-cultuur (Fijnmazige cultuur): Traditioneel, veelal niet westers. Gedetailleerde gedrags­regels voor elke situatie. Persoon ontleent identiteit aan de groep, vaak omschreven als schaamtecultuur; een collectivistische cultuur waarbij het normen- en waardenstelsel van de groep bepalend is voor het gedrag. Dit systeem is extern gericht, wat inhoudt dat het zich richt op het belang van de groep en het bewaren van relaties met de groepsleden. • De G-cultuur (Grofmazige cultuur): Veelal modern, veelal westers. Grofmazige structuur van gedragsregels. Meer individuele keuzevrijheid. Persoon ontleent identiteit aan eigen prestaties en kwaliteiten. Individueel gerichte systemen kunnen vaak omschreven worden als schuldculturen; een cultuur waarbij het persoonlijk normen- en waardenstelsel en het eigen geweten bepalend is voor het gedrag. Dit systeem is intern gericht, wat inhoudt dat het zich richt op het individu. • De M-cultuur (Mengcultuur): Groepen/personen die in zowel in F als G-systemen leven. Bijv. overdag op school in G en ‘s avonds bij ouders in F. Gevolg vaak een identiteitscrisis. Ontstaat voornamelijk bij personen die op jonge leeftijd in een mengcultuur opgroeien.

Reflecties: • Om beroepsmatig goed met mensen te kunnen werken is het altijd van belang hun gedrag te begrijpen. Begrip is niet noodzakelijk.45 • Je moet iemand uit een F-cultuur niet benaderen vanuit ‘jij-en-ik’, maar vanuit ‘wij’. Jijen-ik zijn onderdeel van dezelfde groep (‘Samenleving Nederland’, dezelfde Buurt, etc.). Niet ‘hey buurman’, maar ‘hey Broer!’ • In plaats van Schuldhulpverlening, zou je voor mensen met een F-cultuur beter spreken over een vorm van Schaamte-hulpverlening. • Vanuit een F-cultuur bezien, wat is beter? Hulp krijgen van mensen die geen onderdeel zijn van mijn groep (veilig, geen gezichtsverlies) of hulp krijgen van mensen die mij echt begrijpen? • In hoeverre sluit het systeem waarin schulden worden opgelost aan bij een F-cultuur? In het rapport over informele schulden komt bijvoorbeeld naar voren dat mensen die leven in een F-cultuur hun financiële problemen eerst proberen op te lossen binnen hun gemeenschap. De stap naar formele instanties wordt daardoor pas laat gezet en het eigen netwerk is dan al volledig uitgeput. Hierdoor starten zij een traject bij schuldhulpverlening met (hoge) informele schulden waar men ook moeilijk over praat. Vervolgens vormen deze schulden een risico voor het traject en zijn moeilijk binnen het systeem op te lossen.

Daarnaast wordt opgemerkt dat deze groep al meer dan het uiterste heeft gedaan voordat zij om hulp vragen, in ieder geval meer dan mensen met een G-cultuur. • ‘Schuld’ is een ingewikkeld concept wat men in veel landen niet kent. Schuld is individueel en past binnen de context van de G-cultuur. Het is ‘jouw’ verantwoordelijkheid, het is ‘jouw’ last. ‘Eerst een schuldbekentenis doen, dan heb je recht op hulp’. Dit wordt ook wel calvinistisch genoemd, ‘eerst bloeden dan pas hulp46’.

45 Ensie.nl 46 Nadja Jungmann, exacte bron onbekend.

61

62

The Challenge Amsterdam

• ‘Schaamte’ is het overtreden van groepsnormen en ‘schuld’ het overtreden van je eigen normen. Door wie word je strenger aangesproken op je schulden: Door de groep of door je eigen geweten?

Over schaamte: • In algemene zin kan gezegd worden dat schaamte een innerlijke verdeeldheid is. Het is een splitsing in een deel dat er wel mag zijn en een deel dat er niet mag zijn. Daar zitten normen- en waarden achter. Schaamte is het mechanisme dat het ongewenste deel in de schaduw houdt.47 • Schaamte gaat vrij diep. Door de urgentie (externe of interne motivatie) moet iemand de moeilijke stap zetten om schaamte te overwinnen en dat kan een belangrijke levensles zijn. • Misschien iets voor een campagne? Je hebt schulden, maar je bent niet je schulden. Doorbreek de schaamte, zoek hulp!

47 https://schaamte.info/helen-van-schaamte

Voor elke schuld een oplossing

Bijlage 5

Evaluatie instrumenten om contact te maken Aankondigingsbrief: • In de interviews wordt aangegeven dat de brief duidelijk is en aanleiding is geweest om gebruik te maken van het aanbod. • De hoogte van de schuld wordt door een geïnterviewde ‘intimiderend’ genoemd, maar wel een wake-upcall. Fijn daarnaast dat je direct met iemand contact kan opnemen. • De QR-code waardoor de brief in elke taal is te lezen, is als laatste toegevoegd en ook al is het effect niet duidelijk het is aannemelijk dat ons aanbod hiermee laagdrempeliger wordt. • We denken dat de aankondigingsbrief helder en logisch is qua opbouw, maar het bevat wel (te) veel boodschappen. Daar is mogelijk nog winst te behalen. • In iets meer dan 10% van de gevallen, is er direct na de aankondigingsbrief contact met ons opgenomen. Uit al deze gevallen is een hulpverleningscontact ontstaan. • Als er op een andere manier contact ontstaat, wordt wel benoemd dat de brief is gelezen (niet altijd). Het is ook makkelijk voor de hulpverlener om ernaar te verwijzen. • De grootste impact van de brief is daarom misschien toch bewustwording. Dat veel mensen na onze acties de schulden zelf zijn gaan oplossen, is daar ook deels aan toe te wijzen.

Belscript: • Het belscript is gemaakt door Peter Wesdorp (WhatWorks48) en Marloes van der Poel (Eerste Hulp bij Geldzorgen Leiden). Het is door hen aan ons ter beschikking gesteld en we hebben het bewerkt voor onze doeleinden (alleen scenario 1 ‘Brief verstuurd’ is door ons uitgewerkt). • De inleiding van het script geeft de meerwaarde goed weer: Dit script is opgesteld om duidelijk te maken op welke manier gericht kan worden gewerkt aan het doel van het telefoongesprek. Het is bedoeld ter inspiratie... Het biedt handvatten… Het doel is niet het blind volgen van het script, maar elementen uit dit script op een eigen manier te verweven in het contact. Anders dan een face-to-face gesprek draagt een telefoongesprek het risico in zich dat de professional veel gaat vertellen. Het is juist belangrijk goede vragen te stellen en reflectief te luisteren. • Het bleek een leidraad waarin de gesprektechnieken van SSW goed toegepast kunnen worden. Het is wel belangrijk om het te blijven gebruiken en door te ontwikkelen (hebben wij niet gedaan). • Telefonisch het contact zoeken, is zeer succesvol gebleken. Het leidde in 80% van de gevallen tot contact, 62% daarvan tot een hulpverleningscontact. In hoeverre dit te maken heeft met het belscript is niet uit de interviews op te maken.

Eenmaal werd wel aangegeven dat telefonisch contact geprefereerd werd aan een huisbezoek (mogelijk vanwege inbreuk op de privacy).

48 Peter Wesdorp is ook verbonden aan Social Force en mede grondlegger van de methode SSW.

63

64

The Challenge Amsterdam

WhatsApp-berichten: • De inhoud van de aankondigingsbrief heeft model gestaan voor de WhatsApp-berichten. We hebben drie ontwerpen gemaakt, die ‘naar gevoel’ ingezet konden worden. De berichten zijn niet doorontwikkeld. De standaardteksten zijn gedurende het project daarnaast minder ingezet en er is steeds vrijer invulling aan gegeven. • Er is geen feedback op gekomen in de interviews. In twee gevallen heeft een WhatsApp-bericht geleid tot een hulpverleningscontact.

Niet-thuis-kaartje: • De inhoud van de aankondigingsbrief heeft model gestaan voor het niet-thuis-kaartje. • De afdeling communicatie van het Buurtteam Zuidoost heeft het kaartje opgemaakt en vormgegeven. Het team is trots op het kaartje vanwege de mooie vormgeving. • De hoeveelheid boodschappen is minder een probleem dan bij de aankondigingsbrief, maar het kan mogelijk beknopter. • Uit de interviews is er geen reactie opgekomen. Een kleine 10% van de totale groep heeft door een niet-thuis-kaartje contact opgenomen na een huisbezoek.

Voor elke schuld een oplossing

Bijlage 6 Flyer ‘Voordelen speciale regeling Zilveren Kruis’

Voordelen speciale regeling Zilveren Kruis 10 jaar aangemeld bij het CAK. Dekking zorgverzekering beperkt U heeft een achterstand bij uw zorgverzekeraar Zilveren Kruis. Zij hebben u 10 jaar geleden aangemeld bij het CAK. Sindsdien bent u niet langer aanvullend verzekerd en kunt u geen wijzigingen meer aanbrengen in uw verzekering. U betaalt onnodig veel premie Het CAK rekent maandelijks een boete totdat de achterstand bij de zorgverzekeraar is betaald. Hierdoor betaalt u nu meer, dan nodig is. Op dit moment betaalt u € 152,20 per maand, terwijl de basispremie van een zorgverzekering tussen de € 110,- en € 130,- bedraagt. Betaalachterstand wordt steeds hoger Als u niet betaalt, wordt de betaalachterstand snel hoger. Indien het CAK de premie niet kan innen, wordt het CJIB ingeschakeld of een gerechtsdeurwaarder. Indien er beslag is gelegd op uw Zorgtoeslag betaalt u een deel en wordt de achterstand maandelijks met tenminste € 43,- hoger. Maak hier een einde aan! Neem contact met ons op U kunt ervoor zorgen dat de achterstand niet nog hoger wordt. Met de speciale regeling heeft u voor een klein bedrag per maand een oplossing en wordt een groot deel

van de achterstand kwijtgescholden. Voorwaarde is dat u weer maandelijks de premie aan de zorgverzekeraar betaalt en de regeling nakomt. Via de collectieve zorgverzekering van de gemeente Amsterdam kunt u zich daarnaast weer aanvullend laten verzekeren voor het AV 1-pakket (€ 128,16). Zodra de regeling volledig is nagekomen kunt u zich ook laten verzekeren voor AV 2 (€ 142,74) of AV 3 (€ 162,24). U kunt ook overstappen naar een andere zorgverzekeraar. Voordelen van de collectieve zorgverzekering van het Zilveren Kruis: • Lagere premie voor de basisverzekering Basis Zeker door korting via de gemeente Amsterdam • Lagere premie voor de aanvullende verzekering doordat gemeente Amsterdam daarin financieel bijdraagt • Uitgebreide dekkingen in de aanvullende verzekering, zoals 100% vergoeding van de eigen bijdragen voor bijvoorbeeld medicijnen, zorg in het buitenland, kraamzorg, hoortoestel en ziekenvervoer Kijk op de website van het Zilveren Kruis voor het vergoedingenoverzicht of vraag deze bij ons op. Laura Wilken 06 18584717 L.wilken@buurtteamamsterdamzuidoost.nl

65

66

The Challenge Amsterdam

Bijlage 7

Niet-thuis-kaartje

VOOR ELKE SCHULD EEN OPLOSSING!

NEEM CONTACT OP MET ‘TEAM CHALLENGE’ Wij zijn een project van Buurtteam Zuidoost. We hebben bericht gekregen van het Zilveren Kruis. Een betalingsachterstand is flink opgelopen. Wij kunnen hiervoor een speciale regeling treffen. Deze heeft veel voordelen voor u. We kijken ook naar andere achterstanden. We zoeken voor elke schuld een oplossing. Neem dus snel contact op: Laura Wilken 06 18584717 L.wilken@buurtteamamsterdamzuidoost.nl GEEN INTERESSE? Wij horen graag waarom niet. Wij doen daar onderzoek naar. U krijgt voor uw medewerking een VVV-bon.

www.buurtteamamsterdam.nl

Voor elke schuld een oplossing

67